Tag Archives: Tomas Espedal

Kjersti Annesdatter Skomsvold: 33

Det rare livet: Kjersti Annesdatter Skomsvolds roman 33 er eksentrisk i form og ordinært eksistensiell i innhald. Kombinasjonen er inspirerande unorsk.

Kjersti Annesdatter Skomsvold er ein forfattar som svingar mellom motsetnader. Den første boka hennar, Jo fortere jeg går, jo mindre er jeg (2009) var ein tynn roman om ei gamal enke, og den svarte humoren skaffa henne Tarjei Vesaas debutantpris. Romanen Monstermenneske (2012) var tjukk og sjølvbiografisk. I fjor debuterte Skomsvold som poet med prosanære dikt i Litt trist matematikk, og i år kjem altså den tynne romanen 33, kor fortejaren leikar historia fram gjennom allegoriar, metaforar og poetisk paradoksale setningar. Som poetkollega Erlend O. Nødtvedt er Skomsvold ein forfattar som spenner frå mot tradisjon og konvensjon for å skape seg eit originalt uttrykk, og det klarer ho til gagns.

Eksentrisk eksistensiell
I form er dette ei eksentrisk bok, medan tematikken er eksistensiell på tradisjonelt vis og ikkje så lite sturm und drang-romantisk i kretsinga om sorg og kjærleik, liv og død. Ei relativt ung kvinne (33) jobbar som mattelærar medan ho ventar på lungetransplantasjon. Ho har skrive ei lærebok i matematikk, ho har ein død kjæraste i houvdet og ein levande i Irland og står og dirrar mellom sorg, angst og håp. Historia er isolert sett enkel og kunne i normalspråk ha blitt ordinær på grensa til klisje. Men ein kan også sjå det som ein styrke at Skomsvold ikkje er redd for dei store, men vanlege kjenslene.

Hovudpersonen kan ein imidlertid trygt kalle eksentrisk, ho kjøper eit albatrossegg for å øve opp morskjensla si og gir pistasjenøter frå lomma til legen som har undersøkt underlivet hennar. Måten ho fortel på speglar det indre kaoset, men vi endar likevel i ei ganske idyllisk historie om Kjærleiken med stor K.

Teksten er spekka av tankar om livet og sjølvet, og setningane er prega av det uventa og absurde. Det er ofte artig, men kan bli for mykje innimellom, som når forteljaren seier at ho på kirkegarden har «sydd Ferdinand fast i meg selv, som en omvendt amputasjon». Det er ein overtydleg og undøvendig metafor sidan det er grundig etablert at den døde Ferdinand er høgst levande i minnet hennar.

Europeiske overdrivingar
Likevel er Skomsvolds vilje og evne til å skildre livet gjennom eit metaforisk og uføreseieleg språk den berande kvaliteten i boka. Ikkje berre på grunn av den frigjerande humoren, men fordi ho får uttrykt ei særeiga livskjensle og ikkje minst eit metaperspektiv på den eksistensielle forvirringa vi alle så lett fortaper oss i, og som gjer historier til velkomne livbøyer: «… jeg har en ustoppelig trang til å lage historier med en begynnelse, en midtdel og en slutt, og det forfalsker bestandig ting, jeg er dømt til å mislykkes i å forstå hva et liv er, hva et liv betyr, det finnes ingenting som en sann historie, men jeg kan ikke stoppe å tro at det gjør det, da jeg forsøker å lage mening av livet!»

Det er noko inspirerande unorsk over stilen, og Skomsvold tilkjennegir også å skrive seg opp mot ein europeisk tradisjon der det absurde og overdrivinga står sterkt: Samuel Beckett, Thomas Berhard og Per Olov Enquist er oppgitt som «litteratur», så vi har truleg med omfattande intertekstualitet å gjere. Sitatet «Det gjør godt å ha fiender, man holder seg ung og umedgjørlig», fins også i Tomas Espedals Bergeners, men kanskje hadde han òg lånt det?

At skilja mellom herming og originalitet ikkje er absolutte, veit vi, effekten er uansett slåande. Faktisk verkar alle påfunna nesten overveldande og gjer teksten hektisk på eit vis som trugar innlevinga. Men kombinasjonen av svart humor, eksistensielt alvor og sansen for den uventa formuleringa gjer Skomsvold til eit litterært talent av det slaget som berre sjeldan dukkar opp her på berget.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Tomas Espedal: Bergeners

Tomas Espedal syng om det han har tapt og om dei han er glad i – til dei han er glad i. Vi andre får lov til å kikke.

I romanen Brahmadellane, som er nominert til Nordisk Råds litteraturpris, skriv den færøyiske forfattaren Jóanes Nielsen at «færøysk dikting var i ferd med å kvelas av berre penheit». I Bergeners skriv Tomas Espedal nostalgisk og sjølvsentrert om sorg og tap, og om korleis trongen til å vere fri kan gjere einsam. Same skjebne kan ramme boka. For visst er det pent, men i staden for å invitere inn i ein litterær fellesskap, reduserer Espedal den vanlege lesaren til kikkar.

Dagbokvariasjonar
Eg hadde gleda meg til denne boka fordi ho var varsla å vere ei novellesamling utan ei einaste novelle, altså sjangermessig nyskapande. Det vi har fått liknar Espedalen vi kjenner frå før; litterære dagbøker og reiseskildringar. Dei tekstane han kallar noveller, har i mine auger for lite av eigne historier i seg. Til dømes verkar skildringa av drapsmannen på Utøya 22. juli meir som rekonstruksjon og traumebearbeiding, vi får etterpå skildra korleis forfattaren hadde det i skriveperioden. Heller ikkje dikta i teksten står godt på eigne bein, men som variasjonar i den mangefasetterte tekstflyten byggjer dei opp under den nostalgisk vakre stemninga.

Espedal har lukkast mange gongar før med å bruke seg sjølv som utgangspunkt for god litteratur, og mot slutten av denne boka, i stykke med titlar som Om ensomhet, Om å reise, Om å sove, glimtar han til igjen. Det er fordi han er ærleg om korleis det er å bli eldre, noko vi alle skal gjennom, og fordi han skildrar vanlege folk, andre enn seg sjølv: Kriminelle han møter når han held skivekurs i fengsel. Korleis det kjennest for kvinna som gått frå kjærasten for å vere fri og sjølvstendig. Men store delar av boka er jålete, irriterande og ekskluderande.

Sjølvmytologisering
Assosiasjonen tittelen Bergeners gir til James Joyces Dubliners, kunne få ein til å vente seg skildringar av vanlege folk i Bergen. Bergeners viser seg imidlertid å vere Espedals vener i det litterære miljøet, og boka er full av episodiske skildringar av møte mellom desse og forfattaren, både i Bergen og ute på tur. Men kven bryr seg eigentleg om kven Espedal røyker, drikk og diskuterer Heidegger med før han sjanglar heim og skriv om fylleangsten sin? Stadig fleire bøker gjer forfattarlivet til tema og forfattarar til hovudpersonar, og no har eg ikkje tålmod igjen til slike forsøk på mytologisering av ein sjølvtilfreds litterær andedam.

Espedal gir også sin versjon av ein skandaleomsust episode frå Karl Ove Knausgårds Min kamp 5, eit nachspiel som enda med at Knaugård vart skulda for valdtekt. Med andre ord ein litterært avansert versjon av Se og hør, kor lesaren blir redusert til kikkar. Det er ikkje dette vi treng litteratur for.

Sjølvsagt er det morosamt når Espedal avskriv det litterære potensialet i Bergens borgarskap med ein inkjeseiande tekst på ti linjer. Men om det berre er han sjølv og andre litterære bohemar som er interessante nok til å skrive om, byrjar blodet å bli farleg blått.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012