Tag Archives: Marita Fossum

Marita Fossum: Et siste kyss

Kyss utan kjemi: Trass høge forventingar må eg slå fast at Et siste kyss vart ei likegyldig oppleving.

Marita Fossum har, som Trude Marstein i Hjem til meg, sett seg føre å seie noko om den utru og emosjonelt farlege mannen i haust. Men der Marstein skildra inngåande ein hovudperson full av kjensler, drar Fossum opp ei rask skisse av ein kald og narssisistisk mann som trass i at han har ei rad knuste kvinnehjarter på samvitet er vel nøgd med seg sjølv og livet sitt. Så blir han innhenta av fortida, men utan at det på noko vis vert dramatisk for lesaren.

Fiksjon i fiksjonen
Handlinga i Et siste kyss skjer i løpet av eitt døgn, frå ein sein kveld til den neste. Den allvitande forteljaren presenterar oss først for 48 år gamle Adrian og hans tre avbrotne ekteskap, så for den jamnaldra kjærasten Helen, den unge elskarinna Simone og til slutt Helens dotter Therese og sambuaren hennar, Anne. Simone er dotter av ei kvinne som forlet henne og faren til fordel for Adrian, men som seinare tok livet av seg då han forlet henne. Simone er forfattar, og tek kontakt med Adrian under påskotet at ho gjer research for ei bok om ein mann i ei tilsvarande offentleg stilling som han. Det viser seg at han er like farlig for henne som ho er for han.

Simones romanprosjekt tilfører teksten eit metanivå ved at ho der både speglar og føregrip livet til Adrian. Slik spelar Fossum ulike lag av fiksjon ut mot kvarandre, og eg trur ho har hatt ambisjonar om å å seie noko intrikat om tilhøvet mellom fiksjon og røyd. Men sjølv om teksten kompositorisk har mange lag og mange ingrediensar, er det som at dei aldri reagerer med kvarandre, kjemien uteblir.

Teksten er meir dialogdriven enn i Fossums tidlegare bøker, noko som gjer prosaen flatare. Dialogane var dei svakaste punkta i Fossums roman frå ifjor, Lykksalighet, så å la dei få så mykje plass i år, var eit uheldig grep. Det er ikkje spenning nok i handlinga og komposisjonen til å kompensere for dette. Og sjølv om kvar scene i og for seg er nøkternt skildra, vert totaliteten likevel lite truverdig. Det er noko med korleis romankarakterane vert involvert i kvarandre på kryss og tvers dette døgnet, samt alle nivåa av parallellitet, både mellom Simones bokprosjekt og livet til Adrian, og ved at fleire av romankarakterane har sams erfaringar.

Skjematisk utydeleg
Den empatisk utfordra Adrian vert kontrastert av ikkje berre éin, men tre kjenslevare forfattarar: Simone, Helens døde forfattarektemann og dottera Therese. Det vert tydeleg då Adrian til slutt lar vere å gi Simone eit avskjedskyss fordi ”hun luktet litt som bøkene: mørkeloft, tørt treverk, en anelse jord, eller var det angst?”. Det verkar veldig enkelt å sette ein kynisk byråkrat opp mot den labile, men overskridande litteraturen på denne måten, og eg skjønar ikkje kva det skal seie meg? Det vert noko skjematisk over plotet og komposisjonen, likevel framstår resultatet som utydeleg. Men at boka ikkje kommuniserer godt er likevel eit mindre problem enn at det ikkje kjennes viktig å finne ut av korleis ho skal tolkast.

Eg hadde venta meg mykje av denne romanen fordi eg har likt dei tidlegare bøkene til Fossum så godt. Men Et siste kyss blir diverre ei likegyldig oppleving, og er langt frå å nå opp til Fossums tidlegare, stemningsfulle romanar. Eg håpar verkeleg ho kjem sterkare attende.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.
.


Ei bøn for uskulda

Med tilsynelatande enkle grep har Marita Fossum skapt ei vakker og viktig barndomsskildring.

Roman
Marita Fossum:
Kjære gjetergutt
Oktober 2006

Marita Fossum debuterte i 2002 med romanen Verden utenfor, og har til saman skrive fire romanar. I 2005 fekk ho Tanums Kvinnestipend samt Brageprisen for sin tredje roman, Forestill deg. Heilt frå starten har ho fått lovord for stilreint språk og for å gi varme og kvardagslege skildringar av vanskelege eksistensielle tema. Det eg sit att med etter å ha lese Kjære gjetergutt, er nettopp at Fossum ved hjelp av enkle ord får sagt svært mykje, og det på ein rørande og vakker måte.

Sorgmeistring
Kjære gjetergutt handlar om Mille som er åtte og et halvt år, og som vil vere gut. Ho fartar rundt i skogen og nærmiljøet saman med broren Felix, som er elleve år og svært intelligent for alderen, men som ikkje snakkar med nokon andre enn Mille. Dei bur med mor og far, ei tenåringssyster og ei på tre, og i tillegg kjem i byrjinga av boka Susanne og skal bu hos dei, ei kvinne som har hatt store psykiske problem. Handlinga startar med at Mille ser frå vindauget at faren drep hunden hennar, Sala. Dette fører oss inn i det konfliktfylte, men òg kjærlege og trygge heimemiljøet til Mille. Det at Mille er transseksuell, blir liketil skildra, men er ikkje hovudfokuset i teksten. Fossum skildrar korleis Mille taklar sorga og saknet etter Sala, men det er ikkje utprega trist; stilen er rett fram og innimellom morosam. Forfattaren tilpassar språket til det nivået Mille er på, og historia er stort sett fortalt frå Mille sin synsvinkel.

Tittelen, Kjære gjetergutt, viser til Mille si kveldsbøn, som ho rettar mot eit bilete ho har over senga av ein gjetargut og saueflokken hans. Om denne guten ser ut som Jesus, er uvisst, men vi kjenner vel alle til dei ulike sentimentale bileta som er meint som illustrasjonar av Jesus som den gode hyrde. Mille sine naive bøner får ein ekstra dimensjon når ein hugsar på den situasjonen ho sjølv vil vere i om nokre få år fordi ho er transseksuell:

Kjære gjetergutt, ber Mille, takk for at du passer på meg, men hvorfor så du ikke bedre etter Sala? Mener du at sauer er viktigere enn hunder? Jeg vet at du er glad i sauene dine, men har du helt glemt at det finnes veldig snille gjeterhunder som også trenger å bli passet på? Kjære gjetergutt, jeg ber deg: Trekk tilbake den avgjørelsen, husk at det er lov å gjøre feil bare man angrer og gjør det godt igjen etterpå. Amen.

Kontrastar
Tittelen kan òg vise til Felix, som på mange måtar ”gjæter” Mille. Han forar henne med fakta og vaksne ord, som vi ser i sitatet ovanfor. Det skaper ofte ein komisk effekt, men illustrerar òg kvifor denne romanen rører meg, og truleg også kvifor Fossum er ein så god forfattar: Intelligent bruk av kontrastar. Det at Mille fysisk sett er jente og blir omtala som ”ho”, samstundes som ho kjenner seg som ein gut, gjer at ho framstår som både og, eller verken jente eller gut, og gjer det vanskelegare å definere kva for eigenskapar som tilhøyrer det eine eller andre kjønnet. Ho er leiken og veslevaksen, omsorgsfull og rampete, hevngjerrig og tilgjevande om kvarandre. Som born flest toler og aksepterer ho mykje, men treng trøst og kjærleik. Ho er rett og slett eit truskuldig born, og det er så mange ting ho ikkje ser rekkjevidda av. Den vaksne lesaren blir gjennom hennar naive ord og veremåte effektivt mint på alt ho ikkje veit og skjønar – enno –, og det vekkjer kjenslene.

Fossum gjer seg òg eksemplarisk bruk av nokre av dei sentrale teknikkane for god litterær framstelling: Illustrasjon gjennom scener i staden for referat og direkte påstander (”showing”, ikkje ”telling”), mindre er meir, samt eit grep eg alltid har opplevd som særs rørande: Små ord om store saker. Her har Mille og Felix site på Sala si grav heile natta og skal gå heim:

Mille skynder seg å be en bønn for Sala. Den handler om å leke med sommerfugler, om å gnage på tørrfisk, om å løpe etter de fete sauene til Svendsen og bjeffe, og om å glemme alt dette ved synet av Mille. Så forlater de graven, side om side, og hånd i hånd.

Både den kresne bruken av ord og verkemiddel og det underliggjande engasjementet minner meg om Hanne Ørstavik sine bøker, men der Ørstavik er rasande og uforsonleg, verkar Fossum melankolsk og forsonleg.

Romantikk
Det er drag av eit romantisk livssyn i denne boka, ei tru på at born forstår og veit ting vi vaksne har gløymt, at dei har kontakt med naturen og Gud. Historia har ein tragisk dimensjon som aldri blir dominerande, men som blir forsterka av slutten. Korleis boka faktisk sluttar og korleis det kan tolkast, er ikkje eintydig, noko eg opplever som ein styrke. Når boka vel er lesen, kjennest det som om det kanskje sterkaste ved henne er det som ligg i framhaldet av teksten, at heile boka er eit frampeik. Ikkje dermed sagt at boka ikkje er sterk, snarare tvert om, det gjer kvart ord viktigare, og dette er ei slik bok du kan starte å lese på nytt same kveld som du las ho ut. Dei presise skildringane og den enkle stilen med det rørande innhaldet minner meg òg om novellene til Alice Munro, som er novellist i verdsklasse. Som Munro handsamar Fossum tung tematikk med lette og svalande hender, og når ho er ferdig, har ho med tilsynelatande enkle grep skapt noko vakkert og viktig. Og det er kunst.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.