Tag Archives: Merethe Lindstrøm

Merethe Lindstrøm: Fra vinterarkivene

Den viktigaste: Fra vinterarkivene viser kor sterk sjølvbiografisk litteratur kan vere, skriven med mot, måtehald og stilsans. Også her er Merethe Lindstrøm suveren.

Den sjølvbiografiske bølgja i litteraturen tar visst aldri slutt. For dei av oss som var litt leie allereie før Knausgård hadde kome til bind seks av Min kamp, er det ikkje utan vidare spennande at også denne hausten er prega av forfattarar som vil fortelje den sanne historia om livet sitt. Merethe Lindstrøm har for meg vore eit av døma på at den beste og mest interessante samtidslitteraturen ikkje er den sjølvbiografiske. Eg vart difor litt skuffa då eg fekk vite at også ho hadde kasta seg på motebølgja, truleg oppmuntra av sitt nye forlag som også stod bak Knausgårds suksess. Lindstrøm har forutsett slike reaksjonar, men som ho skriv: «jeg driter i dem». Kanskje klarer ho med det endeleg å kvitte seg med stempelet som «lågmælt»?

Tildelinga av Nordisk Råds litteraturpris til Dager i stillhetens historie (2011) har gitt Lindstrøm eit større publikum å skrive til og ein annan posisjon å fortelje om seg sjølv frå. Og Fra vinterarkivene skuffar ikkje. Den er ikkje betre enn førre roman, men god på ein annan måte, som ei påminning om kvifor det sjølvbiografiske har blitt så populært: Det skaper ein heilt spesiell intensitet og varme å oppleve at ein kjem så tett på mennesket bak teksten. Samstundes demonstrerer Merethe Lindstrøm alle dei kvalitetane som i mine auger gjer henne – ikkje berre til ein av dei viktigaste, norske prosaforfattarane akkurat no – men den viktigaste.

Mot og måtehald
«Husker du» er dei første orda på den første sida, og det er ektemannen Mats forfattaren vender seg til. Ho fortel om ein draum ho ein gong hadde: At det var funne bevis for Guds eksistens i ørkenen i Nevada. Det var ein god draum, eit håp, men i våken tilstand veit forteljaren ikkje ein gong om ho er truande eller ikkje. Denne tvilen er grunnleggjande i forfattarskapen. Mot slutten av romanen fortel ho at ho før trudde ein kunne skrive seg nærmare ei enkel forståing, men så oppdaga ho at det motsette skjedde: «det smalner ikke inn, det er motsatt, det vider seg ut, blir større, mer uoversiktlig.»

Denne innsikta vert også formidla i den fragmentariske forma ho har valgt. At teksten liksom er ei samling av notat litt herfrå og derfrå, gjer det tydeleg at Lindstrøm ikkje fortel alt, ikkje ei avslutta historie, verken om seg sjølv eller andre. Ho viser det Vigids Hjorth i eit essay om Agnar Mykle nyleg kalla «måteholdskompetanse» (som han altså ikkje hadde), kombinert med høg kompetanse i litterær komposisjon: Fragmenta er sett saman slik at dei gir eit like mykje biletleg som verbalt inntrykk av samanhengane i livet – kvifor ho er den ho er, ikkje minst som kunstnar.

Rammehistoria er at familien har flytta til eit hus på landet, i eit håp om at det skal bli ein ny start, gi ei ny ro. I staden går ektemannen inn i ein periode med depresjon og sjølvmordstankar. I glimt får vi så vite om familiebakgrunnen: Faren alkoholikar, mora schizofren og suicidal. Lindstrøms eigen far; kunstnaren med fornem familiebakgrunn som leid av angst og var innlagd på sjukehus i lange periodar. Mora, som kom frå arbeiderklassekår i Bergen og var dansar og kunstnar. Med andre ord: «vi er en genetisk kode for uro». Først seinare nærmar Lindstrøm seg det verkeleg vanskelege i eigen bakgrunn: Oppveksten med mora i eit belasta boligstrøk, ein kjæreste av mora med psykopatiske trekk, anoreksi, depresjon og sjølvskading i tenåra.

Når Lindstrøm først skriv sjølvbiografisk, gjer ho det altså på den modige måten. Det same gjeld ektemannen, som har latt henne dele intime detaljar. Som at han ein gong gjekk på byen for å skaffe pengar ved å ligge med nokon. No står det riktignok «roman» på tittelbladet, så kanskje les eg boka meir sjølvbiografisk enn ho er meint. Men likevel. Ikkje minst er det sterkt at Linstrøm fortel korleis fattigdom, psykisk sjukdom og rusmisbruk skaper skamkjensle; først i barndommen, sidan når ho som mor kjenner på ordet «misbrukerhjem» og angsten for kva ho fører vidare til borna sine (som elles i liten grad er omtala): «Selvhatet, blir det gitt videre, skal det blir deres nå». At ein forfattar har og tør dele slike erfaringar, er viktig, spesielt i ei tid der den økonomiske ulikskapen – og alle dei sosiale vanskane som følgjer med – er aukande.

Det paradoksale
Romanen er full av nydelege skildringar, som dei to forelska gutane forfattaren observerer på trikken og korleis ho ikkje klarer å la vere å gråte på toget på veg heim. Og minnet om korleis ho smurte væskande sår på beina til kjærasten inn med salve før dei låg saman første gong og ho skjøna at ho ville kome til å elske han. Denne evna til å kalle fram sterke, litterære bilete viser seg også på setningsnivå, som når det å puste i kulda blir skildra som «luft som tynt, fint glass synker inn, smadres i luftveiene våre».

Eg skjønar betre kvifor Lindstrøms språk verkar så autentisk når eg les korleis ho skildrar sin eigen skriveprosess:

Teksten dras i en retning, setningene er hundene i bånd, trekker i den retningen de vil, trekker oss hjem den vante veien, det er det enkleste, det som lager seg selv, men det jeg trenger er alltid gjemt, det beste er vanskelig, det finnes i kaoset. Alltid tilfeldig, raskt, i glimt.

Dette er så treffande observert og så godt formulert, og det er typisk Lindstrøm at ho koplar også eit slikt metaperspektiv på den skildringa av familiens to hundar som går igjen i heile boka. Ingen bilete er tilfeldig valgt.

Det ho her seier om skriving, gjeld også for lesing, av litteratur generelt, men også av Lindstrøms tekstar spesielt. Forma hennar krev noko av lesaren, større merksemd, tid til å skjøne korleis dei ulike laga i teksten spelar saman. Og eg trur det er noko av forklaringa på at det tok så lang tid for Lindstrøm å slå igjennom – ho debuterte alt i 1983.

I tillegg til konsentrasjon må ein også ha sans for det vakre i det motsetningsfulle og vanskelege, det sanne som dukkar opp der ein minst ventar det. Som ei skildring av det å misse far sin utan eit ord om sorg, men med plass til irritasjon og lykke:

Den langsomme turen, skummet rundt båten når den bryter vannflaten der nede, vi lener oss og ser, en hel rekke etterlikninger av glede den dagen, vi klarer ikke stå imot, det paradoksale, vakre, skamfulle, at vi akkurat da, at vi der, er helt lykkelige.

Lindstrøm stolar på at lesaren tar sorga for gitt, det er det andre som er verd å bruke tid på, det som er der trass alt. Det er berre så fint, eg grein då eg las det.

Samanhengane
Det sjølvbiografiske i romanen gjer innhaldet unikt for Lindstrøm og hennar familie, men også – igjen paradoksalt – at eg i større grad enn før ser likskapar med andre forfattarar. Som Tomas Espedals erindringar av oppveksten mellom borgarskap og arbeiderklasse i Bergen og seinare trang til å vandre. Og Hanne Ørstaviks brot med den strengt komponerte romanen, samt det søkande og åpne språket for det sjølvbiografiske i kallet. romanen (2006). Sara Stridsbergs melankolsk-poetiske skildring av den sinnslidande og suicidale faren i Beckomberga. Ode till min familj (2014).

Samstundes har Fra vinterarkivene preg av nøkkelroman, her dukkar det opp mangt som er gjenkjenneleg frå tidlegare utgjevingar. Først og fremst at Lindstrøms far miste språket i alderdomen slik ho skildra det i Dager i stillhetens historie. Vidare er farens steinsamling og Wittgensteins hytte i Skjolden gjenkjenneleg frå romanen Steinsamlere (1996). Skildringa av mora gjer det tydeleg at romantittelen Ingenting om mørket (2003) truleg viser til hennar haldning i møte med det psykisk tunge. At foreldre/barn-relasjonar og psykiske problem er tilbakevendande motiv gjennom heile forfattarskapen, gjer årets roman det også naturleg å sjå i samanheng med det sjølvbiografiske.

Eg håper dette vil kome resten av forfattarskapen til gode ved at lesarar blir nyfikne, og også får ein kontekst å lese dei andre bøkene inn i. For Lindstrøms forfattarskap har mange perler som verkeleg fortener å bli gjenoppdaga, som romanane Stedfortrederen (1997) og Barnejegeren (2005) samt sjølvsagt novellene, ein sjanger Lindstrøm meistrar til perfeksjon.

Fra vinterarkivene er mest av alt ein kjærleiksroman. Og trådane Lindstrøm trekkjer mellom den no avdøde faren, ektemannen og seg sjølv er kanskje det aller finaste. Ho skriv om breva frå faren, korleis dei til slutt berre var uforståeleg linjer og spiralar. Men at han skreiv likevel. Deretter fortel ho om eit brev frå ektemannen, korleis ho les og les i det for å forsikre seg om at det ikkje er eit sjølvmordsbrev og at han framleis elskar henne – i notid, ikkje fortid. Medan heile romanen kan lesast som hennar svar til han – den viktigaste.

Teksten er basert på ei kortare bokmelding publisert i Dag og Tid.


Mirjam Kristensen: Jeg har ventet på deg

Mjuk og sterk: Mirjam Kristensen fortel ei sterk historie i ein ujålete, men raffinert litterær stil.

Mirjam Kristensens roman Jeg har ventet på deg er ei av årets beste bøker. Det er ikkje så lett å forklare kvifor – for boka har element av dramatikk og romantikk som kunne ha plassert henne på hylla for sentimentalt melodrama, ho skildrar hendingar frå 2. verdskrigen som liknar slikt vi har høyrt før, og språket er enkelt snarare enn blømande. Men boka har ein nerve så sterk at eg i starten måtte ta pause etter kvart korte kapittel.

Historisk realisme
Det handlar om livet til Paula, som ein sommar under krigen møtte den store kjærleiken, fekk skulda for at lillesøstra drukna og vart send bort frå familien sin for aldri å vende tilbake. Vi møter henne som gamal, og skjønar at ho har levd heile livet som einsleg. Spørsmålet er kvifor ho aldri meir møtte han ho elska, den jødiske guten David som vart send i konsentrasjonsleir, men overlevde.

Mirjam Kristensen, som har skrive fire romanar før og fått Tarjei Vesaas debutanpris, jobbar som bibliotekar ved Stiftelsen Arkivet i Kristiansand, statsarkivet som under krigen var houvudkvarter for Gestapo, og som no er senter for historieformidling og fredsbygging. Her har ho henta stoff til den nye romanen, slik Gaute Heivoll også gjorde til romanen Himmelarkivet.

Sjølv om Heivoll fortel om historiske personar medan Mirjam Kristensen diktar, inspirert av ulike kjelder, er det naturleg å samanlikne dei fordi Kristensen har valgt ei form som nesten gjer det vanskeleg å tru at historia ikkje er sann. Men der Heivoll skriv med poetisk patos, nyttar Kristensen eit sakleg og direkte språk, ikkje ulikt slik folk fortel om hendingar dei har tenkt gjennom så mange gongar at forteljinga har blitt tydeleg og kompakt.

Den skjulte historia
Mykje ved romanen minner om Tillers Innsirkling-trilogi: Kristensen vever saman mange korte glimt frå ulike forteljarar og synsvinklar som til saman gir eit riss av avgjerande hendingar, men ikkje heile historia om livet til Paula – slik Tiller også lar mange forteljingar om éin person vise kor lite kvar av forteljarane eigentleg veit om han. Samstundes er hendingane av ein slik livsomveltande karakter at det – som i Innsirkling – nærmar seg melodramaet. Det begge forfattarane tar høgd for, er at livet kan vere minst like dramatisk og tragisk som litteraturen, men at dei som har måtte leve gjennom det, gjerne vil tone ned og skjule heller enn å utbrodere.

Ved å gjere dette til poetikk, oppnår Kristensen at lesaren i staden for å bli oppteken av formuleringane, kjenner seg overvelda av realitetane; korleis tilfeldige hendingar og dei uforståelege valga folk tar, bestemmer heile livsløp. Innimellom har teksten preg av oppramsing eller gjenforteljing. Eller den kretsar om kvardagslege detaljar som slår sterkt inn nettopp fordi dei ikkje er originale, men viser ei kjent verd der likevel kva som helst kunne hende. Men så uendeleg godt og presist skildra! Kristensen viser med dette at ho ikkje berre har stor innsikt i historie og menneskepsyken, men også ein sterk sans for stil; når dei små orda verkar sterkare enn dei store. I det minner ho om Merethe Lindstrøm.

Håp til slutt
Det einaste eg stiller meg tvilande til, er den romantiske slutten. Den verkar forsonande på ein litt for konstruert måte, og bryt med den elles sterke opplevinga av eksistensiell sanning. Samstundes er mangelen på litterært jåleri ein viktig kvalitet ved boka, så kvifor ikkje ein oppløftande slutt? Boka er både mjuk og sterk, slik dei sterkaste menneska sloss for dei mjuke verdiane under krigen.

Eg håpar dette blir Kristensens gjennombrot til eit større publikum, for boka er ei gåve til alle som er opptekne av 2. verdskrigen, eller av å skjøne det heilt vanlege, overveldande livet.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Merethe Lindstrøm: Arkitekt

Merethe Lindstrøm skriv høgsensitive noveller: Ho har eit skarpt blikk for fare og maktspel – men òg sjølvironisk humor.

Om ein først har høyrt omgrepet «høgsensitiv» er det umogeleg å ikkje tenke på det når ein les dei to første novellene i Merethe Lindstrøms novellesamling Arkitekt. Begge har kvinnelege eg-forteljarar av det særs vare og grublande slaget, og fokuset på detaljar skaper ei nervøs, nesten uhyggeleg stemning. Opningsnovella «Sult» lar lesaren kjenne kor sårbar ein barnefamilie blir når bilen sviktar og dei blir avhengig av hjelp frå framande. Samstundes fins det eit humoristisk utanfråblikk i tittelen, som signaliserer at dei paranoide tankane til forteljaren langt på veg må tilskrivast lågt blodsukker.

Også novella «Bill Viola i ørkenen» har sjarmerande sjølvironisk humor på vegne av den høgsensitive forteljaren, som blir ein smule sjalu når mannen viser begeistring for den bohemaktige nabodama: «Jeg var avslappet, sier jeg. Før./Det kan jeg ikke huske, sier han. Mener du da ungene var små?» Men alvoret melder seg snart: Naboparet har ein tilbakeståande son, ein det er altfor lett å nytte tvilsame oppdragingsmetodar på utan at nokon ser det som sitt ansvar å gripe inn.

Blikk for makt
Blikket for maktspelet i sosiale relasjonar har prega bøkene til Lindstrøm heilt sidan debuten i 1983, og spørsmålet om fare ligg alltid og lurer i  møtet med det ukjende. Ho er spesielt oppteken av dei sosialt utsette, som aleinemora og dottera i novella «Bestevenn», ei nedtona skildring av den audmjukande sosiale posisjonen fattigdom skaper.

Det fine med desse novellene er at dei ikkje berre omtalar, men først og fremst ser den som blir skildra. I tittelnovella «Pleie» vert ein ung kvinneleg hjelpepleiar skildra og tiltala i ei og same rørsle, som eit «du». Arkitekt er namnet på ein leik: «Alle skulle lage seg sin egen plan, holde den hemmelig og gjette på hverandre. De andre visste hva de ville, hvor de ville, satt bare og ventet på at noen skulle komme med det riktige svaret. Du ville ingenting. Du kom aldri på noe.» Den allvitande forteljaren ser det ingen andre ser: Av og til er den som hjelper meir sårbar enn den som får hjelp.

For dei som har ein plan, og ein vilje til å få gjennomført denne, får makt over andre, sjølv om det å ha vilje ikkje treng bety at ein også har best vurderingsevne. I novella «Uthuset» er det den kriminelle faren som formar skjeba til familien, men han legg all sin energi i å få opna eit gjenspikra uthus. Som viser seg å vere tomt.

Arkitekt kan også vere eit bilete på forfattaren sjølv, men som Lindstrøm skriv i novella «Interiør»: «drømmene har sin egen arkitektur». Den litterære konstruksjonen i novellene hennar er langt frå tilfeldig, likevel har dei noko av det draumliknande opne ved seg. Interteksualitet og biletbruk gir dimensjonar ein kan fordjupe seg i, tolkningsrom som vil vere ulike alt etter kven som kjem inn i dei.

Språk med temperament
Lange kjeder av setningar, hekta saman med komma, kan nokre gongar gi teksten eit oppramsande, hektisk preg. Andre gongar kjem punktuma hyppig, og den varierande rytmen får fram ulike sinnstemningar. Dette språkleg uttrykte temperamentet og den tidlegare nemde humoren nyanserer inntrykket av Lindstrøm som ein «lågmælt» forfattar. Men stadig er fokuset på dei små signala som går mellom menneska, framleis er det mykje stille i tekstane. Kjell Askildsen er difor ein nær litterær slektning, og etter mi meining er Lindstrøm på høgd med han no, både i psykologisk innsikt og narrativt raffinement. Det er noko med korleis observasjonane til forteljarane seier så mykje om dei sjølve.

Om ein samanliknar med Nobelprisvinnar Alice Munro, så har ikkje Lindstrøm heilt den same umiddelbare appellen, ho malar ikkje opp like fengslande, visuelt sterke scener. Til gjengjeld har ho eit sterkare sosialt engasjement. Det er difor som det skal vere at Lindstrøm, etter den internasjonale suksessen med Dager i stillhetens historie, endeleg spelar i same liga som Munro.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Bokessay om Merethe Lindstrøm

Den vakre tvilen
Det var godt at det skjedde no. I snart tretti år har Merethe Lindstrøm vore forfattar, og nesten like lenge har ho fått ros frå litteraturkritikarane, men likevel har det vore merkeleg stille rundt henne. Tretti år er lang tid, det var mange Dager i stillhetens historie før ho endeleg, i vår, fekk Nordisk Råds litteraturpris og dermed vart kjent for eit større publikum og omsett til fleire språk.  Kvifor kom ikkje gjennombrotet før?

Eg synes Lindstrøm forklarar det best sjølv, ho har hatt god tid til å grunne på det. I romanen Barnejegeren frå 2005 prøvar den svenske psykologen Marie å trøyste kollegaen Ida, som tvilar på at ho kan hjelpe nokon gjennom orda:

Men alla projekter måste ha ett tvivel. Jo, självklart blir alla misstänksamma när man kommer dragande med tvivlet, med allt det som är träsigt och alla fel och brister. Men att veta är ju ingen konst. Finna en lägre ton, våga att närma sig nånting som inte är så självklart, trots allt tvivel. Det är ju det som är en konst. (…) Men självklart verkar det vara tvärtom, sa Marie, för med tvivel är det ju inget att lyfta fram, inget att jubla åt eller att fira. Tvivlet som är så ensamt och jävla trist.

Nei, lågmælt tvil er ikkje eigna til å dra begeistra folkemasser til bokhandelen, likevel er tvilen i hjartet av Lindstrøms litterære prosjekt. Ho har hatt høgare ambisjonar enn å få oss til å gispe og le: Å nærme seg det som er vanskelegast å seie noko om, utan å ty til forenklingar.

Opprør og stamming
Da Lindstrøm debuterte med boka Sexorcisten og andre fortellinger i 1983, var den litterære stemma hennar alt anna enn lågmælt. Gjennom 36 korte forteljingar skildrar ho botnskiktet av samfunnet; prostituerte, narkomane og born som ikkje har det bra, ungdom som gjer opprør mot det borgerlige A4-livet. Det er sex, vold, narkotika, husokkupasjoner. Tonen er dramatisk og symbolikken er tidvis overtydleg. Men tvilen har alt meldt seg (…)

Les resten av bokessayet her (pdf).

Tidlegare publisert i Aftenposten K. Essayet er basert på ein lengre presentasjon av Merethe Lindstrøms forfattarskap publisert i Biblioteksentralens forfattarhefte.