Tag Archives: Terje Holtet Larsen

Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012

Advertisements

Terje Holtet Larsen: Dilettanten

Faen. Kvifor har eg ikkje lese Terje Holtet Larsen før?

Eg prøvar å trøyste meg med at ingen har lese alt. Men Terje Holtet Larsen skulle eg ønske at eg hadde følgt sidan debuten i 1991, for han skriv melankolsk, gamalmodig prosa med sjølvironi og vidd. Sitat: ”Han var en mann som etter beste evne forsøkte å holde ut det hele, utholde sin formløse sorg, og det med en viss eleganse”.

Eit raskt søk på nettet fortel meg at Holtet Larsen i år vidareutviklar tematikk som er velkjend i forfattarskapen hans. Salige Øystein Rottem skreiv alt i 1997 i Dagbladet at Holtet Larsen presenterer oss for outsiderfigurar i eksistensielt eksil, og at dei har uavklarte relasjonar til foreldre dei kjenner seg avmektige i høve til. Det kunne like gjerne ha vore skrive om Dilettanten. Holtet Larsen har også heilt sidan debuten blanda sjølvbiografiske element og essayistikk med fiksjon, og er dermed i litterært slektskap med mellom andre Nikolai Frobenius, Tomas Espedal og Karl-Ove Knausgård. Det hadde ikkje vore for tidleg om han no fekk litt av den samme merksemda.

Biletet av Oscar Muri jr.
I Dilettanten møter vi, i alle fall tilsynelatande, det sjølvbiografiske i ei rammeforteljing der forfattaren av Home is where you die, sier Mr. Saunders blir invitert til herreklubben The Dandy Dilettantes for å lese frå boka si. Der ser han ein mann med ”en grunnleggende mangel, nemlig evnen til deltakelse og tilhørighet”, og meinar å sjå seg sjølv i han. Oscar Muri jr. er ein overflødig mann, mislikt av sine eigne foreldre og plassert i ei leiligheit på Frogner for å leve på nåde, grunnleggjande einsam og framandgjort. Gjennom den vidare skildringa av Muri, presentert som hans eigne notat, får vi eit speilvendt sjølvportrett av forfattaren i rammeforteljinga. Det er eit portrett som etterkvart minner ganske mykje om The picture of Dorian Gray: Som biletet i Oscar Wildes vidgjetne roman får Muri stadig meir groteske trekk; det vert tydeleg at han har utvikla seg til eit kjenslekaldt skal av ”god smak” og trangsynte fordommar. Som forteljar er han nok heller ikkje heilt påliteleg.

Likevel vippar historia aldri over i det eintydige: Det er gode grunnar til å synes synd på Muri, som fekk lære heime at han var ubrukeleg og fråstøytande, og som endar opp med ikkje berre å tru på det, men med å vie livet sitt til å halde førestellingane foreldra har om han ved like. Holtet Larsen speglar indoktrineringa ved å la Muri fortape seg i gjentakande skildringar av dei hjartelause foreldra. Sjølv om det har ein funksjon, er det likevel det minst heldige grepet i boka, som dermed har blitt langdryg.

Dyre vanar
Men han reddar seg inn med stilistisk særpreg, også her i slektskap med Oscar Wilde. Språket er eit gamaldags og tidvis omstendelig riksmål spekka med ”anbehetelser”, men det sit på forteljinga som den dyre smokingen på Muri. Vidare balanserar Holtet Larsen på grensa mellom det triste og det perfide på ofte underhaldande vis.

Til dømes feirar Muri sin eigen 40-årsdag aleine med å kjøpe hovudtelefonar til over ti tusen kroner og lytte til ”uendeleg lange Händel-operaer i nok et meningsløst forsøk på å utvikle et lidenskapelig forhold til disse operaene, noe jeg aldri har greid, heller ikke denne gangen”. Samstundes drikk han dyr champagne, som han, når han skal vere ærleg, aldri har vore begeistra for, og vaknar seint på natta med hovudpine og tørr munn. Skål for eit stilfullt liv!

Men boka er meir enn Muri; ein avsluttande epilog tar oss attende til forteljaren og hans eige familiedrama. Det er ein sterkt slutt. Dilettanten vil ikkje berre vere eit passande tilskot til ei smakfull bokhylle, dette smakar av ekte daning.

Tidlegare publisert, noko forkorta, i Dag og Tid.