Tag Archives: Per Petterson

Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012

Advertisements

Stilt, stillare, destillat

Det er reint og blankt, men er det vatn eller sprit?

Roman
Ingrid Z. Aanestad:
Stormkyss
Oktober 2010

Nyleg høyrde eg sonen min på seks år seie til lillebroren: ”No må du bevise at du er ein kanin ved å seie noko berre ein kanin veit”. Omtrent slik kan det kjennest når eg skal skrive om enkelte bøker; at eg må bevise at eg er kritikar med å skjøne slikt berre kritikarar skjønar. Den tredje romanen til Aanestad er ei sånn bok som gjer det vanskeleg å vere skråsikker. Her er det nemleg lite tekst, men store rom for tolking.

Dristigare
Den førre romanen hennar, Eg kjem med toget frå 2008, gav gjennom reinskorne skildringar eit nesten lyrisk bilete av ei ung kvinne med undertrykte kjensler for venninna si. Det var noko introvert over både tematikken og forma den gongen, men det fungerte, det var vakkert. Stormkyss er òg stillferdig, sanseleg og detaljert, men kortfatta.

Imidlertid har forfattaren i årets bok vorte dristigare både i handlinga og i skildringane, og femner vidare i tid og motiv: Her får vi glimt både av barndommen til hovudpersonen Selma, av mora og bestemora hennar, samt relasjonen til kjærasten Vilde og den tredje i bukollektivet, Ane. Som ikkje det er nok, kjem endå to kvinner inn i historia mot slutten.
Sju karakterar i ei bok på 140 sider, det er i meste laget. Effekten er at seks av dei ser ut til å vere der kun for å illustrere kva som skjer med og i eg-forteljaren Selma.

Tittelen Stormkyss viser til korleis Selma som barn fekk lov å suge appelsinsaft gjennom sukkerbitar som ho stappa inn i eit hol i appelsina; den drikken var det bestemora kalla ”stormkyss”. Det er ein flott tittel. Etter å ha lese boka, gjer både den umiddelbare tolkinga, kyss i storm, og den underliggande referansen det naturleg å tolke han som eit symbol for korleis ny erotisk spenning kan vere ei farleg freistande fluktrute når livet elles vert vanskeleg. Som dei seier i Amerika: ”When life gives you lemons, make lemonade”.

Ørsmå rørsler
Det som skjer ytre sett, er at bestemora til Selma er dødssjuk, og mora forsvinn. Heime truar Ane harmonien mellom Selma og Vilde. Men det går så stilt for seg, og er så knapt skildra at det er som det knapt skjer. Kvar scene er kokt inn til eit minimum, kor meininga kjem fram gjennom ørsmå rørsler i språket. Her er eit døme frå ei scene kor Selma og Ane drikk te saman: «Sjølv set ho seg i vindaugskarmen ved sida av krukkene, han er brei nok til at ho får plass. Ho er smal nok. Eg heisar teposen opp og ned i vatnet. Koppen er varm og brenn mot handa.»

Då eg las dette, lurte eg på om det var hinta om ei seksuell spenning mellom dei to. Men det er slett ikkje sjølvsagt. Sjølv om setningane er glassklare i meininga reinskorne og velformulerte, opplever eg framleis teksten som introvert på grensa til det gåtefulle. Eg tek til å lure på om forfattaren sjølv har det klart for seg kva ho vil formidle. Det er lov det, store forfattarar som Per Petterson nyttar òg ei intuitiv, kreativ tilnærming til skrivinga. Men eg veit ikkje om teksten i dette tilfellet er sterk nok i seg sjølv til å leve med den usikkerheita.

Fokuset på det konkrete og daglegdagse kan elles minne om stilen til Anne Oterholm, som òg gir kjensla av at det ligg mykje i underteksten, men at det er opp til meg å finne ut kva. Men Oterholm skaper ei sterkare spenning, og gir meir å tygge på, spesielt gjennom dei overtydande indre diskursane til hovudpersonane. Hos Aanestad blir det for reinskore for meg, det blir keisamt. Reint og fint, men ikkje rusande.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Sårt og vakkert

Du får ikkje ei betre haustbok enn denne.

Roman
Per Petterson:
Jeg forbanner tidens elv
Oktober 2008

Det er ikkje tvil om at Per Petterson har blitt den store stjerna blant norske forfattarar. Saman med manuset til den siste romanen hans følgde det med eit seks siders skriv om litterære prisar og rosande omtalar han har fått i utlandet dei siste fem åra. Eg har ikkje lese det ein gong, det er vanskeleg å nok å vere ein objektiv lesar som det er. Og eg skjønar ikkje kvifor skrivet er sendt ut. Denne boka treng nemleg ikkje anna reklame enn sin eigen tekst. Ho er ei melankolsk vakker haustreise, perfekt frå første bokstav til siste punktum.

Den vesle guten
Historia er fortalt av Arvid, som vi kjenner frå fleire av Petterson sine tidlegare bøker. Han ser attande på då han var 37 år, då mora hans fekk kreft og kona sa at ho ville skiljast. Han fortel korleis han følgde etter mora til byen i Danmark kor ho vaks opp, og korleis forsøket på å vise at han bryr seg like mykje blir eit krav om trøyst og nærleik som ho ikkje klarer å gi han. Han skildrar òg scener frå den tida kor han møtte ho som vart kona hans. Det skjedde i ein periode då han skuffa mora stort: Han skulle få den utdanninga ho alltid hadde ønska seg, men i staden vart han marxist og slutta på skulen for å bli fabrikkarbeidar som ho sjølv og faren. Typisk nok var han, kanskje den einaste i miljøet som alt høyrde til arbeidarklassa, ein av dei få som faktisk gjorde det mange prata om, og løna vart latterleggjering frå gutta på gølvet.

Tittelen på boka, Jeg forbanner tidens elv, er henta frå eit dikt skrive av Mao, ein gong den store helten, sidan kun eit symbol for den tida Arvid hadde noko å tru på. Til saman veks det fram eit bilete av ein gut som kjende at han ikkje høyrde til, og ein mann som både sørgjer over dette og lengtar attende til det som var. Den 37 år gamle Arvid er i høve til mora framleis den vesle guten som lengtar etter noko ho ikkje kan eller vil gi han.

Film noir
Det som gjer teksten så vakker, er måten scenene er sett og skildra på. Miljøet som veks fram er som ein film noir: Vi er vekselvis i eit urbant miljø på austkanten av Oslo og ved havet i Danmark: Det er fabrikkar, trafikklys, lys frå billykter, vind på havet, sandklitter, og ikkje minst røyk som stig frå stadig røyking av sigarettar eller rullings som vert nøye skildra: korleis dei vert haldne, kva merke det er. Noko av det som gjer mange av scenene så sterke er at dei er eit indirekte bilete av forteljaren og korleis han har lagra minna sine. Eit døme:

Jeg røyka en sigarett, og gloa lyste, og den gråhvite røyken kveila seg så vidt synlig over hodene våre og dro med trekken langs veggen og ut gjennom vinduet som sto åpent mot Finnmarkgata. Der ute kom trafikken fortsatt susende i begge retninger, og billyktene blinka i det doble glasset og svinge over Mao og videre helt inn til sofaen. Ved krysset skifta trafikklyset grønt over gult til det seige røde og tilbake igjen. Vi var varme og svette og helt sikkert blanke i huden, og jeg tenkte ofte at hvis noen så oss som vi satt på den måten, ville de sett noe som de aldri kunne få, som mangla i livene deres, og så ville det være som en torn i kjødet.

Ekte vare
Framstillinga av mora til Arvid viser òg kven ho er for han: Han ser ho som ei Greta Garbo, stolt og tilkneppa, ofte med ein røyk og ei bok. Verkeleg meisterleg er skildringa av dei ørsmå signala som går mellom menneske som knapt pratar saman og endå sjeldnare tek på kvarandre, i eit absolutt minimum av kommunikasjon. Som her, kor mora akkurat har fortalt ektemannen at ho har kreft og vil reise aleine nokre dagar til Danmark:

Faren min hadde ikke rørt seg fra der han sto i døråpninga med bagen i den ene hånda. Den andre hånda var løfta vagt og usikkert i hennes retning. Han hadde aldri vært noen racer når det gjaldt fysisk kontak, ikke på utsida av bokseringen, og det var vel ikke hennes sterke side heller, men nå skøyv hun faren min forsiktig, nesten kjærlig til side så hun kunne passere. Han lot henne gjøre det, men såpass motvillig, med såpass stor motstand og treghet at hun forsto han ville gi henne noe håndfast, et tegn, uten å måtte formulere det med ord.

Dette formidlar ein autensitet som ikkje har noko å gjere med korvidt hendingane i boka har funne stad eller er rein fikjson. Og det er det beste ved denne boka: Ho teiknar eit nakent og sårt bilete av ein mann som treng meir kjærleik enn han får, og det kjennest sant og ekte tvers igjennom.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.