Tag Archives: Nicolai Houm

Nicolai Houm: Jane Ashlands gradvise forsvinning

Ufokusert om sorg: Nicolai Houms korte roman om sorg er likevel for ordrik.

Der mange av dei fremste, norsk prosaistane står i ein sentraleuropeisk modernismetradisjon, skriv Nicolai Houm seg opp mot ein sterk nordamerikansk forteljartradisjon: Realistiske tredjepersonsforteljingar som gjerne oppsummerer heile livsløp. Historier av denne typen som har fått enormt gjennomslag dei siste åra, er Stoner av William James og Olive Kitteridge av Elizabeth Strout.

Ein treng likevel ikkje avanserte stilanalyser for å kome fram til kven Houms inspirasjonskjeldene kan ha vore: I hans nyaste roman Jane Ashlands gradvise forsvinning reiser hovudpersonen Jane og kjærasten Greg på ein «litterær odyssé» for å oppsøkje bustadane til John Updyke, Edgar Allan Poe, O. Henry og Flannery O’Connor. Desse forfattarskapa er vidgjetne for stor novellekunst prega av humor og dramatikk. Eit liknande temperament pregar også Houms forfattarskap.

Små, sanne detaljar
Houm slo gjennom til eit større publikum med mursteinsromanen De håpefulle for tre år sidan, men hans sterkaste utgjeving til no er framleis novellesamlinga Alle barn er laget av ild (2009). Med denne nye romanen på berre 175 sider har han funne attende til eit meir komprimert uttrykk, men historia har likevel ikkje nok å by på til å forsvare valet av romanformatet.

Romanen startar med slutten: Den norskætta amerikanaren Jane Ashland ligg på bakken og ventar på døden, fanga av tåke i den norske fjellheimen. Så følgjer forhistoria, fortalt gjennom hopp mellom tre ulike hendingsløp: Janes tidlegare familieliv, kva som skjedde då ho kom til Noreg for å vitje fjerne slektningar, og at ho blir med ein ukjend norsk mann på moskussafari i Dovrefjell. Etter kvart skjønar ein at ho har ei personleg tragedie bak seg. Eit sentralt tema er dermed korleis ein lever vidare med sorga.

Houm har evna og viljen til å leve seg inn i og skildre liv fulle av det den franske forfattaren Nathalie Sarraute kallar dei små, sanne detaljane som skal få oss til å tru på personane og historia. Men, som Sararraute skriv i det vidgjetne essayet Mistankens tidsalder frå 1950: Den moderne, rutinerte lesaren gjennomskodar ofte kva forfattaren legg opp til, og blir dermed utålmodig. Spesielt Houms skildring av Janes tidlege relasjon til ektemannen blir dermed meir detaljert enn det som trengs for å byggje opp mot det forferdelege tapet ho seinare skal lide.

Samstundes kan det verke som om Houm i desse partia skriv ut tankar som ikkje har noko med sorg-tematikken å gjere, men meir med forfattarlivet: Kva det er å ha eit litterært talent, å gi og få vurderingar av litterære forsøk. Det verkar malplassert i samanhengen.

Sorg og dramatikk
Houm har eit biletrikt språk, og treff innimellom svært godt med karakteristikkane sine, til dømes av topptrente turnjenter som «små stålkonstruksjoner». Men her gjer for mange personportrett og mindre relevante detaljar historia ufokusert.

Dei kontemplative, melankolske tilbakeblikka på ei tragisk forhistorie passar også dårleg inn i ein komposisjonen som skal byggje ei spenningskurve. Det kan vere at sorg ikkje er eit emne som høver for dramatikk, for sjølv i etterdøningane av ei valdsam og meiningslaus hending, så er sakn og sorg tilstander som sug ein tom for energi. Kor det tyngste kanskje nettopp er at sorga blir så vanleg; ho er der kvar dag, og rammar også nye menneske kvar dag. Det er ingen dramatikk igjen – berre ein taus kamp for å halde ut. Difor trur eg det ordknappe formidlar sorga betre enn det ordrike.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Nicolai Houm: De håpefulle

Livet er ikkje alltid lett på øvste hylle. Nicolai Houm skriv med satirisk snert om redsla for å falle gjennom.

Halvbroren av Lars Saabye Christensen kom ut i 2001, høyrde eg nokon kalle boka ein «ekornroman»; påstanden var at forfattaren utan å nekte seg noko hadde brukt alt han hadde av oppsamla erfaringar, tankar og formuleringar. Nicolay Houms roman De håpefulle på 670 sider framstår som ei slik litterær utblåsning, ein kombinasjon av oppvekstroman og kunstnarroman med sosiokulturell identitet som brennpunkt.

Houm debuterte med romanen Knekk nakken, min venn i 2004. Sidan eg las novellesamlinga Alle barn er laget av ild (2009), har eg hatt høge tankar om det litterære talentet hans, for tekstane hadde både vide perspektiv og temperament. Men trass hovudsakleg gode kritikkar, slo ikkje Houm gjennom hos lesarane. Det håpar han nok å endre med den nye mursteinsromanen, som legg seg på hjul etter Henrik Langeland, Jan Kjærstad, Karl Ove Knausgård og Lars Saabye Christensen.

Ideal og røynd
Etter å ha introdusert eit par pirrande «cliff hangers», tar Houm lesaren attende i tid til historia om familien Lindberg på beste/verste vestkant. Mor driv veldedig arbeid med pengar far har tent på tvilsamt vis, Thea dansar til blodet dryp frå ballettskoa, Joachim surfar med forfattardraumar medan Christoffer møter Jesus og blir feltprest i Afghanistan. Idyllen sprekk for godt idet far druknar i ei seglbåtulukke.Men når livet er tøft, kan ein alltids la seg trøste av at ein er betre enn naboane, som ikkje veit forskjellen på rikdom og ekte daning.

Skildringa av livet på øvste hylle er krass og utleverande, men òg medfølande. Spesielt overtydande er portrettet av familiefaren som heller vil leve med dårleg samvit enn dårleg økonomi. Det blir meir enn politisk korrekt kapitalismekritikk, det blir utforsking av psykologien til ein danna rovkapitalist.

Søskena Lindberg strevar på kvar sine måtar for å leve opp til høge ideal. Spesielt blir kampen for å lukkast som forfattar skildra med stort trøkk, noko som unekteleg gir kritikargjerninga eit påtrengjande metaperspektiv. Houm brukar vel som alle andre delar av si eiga erfaring som springbrett, men gjer det unødig personleg ved å introdusere ein viss Bernhard M. Lien, kritikar i Morgenbladet, når det var unge Bernhard Ellefsen som i si tid vende tommelen ned for Houms eiga novellesamling.

Bølgjedalar
Teksten er for langdryg til å halde oppe det dramatiske drivet frå opninga, og skulle ha vore strammare redigert. Til gjengjeld får lesaren innsikt i den særeigne smerta: Å ha eit overlegent utgangspunkt og likevel ikkje lukkast, ja, jamvel bli overgått av slike du ser på som mindreverdige. I Noreg er ikkje det ein posisjon det er enkelt å skape sympati for – sjølv om ein kunne argumentere for at det i verdssamanheng gjeld dei fleste av oss – men Houm klarer det langt på veg fordi han skriv med ei blanding av idealisme, satirisk snert og sjølvironi som er både avvvæpnande og underhaldande.

Eit døme er Joachims møte med den afrikanske studenten Goodwill, som er «kronisk skuffet over Joachims mangel på gudsfrykt og arbeidsmoral», men har stor respekt for målet om å bli «Æn åtha». Han får æra av å sparke den kjempande kunstnarspiren ut av skrivesperra med replikken: «Just write, you fool.» Trass i slike glimrande råd går det ad undas med Lindberg-familien. Men Houm har truleg skrive seg ut av bølgjedalen.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Varmare, våtare, villare?

Då eg var i tenåra, og lånte i snitt ti bøker på biblioteket kvar veke, kom eg over ein novelleantologi med tittelen Et usendt kjærlighetsbrev og andre noveller om kjærlighet fra hele verden. Eg var sjølvsagt ute etter romantikk, og det fann eg, men av eit anna slag enn venta.

I novella Clara Shiatos skjønne liv brukar den hebraiske forfattaren Yoram Kaniuk 26 sider på å skildre ei dramatisk sjebne: Som 12-åring møter Clara sin store kjærleik, Shmuel, men dei blir gifta bort på kvar sin kant. Ho overlever jødeforfølgjingane under 2. verdskrig og emigrerer til det nyoppretta Israel, kor tilstandane er kaotiske. Clara jobbar som vaskehjelp, sørgjer over sonen som vart katolsk munk, trøstar barnebarnet sitt som er prostituert med ein valdeleg hallik, smuglar motvillig hasj til sonen som sit i fengsel og steller den døyande mannen sin. Så møter ho Shmuel att, dei giftar seg og flyttar til eit hus ved havet. Språket er herleg blømande og poestisk heseblesande, og siste setninga er slik:

”Siden satt de ved vinduet i rommet med den blå vasen og drakk myntete, og Shmuel spurte, Clara, hva tenker du på, og hun sa på livet, og han sa hva da, og hun sa jo, på hvor deilig livet var, hvor skjønt det var, dette mitt liv.”

Høyrest det banalt ut? Det er klart at den litterære stilen var romantisk og svært unorsk. Men for ei tenåringsjente – rein dynamitt! Den uventa sluttreplikken tok fullstendig knekken på meg, eg grein og grein, og i fleire år var denne novella ein skatt som eg tok fram og las av og til. Og grein kvar gong.

Likevel gjorde ikkje den sterke lesaropplevinga at eg kasta meg over andre noveller. Novellesjangeren har hatt lite å by dei av oss som innimellom likar å kjenne håra reise seg på armane medan vi les, og som har ein hang til ”sturm und drang”. Norske noveller har vore dominert av grå kvardagar, vanskelege relasjonar og mangelfull kommunikasjon, formidla så subtilt at du først etter avslutta lesing tek til å skjøne kva som eigentleg stod der. Den forståinga av novellesjangeren er ikkje eit særnorsk fenomen.

Lese heile bokessayet her (pdf).

Teksten er tidlegare publisert i Aftenposten K (desember 2011).


Ladd gevær med vått krutt

Det som skulle ha blitt ein eksplosjon blir berre eit poff når dei litterære verkemidla ikkje er godt nytta.

Roman
Guro Sibeko:
Ctrl+Alt+Delete
Gyldendal 2001

Når Guro Sibeko no utgjev den andre romanen sin, har det gått berre eitt år sidan debutromanen Vingespenn kom ut. Det vitnar om ein produktiv forfattar, men byggjer òg opp under inntrykket av at teksten kunne ha blitt mykje betre om ho hadde lagt meir arbeid i utforminga av narrasjonen.

Overmenneska
Som i debutboka skildrar ho ei handlekraftige heltinne som veit og kan meir enn andre, foraktar dumskap og gjerne bryt lova fordi ho har mist trua på det eksisterande samfunnet. Eg-forteljaren er den 29 år gamle Helena; ei krigsmaskin kamuflert som yndig karrierekvinne. Ho er dotter av ein afrikansk geriljasoldat og ein norsk rehabilitert heroinist, har doktorgrad, leiar eit forskningssenter, snakkar sju språk, er topptrent kampsportutøvar og ein habil diamantslipar. I byrjinga av boka kjem ho til ein ”heime aleine-fest”, som i denne konkteksten tyder at foreldra har sendt ungane til besteforeldra. Festen utgjer det meste av notidsplanet i boka, sjølv om vi mot slutten får bli med forteljaren ut på nattleg oppdrag. Resten av teksten består av innskotne historier og tilbakeblikk som gradvis gjer oss kjent med livshistoria til både hovudpersonen, familien hennar og vener av familien.

Sams for alle desse er at dei har dramatiske forhistorier og er ressurssterke kvar på sitt vis. Mellom anna har dei pengar nok fordi dei er i stand til å finne diamantar i den norske fjellheimen, slipe og selje dei. No er dei samla i styret for ein organisasjon som planlegg ei kontrollert utrydding av størsteparten av menneska på jorda ved hjelp av eit virus, samstundes som dei sjølve har utvikla ei vaksine som dei kan redde seg sjølve og nokre utvalde andre med. Dette vert framstilt som ei forlenging av den same idealismen som hittil har fått dei til å kjempe mot totalitære regime, ta seg av kvinner og born på flukt frå valdelege menn og kjøpe fri slavar.

Uklar bodskap
Boka skildrar altså korleis idealisme para med erfaringsbasert kynisme kan ende i ein slags velmeint fascisme, der nokre få utvalde i kraft av sine ressursar og klippefaste tru på eiga vurderingsevne gjer seg sjølve til herrar over liv og død. Det store spørsmålet for meg blir om dette er bodskapen, eller om forfattaren faktisk kastar fram at denne typen handling kan verte naudsynt ein gong. Årsaka til at eg er usikker, er at det gjennom heile boka blir bygd opp bilete av menneskje som er soldatar i det godes teneste, og biletet blir ikkje nemneverdig pletta av tvilsomme motiv eller karakterbristar. Sjølv om dette er sett og fortalt gjennom Helena, som godt kan vere ein upåliteleg forteljar, er det lite undertekst her som motseier forteljaren.

Sjølvsagt kan ein seie at berre det å planlegge å drepe størstedelen av folka på jorda gjer undertekst unødvendig, men sidan dette er klart heilt frå byrjinga av boka, hadde eg venta meir av ei utvikling gjennom narrasjonen. Når siste side er lest, sit eg først og framst igjen med bakgrunnshistoriene for det som var utgangspunktet for boka, og kan ikkje seie at eg er gripen av dramatikken i scenarioet som ligg i forlenginga av slutten. Det er mykje interessant stoff her samla sett, men dramaturgien vert fullstendig torpedert av alle dei innskotne historiene, minna og refleksjonane.

Dermed må ein seie at prosjektet har feila, for så mykje dramatisk, viktig og ikkje minst tidsaktuell problematikk burde ha gjort eit mykje sterkare inntrykk. Til samanlikning vil eg trekkje fram Nicolai Houms novellesamling Alle barn er laget av ild som kom ut om lag samstundes med Sibekos debutroman i fjor. Det er noveller som nesten utan unntak gir gåsehud når ein kjem til siste linja, og spesielt skildringa av eit samfunn i fullt samanbrot etter ei verdsomspennande finanskrise reiser effektivt grunnleggjande eksistensielle problemstillingar. Han demonstrerer til fulle at forma er minst like viktig som innhaldet om ein ønskar å vekkje lesaren.

Det er synd at Sibeko ikkje har brukt meir tid – eller har fått meir hjelp frå forlaget – til å få orden på verkemidla, for ho har mykje kunnskap og engasjement og ikkje minst eit spennande perspektiv på Norge i verda. Men om pennen skal vere eit dødeleg våpen, krev det nok like mykje trening og perfeksjonering av handverket som andre kampformer.

Tidlagare publisert i Dag og Tid.