Tag Archives: Vigdis Hjorth

Kaja Schjerven Mollerin: Vigdis, del for del

Krigar med slør: Kaja Schjerven Mollerin imponerer med eit portrettintervju av Vigdis Hjorth – forfattaren som ikkje let seg målbinde.

Det er lett å sjå likskapar mellom hovudpersonen Bergljot i fjorårets litterære sensasjon og stridseple, «Arv og miljø», og forfattaren Vigdis Hjorth. Når ein les det polemiske motsvaret som kom tidlegare i haust; romanen «Fri vilje» av søstera Helga Hjorth, er det heller ikkje vanskeleg å sjå likskapar mellom den fiktive forfattaren Vera Lind og Vigdis Hjorth. Påstanden er at romanen Vera Lind gir ut, som altså handlar om det same som den verkelege romanen «Arv og miljø», er fullt og heilt basert på verkelege hendingar i familien. Bortsett frå at forfattaren lyg om kva ho har opplevd i barndommen. Altså Vera. Altså Bergljot. Altså Vigdis. Eller korleis blir det, no igjen …

Midt i alt dette står Vigdis Hjorth og insisterer på at det ho skriv er romanar, ikkje røynd, uansett kor mykje av eigne og andres erfaringar ho har brukt litterært. Det er merkeleg kor provoserande det er, post-Knausgård, å nekte å forenkle og å blottstille seg i same rørsle. Resultatet er at det er henne ein blir mest nysgjerrig på. Spesielt etter det infame portrettet i Helga Hjorths roman pressar spørsmålet seg på: Kva slags menneske er Vigdis Hjorth eigentleg?

Så, som ved eit kulturelt-kommersielt mirakel, kjem den uvanleg godt tima intervjuboka «Vigdis, del for del», ført i pennen av hennar gode ven, tidvise debattmotstandar og særs kompetente lesar Kaja Schjerven Mollerin. Boka gjer det tydeleg at ein forfattar som har vore i rampelyset i over 30 år, veit meir enn dei fleste om kva det kostar å vere ein offentleg person – og om fridomen som ligg i å spele roller.

Les resten av meldinga i Bokmagasinet.

Advertisements

Vigdis Hjorth: Leve posthornet!

Kva er ekte? spør Vigids Hjorth med mot, vilje og vidd. Ho vågar til og med å svare.

Nyleg var eg på litteraturfestival, og vart ståande i ei gruppe der ein poet muntert fortalde at han for tida les dødsannonser og noterer alle klisjeane; den samla effekten vart visst ganske overveldande. Det blei akka over det tragikomiske i den klisjeparaden som blir det siste adjø for oss alle: ”Du var alt for meg”, liksom. Eg fekk meg ikkje til å seie noko, for det eg prøvde å formulere verka ikkje smart nok: Men kva om det er slik dei etterlatne kjenner det? Kor mange måter er det å seie det på, for vanlege menneske i livskrise?

I den nye romanen til Vigdis Hjorth er nettopp ei oppvurdering av det gjenbrukte språket eit sentralt poeng: ”Mennesket er tilpasningsdyktig tenkte jeg, det hørtes ut som noe noen har tenkt før, men det gjorde ikke noe, for mennesket hermer og nå erfarte jeg hva uttrykket betød og å erfare det andre har tenkt og uttrykt gir en følelse av fellesskap.”

Intertekstualitet er ikkje Hjorth ukjend med, men dei litterære referansane i bøkene hennar har sjølvsagt mykje høgare status enn folkelege seiemåtar. Det er difor overraskande og sympatisk når Hjorth i den nye romanen sin gjer det til eit hovudpoeng at klisjear kan formidle sanning og verdiar ein må ha livserfaring for å gjenkjenne. Forfattar og kritikar Tor Eystein Øverås er inne på det samme i essaysamlinga I dette landskap: ”Uten sorg ingen glede. Banalt som faen. Men sant.”

Inn i varmen
Forfattarskapen til Hjorth lar seg karakterisere gjennom ei rekke substantiv som alle byrjar med sjølv-, som sjølvgransking, sjølvironi og sjølviscenesetting. (Berre ikkje sjølvbiografi, om enn fikenbladet av fiksjon har vore lite i mange av bøkene hennar. I fjorårets roman Trevde dager i Sandefjord var det vel omtrent på størrelse med eit halvt kvinnenamn: Den middelaldrande dramatikaren Tordis sonar ein fengselsdom for fyllekøyring, som forfattaren sjølv skal ha gjort, men unngår å skrive når ho er saman med dei andre innsette: ”Så de ikke skal frykte jeg er en Knausgård, som jeg er, i hemmelighet.”)

Likevel går det i dei siste bøkene til Hjorth ei rørsle ut frå det sjølvreflekterande eg’et og mot ein større fellesskap på tvers av sosiale og kulturelle skiljer, ei rørsle mot folk som er framande for den danna middelklasseprotagonisten, enten det er bilseljaren i Hjulskift (2007), den cubanske elskaren i Snakk til meg! (2010) eller dei kriminelle kvinnene i Tredve dager i Sandefjord (2011).  I Leve posthornet! vert den folkelege livsvisdommen og kampen for fellesskapen også ei kjelde til håp og meining.

Eg får spole attende til start: Den 35 år gamle kommunikasjonsrådgivaren Ellinor finn dagboka si frå 2000 og blir sjokkert over kor overflatisk ho verkar. Så stikk ein nær kollega av frå alt og legg igjen ein lapp: ”fortell den fleksible bollemuskompanjongen vår at jeg synes det lukter fitte av alt hun produserer”. Seinare tar han livet av seg. Det blir livskrise for Ellinor; ho er flink og fleksibel, profesjonell språkbrukar, men alt kjennest uekte og tomt: ”Så lenge det er liv er det håp, sa Margrete, om hva da? Liv? (…) hva slags håp er det som nedskrives time for time?” Frå dette utgangspunktet rører Hjorth komposisjonen elegant mot ny innsikt og oppleving av håp etter at Ellinor har gått gjennom si personeleg krise: ”Så lenge det er håp er det liv i ditt liv.”

Posten kjem fram
Vendepunktet for Ellinor kjem gjennom eit oppdrag for fagforeininga i Posten, Postkom, som vil hindre at Arbeiderpartiets landsmøte vedtar innføring av EUS tredje postdirektiv om fri konkurranse på brevpost under 50 gram. Ellinors tillærte kommunikasjonstriks kjem til kort i møte med eit sterkt, ektefølt engasjement frå dei posttilsette, og ho vågar seg inn i kjensler ho før har skydd i den intellektuelle redsla for det banale. Det at romanen tek utgangspunkt i konkrete, politiske realitetar frå vår nære fortid, gir boka eit originalt utgangspunkt som kling fint saman med det politiske engasjementet boka skildrar og formidlar.

Det er karakteristisk for Hjorth at sjølv når ho skal skildre ei kvinne i livskrise, som opplever at ho må våge seg inn i dei enkle kjenslene for å komme vidare, så er metoden framleis den reflekterte utlegginga, forklaringa av innsiktene. Det er vel ikkje éin av Hjorths hovudpersonar som ikkje har vore av typen ”hjernehelt”, og tidlegare har eg oppfatta fleire av bøkene hennar som lange tankerekkjer strekt over enkle rammeverk av handling. Men den deprimerte stemma til Ellinor og strevet hennar for å finne fram til noko ekte er det umogeleg å distansere seg frå. Her er det ikkje refleksjonane i seg sjølv som gjer sterkast inntrykk, men den livskjensla dei dels apatiske, dels fortvila tankane til Ellinor formidlar.

Hjorth har skildra liknande kjensler av sjølvforakt og einsemd før også. Men at ho vågar å la historia ende i ei oppleving av ny meining på nesten vitalistisk vis, trur eg er nytt, og det rørde andre emosjonelle strengar i meg. Også humoren traff meg på ein annan måte, kanskje fordi han har ein mørk klangbotn: ”… de skulle bare visst, tenkte jeg, skulle bare lest dagboken min fra våren 2000 og skjønt hvem de hadde ved siden av seg i trang drakt, snart røk sømmene og jeg stod naken på torget med en prislapp.”

Gjennomsiktig, men ekte
Eg synes nok ikkje at romanen held intensiteten oppe heile vegen. Det er noko veldig konstruert over Ellinors møte med den folkelege, nordnorske postmannen og hans pedagogisk ”historie frå røynda” som i stil knapt skiljer seg frå Ellinors Oslo-diskurs. Men at fiksjonen er gjennomsiktig, er likevel ikkje så farleg når det som skin gjennom er engasjement og innsikter eg opplever som både ekte og kloke.

Tittelen Leve posthornet! og heile romanen er ei feiring av den språklege og emosjonelle fellesskapen, og av vilje og mot: Til å være ærleg, til å ta standpunkt og til å kjempe for dei. Eg veit ikkje om vårt nasjonale traume sommaren 2011 kan ha gjort sitt til at ei slik vending mot den breie fellesskapen og dei basale kjenslene kjennest så rett og godt no, men ser ein på den begeistra mottakinga Leve posthornet! har fått, har Hjort verkeleg treft tidsånda med denne romanen.

Litteratur som formulerer sanningar om livet risikerer å bli pinleg og ufrivillig morosam. Men når Hjorth går laus på politiske og eksistensielle problemstillingar med velkjent vidd og eksistensielt mot, er det berre å gje seg over.

Ein kortare versjon av teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Interessant i denne samanhengen:

«Wallace risks the credibility he has built up over three hundred–plus pages of funny, irreverent, macabre, showily agile and complex and original prose, to tell us something that we probably didn’t go into this novel expecting to hear: that sometimes clichés are true, and we avoid or scorn them at our peril.»

Elaine Blair i artikkelen A New Brilliant Start i The New York Review of Books.


Vigdis Hjorth: Snakk til meg

Kjærleikslengten: Vigdis Hjorth skriv innsiktsfullt og velformulert som vanleg, men refleksjonane gjer mindre inntrykk enn skildringane.

Roman
Vigdis Hjorth:
Snakk til meg
Cappelen Damm 2010

Vigdis Hjorth er ein forfattar som stadig vekslar mellom det humoristiske og det triste i bøkene sine, og det er jo eigentleg logisk, sidan humor vel må seinast å vere ei av dei meir effektive avspenningsøvingane når det indre trykket av angst, bekymringar, lengt og andre traumer blir for stort. Dei vittigaste folka er alltid dei som går rundt og grundar på korleis alt har blitt så gale som det har blitt og alt det som kan gå gale i framtida.

I tråd med denne fine teorien kan eg vidare slå fast at Hjorth må grunde meir enn dei fleste, sidan ho stadig leverer bøker stappfulle av refleksjonar om alt frå forelsking til relasjonen mellom foreldre og born til sosiale klasser og livets grunnvilkår. Den fine tittelen på romanen hennar frå 2005 kan kanskje tene som overskrift for heile forfattarskapen: Fordeler og ulemper ved å være til. Årets roman, Snakk til meg, merkar seg imidlertid ut med at humoren er heilt fråverande. Kva har skjedd, har forfattaren opplevd ei vesentleg forbetring i det private lukkenivået?

Spøk til side
Snakk til meg er historia om den pliktoppfyllande bibliotekaren (eit klassisk litterært yrkesval når ein vil framstille ei fåmælt og litt kjedelig dame) som har oppdratt sonen aleine fordi ho vart enke i ung alder. No granskar ho seg sjølv for å sjå kva ho har gjort gale sidan den vaksne sonen ikkje kjem heim i feriane og aldri ringer. I desperasjon bestiller ho ei reise til Cuba, ho vil oppleve noko nytt, og det får ho. Ein av musikarane i husbandet på hotellet hennar tar kontakt, og snart har ho fått ein høg, svart elskar som er utdanna jurist, men må spele trommer for turistane for å halde seg mett.

Den som ventar seg sexy, morosame skildringar frå eit land fattig på luksus, men rikt på livsglede, må tenke om igjen. Hjorth tar fattigdom på alvor, ho tar svart identitet og historiemedvit på alvor, og utforskar som i romanen Hjulskift frå 2007 korleis det er å komme tett innpå menneske som tilhøyrer ei anna sosial klasse, ein annan kultur.

Det ganske standard forløpet i handlinga speglar den resignerte hovudpersonen, som i forsøket på å bryte ut av dei normene ho har levd heile livet sitt etter, endar opp med å gå inn i eit nytt velkjent mønster. Så velkjent er det faktisk at det finst kompliserte byråkratiske rutiner for å hindre folk i å gjere akkurat det ho gjer når ho medvite lar seg bruke av den cubanske elskaren i kampen hans for eit friare liv.

Analysen
Stilen kan skildrast som introvert, refererande dagboksprosa, og det må seiast at det umiddelbart ikkje verka freistande å lese ei heilt bok i tilnærma telegramstil som dette: «Nesten ikke folk på flyplassen morgenen etter, mørkt, kaldt. Sandaler og sommertøy i kofferten, kjoler og skjørt, for hva. Det hjalp da vi lettet og lyset kom, stråler over buen før selve kulen og blindheten».

Men etterkvart kjem ein inn i ein flyt og ei særprega stemme som tilhøyrer ein tilbakeskuande og analyserande forteljar. Hovudpersonen Ingeborg, eller Ynnevorr, som blir hennar cubanske namn, seier fleire gonger i løpet av boka ”jeg prøver å være ærlig nå”, og det er tydeleg at hendingane ho skildrar har utløyst ein trong til å gjere opp status, til å skjøne kvifor alt vart som det vart, og så finne ein betre veg vidare.

Det er sårt å lese om korleis behovet for nærleik og kontakt med andre stangar mot frykta for å vere klengande eller upassande på noko vis. Ho opplever turistens dilemma: pengane opnar mogelegheiter, men tiltrekker samtidig dei folka som er meir interessert i verdiane du representerer enn deg sjølv.

Men sårast av alt er sjølvsagt det faktum at Ingeborg saknar sonen sin, og det er verkeleg ein djupt tragisk dimensjon i boka at heile ”eventyret” på Cuba er ein direkte konsekvens av den desperate lengten ho har etter sonen. Ho prøver å fylle tomrommet etter han, eller å få merksemda hans, eller straffe han. Dette er aksen boka dreiar om, noko som blir ganske tydeleg i og med at forteljaren rettar historia mot eit ”du” som er sonen, sjølv om det neppe er ein tekst han vil lese før han eventuelt måtte finne han i etterlatne papir når ho er død.

Noko som går att i bøkene til Hjorth, er erkjenningar som blir formidla på ein eksplisitt måte gjennom tankane til hovudpersonen. Men sjølv om innhaldet er velformulert og klokt, er det også som å få ferdigtygd mat, og har den effekten at ein opplever tematikken som ferdig behandla når ein legg frå seg boka. Teksten yter ikkje slik motstand som gjer at den arbeidar vidare i tankane. Eg likar difor boka best i dei skildrande partia, som kan vere riktig så stemningsfulle. Ein liten smakebit til slutt:

Ungdom lent mot husveggene, magre sorte silhuetter, noen med sykler som stoler, i den nesten tomme jernvarehandelen over gata blinket en gloret elektrisk nyttårspynt. Strømmen gikk, nyttårspynten sluknet, kjøleskapet sluttet å brumme, et grått slør la seg over lokalet og stemmene forandret seg. Lyktestolpene ble usynlige sammen med ungdommen under dem, sigarettene deres glødet som sankthansormer i mørket.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid i litt forkorta utgåve.


Vigdis Hjorth: Hjulskift

Listig, lystig og lett på tå: Vigdis Hjorth analyserer ein kvinneleg litteraturprofessor som forelskar seg i ein bilseljar. Det rører lett ved cerebral corex, men ikkje lenger nede i kroppen.

Litteraturprofessor Lovise Berg er 46 år og lei av jobben sin, kjærasten, borna sine, seg sjølv. Berginga frå keisemda finn ho berre i alkoholen, heilt til ho møter den fire år yngre bilseljaren Truls, som er bra nok til å liggje med, med ikkje bra nok til å ha eit seriøst forhold til. Men etter kvart viser det seg at det kanskje er ekte kjærleik likevel. Og nett fordi Truls står for andre verdiar og ein annan livsstil enn ho sjølv, kjem ho i kontakt med det ho har mist: «sitt engasjement, sin nysgjerrighet, og kanskje også evnen til å bli beveget».

Men kanskje endå viktigare: Ho møter sine eigne fordommar og til slutt – ei djuptliggjande kjensle av forakt og aggresjon mot seg sjølv. Denne innsikta, eller rettare sagt kjensla, kjem heilt til slutt i boka, og gjer ein brå ende både på boka og på dei lange analysene Lovise har halde gåande.

For meg vart det slik at boka slutta akkurat der det verkeleg byrja å bli interessant. Men det gjorde òg at boka vart meir interessant i retrospekt enn ho var under lesinga, sidan den overraskande slutten kjem som eit resultat av møtet mellom dei to temaa som Lovise har arbeidd med mentalt; forfattarskapen til den gløymde og undervurderte Edith Key og sitt eige forhold til Truls.

Listig
I skildringa av Edith Key leikar Hjorth seg med sitt eige ry som forfattar. Key skreiv om lett attkjennelege hendingar og personar i sitt eige liv, sjokkerte samtida si med frivolitet og vart mykje omtala i media. Lovise har som hypotese at Key vart feillesen og underkjend fordi ho skreiv om kvinner og «den kvinnelige livsverden», og derfor vart eit «offer» i ei litterær ålmente styrd av menn.

Men om ein les dette som eit fordekt forsvar av Hjorths eigen forfattarskap, så kompliserer Hjorth biletet monaleg når ho lèt Lovise misse respekten for Key som forfattar, når ho skriv at Key brukte media og bøkene sine til å eksponere seg, men at koketteriet skjulte tomheit og forakt for seg sjølv, at ho «aldri turte rette hakken mot sitt eget harde gråsteinsbryst».

Det er listig gjort, for likskapane er der framleis, men det blir mykje vanskelegare å lese opp mot Hjorth sjølv, og det er usikkert kven desse vurderingane seier mest om: forfattaren Edith Key eller akademikaren Lovise Berg.

Lystig
Hjorths skildringar av den akademiske borgarskapen er artige og attkjennelege, den utstuderte blandinga av borgarleg, god smak og bohemaktig ukonvensjonalitet, raffinement og folkeligheit (nokre stolar frå IKEA er som regel nok til å skape det inntrykket). Skildringa av Gucci-akademikaren Lovise som reiser til Cuba for å sitje på kafé og arbeide med boka si, og som ikkje kan byrje arbeidet før ho har kjøpt skor som matchar veska, verkar òg lett satirisk på meg.

For ikkje å snakke om skildringa av den akademiske liberalaren: «Jeg er imot krigen, jeg er en fredsvenn. Jeg har empati med de svake. Barn og kvinner. Skal vi gå hjem til meg og knulle? Som du forstår, vil jeg ta deg varsomt.» Hjorth gjer seg lystig, altså, men ei særleg morosam bok er det likevel ikkje, for denne lesaren i alle fall.

Lett på tå
Det som pregar boka mest, er dei stadige vurderingane som Lovise gjer av Truls; kva ho kan like og ikkje like ved han, og dei lange analysene hennar av alt mogeleg; kvifor er det slik og sånn, kva ville skje om, korleis kan han tenkje så ulikt meg, eller ikkje tenkje på dette og hitt. Hjorth skriv lett og godt, det er mange gode observasjonar og tankar her, og det er mykje attkjenneleg, men eg veit ikkje kor djupt ho loddar.

Først mot slutten blir det som sagt verkeleg interessant – kvifor er Lovise Berg sint på seg sjølv? – men då er det altså slutt. I handlinga er det òg lite som står på spel. Om denne vakre og vellukka akademikaren finn kjærleiken med superelskaren frå arbeidarklassa, eller om ho leitar vidare etter ein med akademisk ballast … samma det. Konklusjonen min blir at denne boka rører lett ved cerebral cortex, men ikkje lenger nede i kroppen.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.