Tag Archives: Olaug Nilssen

Olaug Nilssen: Tung tids tale

Å stå i det: Tung tids tale er eit sterkt og rått portrett av ei kvinne som har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Det er ein lang og tung veg som ligg mellom den lattermilde tabuknusinga i Olaug Nilssens gjennombrot som forfattar, Få meg på, for faen frå 2005, til fortvilinga og sinnet som pregar årets roman, Tung tids tale. I mellomtida har ho gitt ut både sakprosa, barnebøker og skodespelet Stort og stygt, kor ho starta handsaminga av emnet ho no tek vidare: Å bli foreldre for første gong og oppdage at barnet ikkje utviklar seg slik som alle andre. Når krava om meir omsorg oppstår, er det ikkje anna å gjere enn «å stå i det» – men kva gjer ein eigentleg når kreftene tar slutt?

Tunge tak
Tittelen Tung tids tale er henta frå det kjende diktet til Haldis Moren Vessas. Men i romanen blir oppfordringa i diktet («Alt du kan løfte av børa til bror din, må du ta på deg.») ein utmattande realitet for ei mor som er på randen både psykisk og fysisk etter å ni år med ein son som må ha hjelp til alt, og som slåst og stikk av. Det er òg to yngre born i familien. At det også er arbeidskrevjande å skaffe den avlastinga familien sårt treng, legg stein til byrden.

Romanen er skrive i «du»-form og dedusert til sonen Daniel. Sentralt i handlinga står det byråkratiske kravet om at foreldra til guten må gå med på at han blir diagnostisert, ikkje berre som autist, men som psykisk utviklingshemma før han kan få 100 døgn i året på institusjon. Dei strittar imot i det lengste – for dei hugsar jo alt han fekk til før, dei ser nyansane i han som forsvinn bak ein slik diagnose.

Det er hjarteskjerande å lese om møte med velmeinande naboar og offentleg tilsette, om skamma ho kjenner av tanken på at dei synest ho ikkje gjer ting rett, at ho burde ha klart meir. Ho kjenner også frykta at ho kan kome til å slå sitt eige barn – og rettferdiggjere det.

Sjeldan har vel det litterære verkemiddelet gjentaking vore meir på sin plass enn i skildringa av omsorgsrutinar ein skal gjennom fleire gongar kvart bidige døgn. For ikkje å snakke om det fysisk og emosjonelt krevjande i å ikkje bli møtt med kjærleik, men med vald av barnet ein elskar så høgt:

«Lenge visste eg ikkje kva eg skulle gjere når du slo meg og beit meg. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg, og eg brølte. Du beit meg, og eg banka i veggen.»

Kjærleikssongar
Men her finst òg gode augneblinkar kor mor og son finn kvarandre i opplevinga av naturen, eller kommuniserer med memorerte songstrofer. Kontrastane er store, dermed vert det nesten magisk når sonen i baksetet plutseleg seier «Jeg tror jeg elsker deg» og mora etter å ha stogga bilen og gjengjeldt kjærleikserklæringa kan svare med ei strofe frå den rette songen.

Nilssen gir ser her ut i same landskap som Lars Amund Vaage gjorde i Syngja (2012), kor han skildra livet med ei autistisk dotter. Vaages historie dekte eit lengre tidsperspektiv og hadde meir rom og ro til refleksjon. Nilssen si bok er tøffare og tettare på nylege erfaringar – til dømes sluttar romanen med gjengjeving av eit brev med avslag på søknad om omsorgsløn, datert 18.05.2017.

Det er mykje det er vanskeleg å skjøne utan å ha opplevd det sjølv, men i dette tilfellet skal det ikkje så mykje fantasi til: Alle som har hatt ansvar for små born veit kor slitsamt det kan vere, og så les ein om alt som her kjem i tillegg. Det er modig av Olaug Nilssen å skildre så direkte ein situasjon det er offentleg kjent at ho sjølv lever i. Romanen er som eit skrik: Rå, sår og sterk. Det er lyden av ei kvinne i kamp, ei som alt har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

Advertisements

Kjersti Wøien Håland: Dommedøgn

Høg puls: Adrenalinet pumpar gjennom det postmoderne portrettet Kjersti Wøie Høland har skrive av ei bygd i krise.

I eit landskap av stein og vatn skal det lite til før begge elementa kan verte til farar for liv og samfunn, det viser både historiske ras og flaumar i Vestlandsfjordane og verknadane av meir nedbør dei siste åra. I fjor utgav Arne Ruset eit knippe sterke historiske noveller om dette, berg brest. Med Dommedøgn har Kjersti Wøie Høland gitt oss ein meir postmoderne og aktuell versjon av ei liknande historie. Ho rører ikkje kjenslene like sterkt, men er både underhaldande og tankevekkjande.

Kjersti og Olaug
Kjersti Wøie Høland debuterte i fjor med den lille og artig titulerte diktsamlinga Kjersti er ein fiktiv person, helsing Kjersti, og både den og haustens utgjeving minner sterkt om forfattarskapen til Olaug Nilssen. Det handlar litt om likskapar i miljø og karakterar, men mest om kreativt overskot som viser seg både i språket og handlinga – utan at det reduserar alvoret i det litterære prosjektet.

Dommedøgn gir oss glimt av livet i vestlandsbygda Berg inst i ein fjord gjennom sju veker som leiar mot katastrofen. Smelteverket kor nesten alle hadde arbeid har nyleg lagt ned produksjonen, og massearbeidsløysa rammar både samhaldet og framtidstrua i bygda. I starten av boka finn vi ei liste over karakterar som seinare har ordet i kvar sine korte kapittel: Ordføraren, fagforeiningsleiaren, ein oppfinnar, ei heimehjelp og tre opprørske ungdommar – ein flørt med skodespelet som også minner sterkt om Olaug Nilssen.

Boka har fleire styrkar. Ein er at dei ulike karakterane gjennom språk og haldningar uttrykkjer ulike personlegdomar, og spesielt den optimistiske oppfinnaren Lars skil seg ut med si livet-er-herleg-haldning: «Eg lagar meg nudlar med hermetiske soppar til. Det smakar heilt himmelsk.» Dermed er vi over i ein annan styrke ved teksten, nemleg humoren, som er mørk – naturleg nok, gitt emnet – og som igjen lenar seg på den språklege kvaliteten i sprelske assosiasjonar: «Hjartet hans snakkar som ein reporter. «Kva er nytt frå hovudstaden?» ropar eg.»

Farleg forvirring
Det postmoderne ved boka ligg i ei vipping mellom ironi og alvor, humor og angst, sosialrealisme og det symbolske – det siste viser seg gjennom ei rekkje meiningsladde brot med realismen, som tunnelar som plutseleg «gror igjen» til solid fjell. Denne vippinga skaper først ein distanse i lesaropplevinga, men er òg del av rytmen i nedteljinga mot katastrofen, eit slags litterært adrenalin. Slik tek forfattaren pulsen på ei forvirrande samtid prega av trugslane – eg heldt på å skrive utfordringane, men det er jo «newspeak» – frå den globaliserte kapitalismen og tilhøyrande klimaendringar.

Å likne ein så karakteristisk forfattar som Olaug Nilssen inneber ein viss fare for å framstå som «copycat». Men Kjersti Wøien Håland har ein eigen poetisk åre, og er utan tvil eit litterært talent i full utvikling.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Merete Røsvik Granlund


Á la Nilssen

Ei god blanding av musegrå norsk kvardag og fargesterk litterær posering viser at Olaug Nilssen er verd all merksemda ho har fått dei siste åra.

Roman
Olaug Nilssen:
Få meg på, for faen
Samlaget 2005

Olaug Nilssen har ein heilt særeigen stil. Ho er ikkje den som skriv lange, episke forteljingar. Tekstane hennar er meir fragmentariske og leikande. Dei to føregåande skjønnlitterære bøkene hennar for vaksne, Innestengd i udyr og Vi har så korte armar klarte ikkje heilt å overbevise meg, sjølv om eg såg at ho hadde noko eige. Det var så springande, så uvant, til dels altfor velkjent, til dels sært. Men no har ho meg. Etter å ha lese den nye romanen, Få meg på, for faen, melder meg inn i fanklubben. Ikkje fordi innhaldet er så revolusjonerande, men fordi grepet hennar om språket er så overtydande, og fordi det i delar av denne romanen er eit perfekt samsvar mellom den særeigne forma hennar og det ho skildrar.

Dagdrøymarar
Historia har fire delar og tre hovudpersonar. Det er Maria, ein sosiologistudent i Bergen som arbeider som reinhaldar i eit vikarbyra for å finansiere studia. Ho er ei beskjeden og pliktoppfyllande jente som ikkje klarer å markere seg i kvardagen, men som drøymer om å få dele den traurige kvardagen sin med tv-publikumet, og så vise seg å vere spesiell og spennande. Den sprengkåte femtenåringen Alma får store sosiale problem etter å ha hevda at ein gut ”var borti meg med pikken”. Då blir ho sjølvsagt ”Pikk-Alma”. Den tredje hovudpersonen er den frustrerte heimeverande ”kona til Sebjørn”, som altså ikkje får æra av å opptre med sitt eige navn. Ho er mor til Maria og venninde med Alma si mor.
Felles for desse tre er at dei dagdrøymer, at dei lengtar etter noko dei ikkje har, og ikkje veit heilt korleis dei skal få tak i det. Teksten rører seg fram og tilbake mellom røynda og draumen, inn og ut av fiksjonen. Tittelen, Få meg på, for faen, er visst eit sitat av ein tv-reportar som var frustrert over tekniske problem og kom i skade for å kringkaste pr-kåtskapen sin. Det verkar jo som det høver best på Maria, men å komme ”på” kan ein kanskje òg sjå i samband med dei to andre sin trong til å komme inn i det ”eigentlege” livet.

Tenåringsproblematikk
Eg må innrømme at dei to delane om Maria ikkje fenga meg heilt. Teksten har mange gode augneblinkar, det er ikkje det, men det er noko med prosjektet som blir for opplagt, og Maria sitt keisame kvardagsliv er jo akkurat det, då, sjølv om Nilssen spritar det opp med språklege krumspring. Men den delen av boka som skildrar Alma meiner eg må vere noko av det beste som er skrive av tenåringsskildringar i norsk litteratur. Alma er heilt ute å køyre, ho er totalt einspora i hovudet og har ikkje heilt styring på seg sjølv. Eg blir litt flau på hennar vegne. Men det er altså noko med dette ubehjelpelege tenåringsaktige som sjarmerar sokkane av meg. Her kjem Nilssen sin språklege vitalitet og røyndomsnære originalitet verkeleg til sin rett. Når ho f eks seier: ”Og no er Alma sitt personlege helvete heilt laust.” Det er nok med det lille ordet ”heilt”, dermed får eg som lesar heilt nye assosiasjonar, og blir dessutan litt sjarmert av tenåringen som ikkje har heilt styr på språket heller. Eller når Alma svarar eit par plageånder på bussen: ”Kvifor sit de så langt framme i bussen? De sit jævlig langt framme i bussen til å skulle vere så spydige.” For alle som har køyrt buss til skulen er det sjølvforklarande, sjølv om eg aldri har høyrt nokon seie det slik før. Alle veit at dei tøffe sit lengst bak i bussen.
Nokre gonger blir skildringane ustyrleg komiske, men utan å ta bort alvoret i Alma sin situasjon som sosial pariakaste. Fanstastisk godt gjort. Eg skulle gjerne lese meir om Alma.

Karakteristiske grep
Skildringa av kona til Sebjørn sitt lille ”tenåringsopprør” er også fin lesing. Det er noko teatralsk over det heile, og spesielt over slutten, som minner mest om ein parodi på ein amerikansk familiefilm. Men det er liksom ein del av Nilssen sitt særpreg, det: Ho insisterer på å skildre alle dei trivielle detaljane i dagleglivet, men ikkje i ei realistisk form. Tvert imot driv ho med ei litterær posering som viser fram kor bevisst ho er på dei grepa ho gjer i teksten, og som skaper fleire delvis gjennomsiktige lag av fiksjon. Dei litterære grepa som er karakteristiske for hennar stil, er flørt med skodespel-sjangeren, ein innskoten parodi, eit steg ut av fiksjonen og inn igjen, sitat av songtekstar, ein uventa vri på faste språklege uttrykk. Det er denne språklege leiken som verkeleg hevar boka ut av bokvrimmelen her i landet.

Likevel er det mindre av det fragmentariske og eksperimentelle i denne boka enn i dei føregåande, jamfør det eg nemde heilt i starten av meldinga. Tekstbrokkane har blitt lengre, stemmene færre, og teksten har nærma seg den meir tradisjonelle prosaen. Eg meiner at Nilssen tener på dette, og det er plenty originalitet igjen. Som når sjefen på Nepestappe-fabrikken har komt inn på pauserommet og samtalen går i stå: ”– No blei dette litt dumt, seier han. – Eg går ut, og så kjem eg inn igjen.” Og så får vi scena på nytt, med identisk start, men nytt framhald. Eller når kona til Sebjørn bryt inn i ein diskusjon om kva oppgåver yrkesaktive overlet til andre fordi dei er så leie av å gjere dei på jobben: ”Eg tippar dei heimeverande får andre til å vere heime for seg”. Då er det morosamt å lese.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid