Tag Archives: Øystein Orten

Øystein Orten: Risp i berget

Historisk tverrsnitt av sunnmørsbygda: Øystein Orten kombinerer humor med historisk kunnskap, men utmerkar seg ikkje som novellist.

Øystein Orten utgav den gode historiske romanen Rasmus Rebellen i 2013, året då den tradisjonelle, historiske romanen møtte motbør frå sjølvaste Dag Solstad. No utgir han ei samling noveller der handlinga ofte er lagt attende i tid. Tekstane er ordna kronologisk, slik at den første fortel om livet på ein gard i Vikingtida og den siste om daglegliv i vår tid. Sams for alle tekstane er at handlinga er lagt til Sunnmøre, kor Orten også bur.

Traust stil
Tittelen, Risp i berget, kan ein tolke dit at tekstsamlinga til saman gjer eit snitt bakover i historia, ei slags oppsummering av korleis livet gjennom tidene har arta seg på dei smale landtungene mellom fjellet og fjorden.

Orten nyttar korthogne setningar som gjenskaper den trauste og beherska uttrykksmåten ein gjerne assosierer med bygda. Av og til med realistisk alvor, som i skildringa av 16-åringen Dagny som vert avretta, dømt for å ha drepe eit barn ho sjølv veit var dødfødt. Andre gongar med karakteristisk lågmælt humor, som i «Danselæraren og presten som sa fy»: Ein tilreisande, svensk danselærar skaper stor moralsk forarging i bygda, og det toppar seg med at ein maskert bande bryt seg inn på hybelen og dansar rundt han som villmenn. Spørsmålet vert om ein kan finne ut kva for misjonsorganisasjon dei kjem frå basert på stega og lydane dei lagar: Santalmisjonen, Zulumisjonen, Samemisjonen eller Muhammedanarmisjonen?

Sjangerblanding
Eg synes vel det er å tøye sjangeromgrepet å kalle boka ei novellesamling, snarare er det tekstar her av mange slag; frå korte forteljingar om historiske personar til korte stubbar av samtalar, dikt og tekstar som ikkje lar seg kategorisere. I «Kollekt» finn vi godt over hundre mannsnamn oppstilt i alfabetisk rekkjefølgje, følgt av dei to orda «Tok Havet». Ein enkel og verknadsfull illustrasjon av kor dyrt levebrødet kunne vere på desse kantane.

Boka inneheld også nokre meir tradisjonelle noveller. Den beste er «Songen om vinden og fjellet», ei fin og overraskande openhjartig skildring av ein eldre mann som ventar på døden på gamleheimen. Men alt i alt synes eg ikkje Orten heilt har grepet på den fortetta historieforteljinga ein gjerne ventar i ei novelle, han er bedre på humørfylte skildringar av karakteristiske særtrekk ved folk og miljø enn på undertekst.

Det eklektiske og sjangerbrytande ved boka minner mykje om Tomas Espedals Bergeners. Sjølv om eg ikkje syntes hans tekstar heller fungerte godt som noveller, opererer Espedal på eit anna stilistisk nivå som gjer at Bergens-skildringane også har blitt godt mottekne elles i Norden. Ei anna bok det er naturleg å samanlikne med, er novellekransen Berg brest av Arne Ruset (2013). Han skildrar også mørebygder i gamle dagar, men i eit poestisk språk og med ei psykologisk innsikt som løftar novellene til eit heilt anna nivå. Orten leverer mange gode historier, men lenar seg nok meir på gjenkjenning og historisk interesse hos lesaren.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Øystein Orten: Rasmus Rebellen

Noreg som koloni: Rasmus Rebellen er ein interessant historisk roman om ein epoke i Norsk historie vi kan ha godt av å bli minte på.

Haustvinden er full av tettskrivne, lett gulna blad; den historiske romanen feiar visst med seg både lesarane og merksemda denne bokhausten. Både Roy Jacobsens De utvalgte og Jon Michelets andre krigsseilarroman Skytteren er bestseljararar som lar lesaren leve seg inn i ei anna tid, men det er Dag Solstads Det uoppløselige episke element i Telemark i perioden 1591-1896 som har fått fart på debatten. Solstad vil ikkje dikte om kva menneska i hans eiga slekt kan ha tenkt og følt, og serverer i staden ein tekst som mest liknar ættetavlene i Det gamle testamentet.

Ein annan historisk roman har fått langt mindre merksemd: Øystein Orten skriv i Rasmus Rebellen om den sunnmørske bondeføraren Rasmus Engelbrektsson Bust. Han døydde i fangenskap på Akershus festning på 1660-talet etter å ha ytt motstand mot skånsellaus og korrupt inndriving av skattar som skulle finansiere danskekongen si krigføring mot svenskane.

Mannen mot makta
Orten har tidlegare skrive både lyrikk, romanar og historiske verk, mellom anna Himmelen over Shetland (2009) om norsk motstand under 2. verdskrig. I Rasmus Rebellen har han funne ein fin balanse mellom historiske fakta og diktarisk innleving, teksten er verken på «metafor-speed», slik språket til Jacobsen vart skildra av meldaren i Morgenbladet, eller så faktaspekka som bøkene til Michelet og Solstad.

Historia er lagt i munnen på fosterson av Rasmus, Aslak frå Bust, når han som gamal mann fortel om det han var med på og det han har høyrt. Slik blir hovudpersonen portrettert samstundes om han får stå som den gåta han er. Det fungarar fordi sjølv enkle, ytre observasjonar kan seie så mykje om ein mann: «Han ler nesten då han blir dømd for ‘grofeueligen aa ha forseet kong: Paabud oc i mod kong: Forordning haffuer holdt Sammøde af Almuen».

Eg ser det så levande for meg, den bitre humoren i møte med det latterleg urimelege; eit glimt som viser at ånda ikkje er knekt sjølv om slaget er tapt. Denne rebellen tok aldri til våpen, tvert om hadde han sterk tru på at kongen i Danmark ville gi han medhald om han berre fekk vite kor urimeleg hardt folket på Sunnmøre vart skattelagte midt i verste hungersnauda, og reiste fleire gongar til København for å leggje fram saka. Han mana også romsdalingane til motstand då Sverige ein kort periode på 1650-talet la under seg Trøndelag, Nordmøre og Romsdal. Den lojaliteten vart ikkje løna.

Overtydande detaljar
Men Rasmus Rebellen tok meg ikkje med storm frå første side, for den innleiande monologen til forteljaren er i overkant høgstemd og dessuten full av klumpete garpegenitiv som «Havet sine mjuke straumar». Det er først i møtet med Olda, den utgamle tanta på ættegarden kor Rasmus vart fødd, at det tek til å svinge. Setningane er korthogne og direkte, men fulle av  detaljar som malar opp ei anna røynd og overtydar meg om at forfattaren har basert seg på solide, historiske kjelder.

For meg er Rasmus Rebellen av vel så stor interesse som dei andre nemde historiske romanen i haust. Orten gir eit engasjerande bilete av det koloniserte Noreg, styrt av embetsmenn som kun såg land og folk som ein ressurs det gjaldt å få størst mogeleg utbytte av. Det har altså ikkje berre skjedd i Afrika, Asia og Amerika, det har skjedd her. Kvar sau i utmarka skulle tellast og betalast for, utan omsyn til om det tok maten or munnen på borna.

Det blir òg tydeleg kva sjølv sakleg motstand mot makta kan koste. Det er eit memento i ei tid der overvaking igjen har blitt eit tema, men kor den ålmenne frustrasjonen er retta mot at «det offentlege» ikkje yter oss tenester raskt og godt nok.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.