Tag Archives: Siri Hustvedt

Siri Hustvedt: Denne flammende verden

Flammande opplyst: Siri Hustvedt er ein intellektuelt utforskande forfattar som blir stadig skarpare og råare.

Eg trur mange kvinner på eit eller anna punkt i livet har spurt seg det spørsmålet Siri Hustvedts nye roman kretsar om: Ville folk likt det eg gjer betre om eg var mann? Likevel er det noko overraskande ved at Siri Hustvedt, som sett frå Noreg er ein feira forfattar, skulle gå laus på problemstillinga med slik indignasjon som ho gjer i Denne flammende verden.

På den andre sida er det berre eit år sidan eg las ei bok med ei beslekta problemstilling frå ein av Sveriges mest profilerte forfattarar: Grand finale i svindlerbransjen av Kerstin Ekman. Så begge må gjennom livet ha opplevd eller observert korleis offentleg persona vert avgjerande for graden av suksessen ein kunstnar opplever. På kvar sin måte skildrar dei korleis dei sosiale normene for kvinner kolliderar med krava som vert stilte til store kunstnarar.

Finn feminin feil
Påstanden til Hustvedts hovudperson, den oversette kunstnaren Harriet Burden, er radikal:

«Alle intellektuelle og kunstneriske bestrebelser, selv vitser, ironier og parodier, gjør det langt bedre i publikums sinn når publikum vet at man bak det store verket eller den store humbugen, kan lokalisere en pikk og et par baller.»

Utsegna er ikkje kun basert på eigne erfaringar, men blir understøtta av forskning på persepsjonspsykologi som viser at til og med kvinner vurderer prestasjonar høgare når dei er knytt til eit mannsnamn.

For å demonstrere dette, vel Burden å publisere tre store kunstinstallasjonar i namna til mannlege kunstnarar. Alt går etter planen heilt til den siste samarbeidspartnaren tar heile æra sjølv, og ingen vil tru Burdens påstand om at ho er kunstnaren.

Boka er lagt opp som ei samling tekstar samla frå menneske i miljøet rundt hovudpersonen samt dagbøkene til Burden sjølv, og er full av litteraturreferansar og forklaringar frå ein fiktiv redaktør. Det er ei noko omstendeleg form, men som utforsking av emne knytt til kjønnsidentitet og kunstresepsjon er det svært interessant lesing.

Burden vert framstilt som ein stor kunstnar som verken kritikarane eller publikum er mottagelege for fordi ho bryt med kunstnarmyten dei dyrkar. Ho er ei svært høg og frodig kvinne, meir intellektuell og kunnskapsrik enn dei fleste, utan evne til småprat, men med eksplosivt temperament. Ho er oppofrande mor til to og kona til ein rik, velrennomert kunsthandlar, eit faktum som vert brukt til å avskrive at ho sjølv kan ha noko originalt å kome med som kunstnar.

Høgare temperatur
Så kor sannsynleg er det at ein så intelligent, talentfull og fargerik person som dette skal vere, ikkje ville klare å markere seg i eit miljø der hennar eigen mann var ein autoritet? Det er vanskeleg å vurdere når eg ikkje kjenner kunstscena i New York, men Hustvedt peikar på eit par moment som aukar truverdet: For det første den klumpen av «smertelig usikkerhet» særleg unge kvinner ber på, og som får deg til å liste deg gjennom livet «så snill og pen som du bare kan».

Det andre er det paradoksale i å ønske popularitet i eit særskilt miljø, når ein avskyr den veremåten som må til for å slå gjennom i det same miljøet. Det er å ønske seg ei verd som ikkje finst, der møtet mellom kunst og tilskodar ikkje blir forstyrra av dei psykososiale mekanismane som verkar både i individet og i sosiale miljø. Så er spørsmålet om dette er mekanismar det er mogeleg å endre ved å gjere oss merksame på dei. Håpet er lite, men dyrt.

Hustvedt viser i denne romanen meir temperament enn eg kan hugse å ha sett hos henne før. Eg har lese henne som ein cerebral forfattar som tolkar verda i lys av teoretisk kunnskap, noko som ofte har resultert i litt for velkategoriserte litterære univers etter min smak. Denne romanen er ikkje heilt fri for dette, men tenar på at både hovudpersonen og språket, i Bodil Engens omsetjing, er røffare enn tidlegare, og at problemstillinga er lagt fram med ein inspirerande kombinasjon av klare tankar og flammande engasjement.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Siri Hustvedt: Når du ser meg

Den djuptenkte og frittflytande prosaen til Siri Hustvedt er glassklar heilt til botnen. Tydelegvis fiksjon, altså, trass i alle dei personlege elementa i teksten.

Den originale tittelen til Hustvedt sin nye roman er The Sorrows of an American, og det er ein god og treffande tittel. I denne boka er det nemleg bearbeiding av sorg og traumer som står i sentrum. Bodil Engen har gjort ei glimrande omsetjing av teksten. Men akkurat tittelen, Når du ser meg, er anonym og kjedeleg, og dessutan forenklande i høve til innhaldet i boka, for, som det heiter der: ”Hvilket jeg og hvilket deg? Det er for mange.”

Mange lag
Alle personanen i denne boka slit med noko. Hovedpersonen og eg-forteljaren Erik Davidsen er ein nyskilt og einsam psykiater. Når han får aleinemora Miranda med den seks år gamle Eglantine som leigebuarar i huset sitt, vert han raskt involvert i liva deira. Ein dag dukkar det opp bilder av dei på trammen, og det viser seg at nokon spionerer på dei. Erik har akkurat mist far sin, og etter gravlegginga finn han og søstera Inga eit brev som tyder på at faren har vore med på å halde eit dødsfall hemmeleg. Dei bestemmer seg for å finne ut meir om dette, for kva om faren var ein annan enn dei trudde? Dottera til Inga, Sonia, er traumatisert etter terrorangrepa 11. september 2001 og av at far hennar, Max, døydde av kreft fem år tidlegare. Inga vert oppsøkt av ein journalist som vil grave opp gammalt sladder om Max, som var ein kjent forfattar.

Romanen opnar altså med tilløp til mysterier og dramatikk, men spenninga fell snart vekk. Intrigen kjem inn i eit dødvatn cirka halvvegs, det viser seg vidare at alt har udramatiske forklaringar. Refleksjonen er viktigare enn spenninga, men Hustvedt har mykje klokt å komme med, og teksten ber preg av hennar store kunnskap om psykologi. Romanen framstår elles i stor grad som sorgarbeid og konsolidering etter terrorangrepa 11. september 2001 og Hustvedt sitt tap av faren.

Personleg historie
Han døydde for om lag fire år sidan, og ho brukar delar av hans brev og dagboksnotat i teksten. Ved å gå bakover i tid og sjå på slektshistoria, viser Hustvedt at kvar generasjon har sine traumer, samtidig som ho seier noko om den spesifikt amerikanske historia og eigenarten. Romanen er tileigna Hustvedts dotter Sophie Hustvedt Auster, og har som epigraf eit sitat av den sufistiske mystikaren Rumi: ”Vend deg ikke bort. Fortsett å se på det bandasjerte stedet. Det er der lyset kommer inn i deg.” I essaysamlinga som kom i januar i år, En bønn til Eros, skriv Hustvedt nært og personleg om korleis familien opplevde 11. september, og det verkar som den litterære skildringa i romanen ligg tett opp til dette.

Det er òg spesielt at Inga, slik ho vert skildra av broren Erik, både i det ytre og det indre har mange trekk felles med forfattaren slik ho fortalde om seg sjølv i den nemde essaysamlinga. Det er som om Hustvedt lagar eit portrett av seg sjølv sett utanfrå, sjølv om det som skjer er fiksjon. Forteljaren Erik forblir merkeleg anonym, han er først og fremst eit blikk på dei andre og ein stadig pågåande refleksjon om den sentrale tematikken: Korleis vi kan bli kasta ut av kurs av traumatiske hendingar og må arbeide hardt for å komme oss vidare.

Perspektiv på kunst
Boka held òg ein metarefleksjon om kunst i gang: Vi møter fotografen som tar bilder i alle situasjonar og isceneset seg sjølv i galleriet, og to gamle damer som lager livaktige dukker av mennesker i tragiske omstende. Bruken av dukker for å illustrere at kunsten hermar livet kjenner vi igjen frå den tidlegare romanen Lily Dahls fortryllelse. At kunsten er eit slags sorgarbeid, og at vi må ta fantasien i bruk for å veve ei historie rundt oss som vi klarer å leve med, er velkjende tankar. Det er eksistensielt viktig, men slik framstår det ikkje i denne teksten, det riv ikkje. Det verkar heller flinkt, metarefleksjon har jo blitt eit ”must” for intelligent litteratur. Men til dømes Carl Frode Tiller og Hanne Ørstavik går inn i dei same problemstillingane med langt større kraft og kjensle av risiko.

Hustvedt har imidlertid vevd si eiga historie saman på ein svært elegant måte: Kvar tanke og emosjon er skildra så tydeleg og reint at å lese boka er som å bade i vatn som er glassklart heilt ned til botnen. I samband med det nevnte metaperspektivet kan ein sjå dette som ein veikskap; det blir nesten for reint, fint og harmonisk, eit idealbilete som er godt å vere i, men fjernt frå det grumsete mylderet eg navigerer i til dagleg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Litterære essays

Siri Hustvedt skriv personlege og gode essays som både er mat for fansen og aperetif for nye lesarar.

Essays
Siri Hustvedt:
En bønn for Eros
Omsett av Aase Gjerdrum
Aschehoug 2008

Siri Hustvedt: Før var ho mest kjend her i landet som den norskætta sambuaren til Paul Auster – det er jo så ein kan bli stolt over å vere norsk når ein amerikansk kjendisforfattar elskar ei dame som praktisk talt er norsk. Men Hustvedt er med sin tredje roman What I loved (på norsk Det jeg elsket) sjølv etablert som en kritikarrost forfattar med eit stort internasjonalt publikum.

Det personlege
Essaysamlinga En bønn for Eros samlar tekstar som er skrivne i tidsrommet frå 1995 til 2004. Dei er presentert i kronologisk rekkjefølgje, og i det første, ”Hist”, har ho latt seg fascinere av stadane som verken er her eller der, men først og framst fins i minnet eller fantasien. I dette essayet skriv ho mykje om stadane som har vore viktige i hennar liv: Minnesota, kor ho vaks opp, Noreg, kor mora og besteforeldra på farssida er frå, og kor ho sjølv har budd og studert, og New York, kor ho har budd i sitt vaksne liv. Vi får her, og i alle dei følgjande tekstane, vite mykje om hennar personlege historie.

Eg var først litt skeptisk til dette. Eg, som ikkje hadde lese nokre av dei skjønnlitterære verka hennar, hadde ikkje fansen sin hunger etter detaljar om livet hennar. Imidlertid såg eg etter kvart at dei personlege historiene er knytt opp mot idéar ho utforskar, anten det handlar om erotikkens vesen, kjønn, det å vere grunnleggjande såra og sårbar, eller – ikkje minst – om språket som skapande og mektig. Tekstane fenga meg spesielt fordi eg deler Hustvedt si sterke interesse for psykologi, og då er det alltid interessant å få ta del i ein intelligent person sine refleksjonar rundt si personlege historie, særleg når ho óg krydrar med historier frå faglitteraturen. Det blir likevel aller mest interessant når denne vinklinga blir nytta i dei litterære lesingane av The Bostonians av Henry James, The Great Gatsby av Scott Fitzgerald og fleire av romanane til Charles Dickens. Desse tekstane har ei fagleg tyngde som gir meir å tygge på. Men alle tekstane er velformulerte og lettlesne, og gir litt å fundere vidare på.

Såra og forklåra
I det siste essayet, ”Utdrag fra en historie om det sårede selv”, som altså er det nyaste materialet i boka, undrar Hustvedt seg over om trangen hennar til å skrive, til å gi utløp for dei mange stemmene, kjenslene og personane ho har inni seg, stammar frå hennar posisjon som eit kjenslevart og såra menneske: ”Jeg er også redd for å skrive, for når jeg skriver, beveger jeg meg alltid mot det uartikulerte, det farlige […]. Er det sårede selvet det skrivende selvet? Er det skrivende selvet et svar til det sårede selvet? Det er kanskje mer presist.”

Sjølv om eg forstår trongen til å utforske seg sjølv på denne måten, så slår det meg som litt sjølvromantiserande å legge så stor vekt på seg sjølv som grunnleggjande såra når ho gjennom heile boka viser fram eit hovudsakleg harmonisk og godt liv på alle plan. Om det var kjenslemessige sår som la grunnlag for litterært skapande arbeid, så skreiv vel alle. Sjølv sit eg att, først og framst avundsjuk på Hustvedt si personlege historie: Høg, blond, intelligent og kjenslevar jente frå småby i Minnesota blir kjendisgift og feira New York-forfattar. I dette essayet blir det mest personlige det svakaste, andre stader er det omvendt, som i essayet om 11. september. Hustvedt har lite nytt å by på av refleksjon rundt sjølve hendinga, men gir nye glimt både av det vonde og det gode som manifesterte seg i New York på den dagen og i tida etter. For om djevelen er i detaljane, så er Gud der óg; det visuelle og unike i godt skildra detaljar frå andres liv blir aldri uinteressant. Samla sett er denne boka godt lesestoff, både for dei som knapt kan vente til hennar nye roman kjem ut på norsk til hausten, og for dei som treng ein introduksjon til forfattaren.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.