Tag Archives: Marit Tusvik

Marit Tusvik: Fleur

Kjærleik i blikket: Marit Tusvik har skrive ein tvers igjennom nydeleg roman om det framande som blir kjent og kjært.

«Jeg innrømmer det nå, jeg er forelsket i begynnelsene. Og slik begynte det», skriv Marit Tusvik i starten av romanen Fleur, og eg skjønar akkurat kva ho meinar. For kva er vel betre enn håpet og gleda ein kan kjenne på terskelen til noko nytt?

Opningskapittelet gav meg den kjensla. Ikkje fordi prosjektet er så originalt eller at det var umogeleg å skjøne kva som ville skje, tvert om lyser innleiinga opp heile den etterfølgjande historia i eit lynglimt. Men tonen og formuleringane har noko ved seg som skil seg ut i den norske bokheimen.

Levande fortid
Riktignok er nostalgien velkjend – dvelinga ved minner innhylla i eit slør av gode kjensler – men eit premiss for boka er uttrykt i Novalis-sitatet «All erindring er nåtid.» Levd liv har forma ho som fortel, så teksten er også prega av den kulturen og personlegdomen til dei menneska 19-åringen Maria møtte då ho reiste til Tunisia og forelska seg.

Fleur, fransk for ‘blome’, er kallenamnet den vakre, tunisiske Aziz gir Maria då ho misser munn og mæle ved synet av han så ho ikkje klarer å seie namnet sitt. Historia vidare skildrar møtet med foreldra hans som bur ved ein liten oase sør i landet, og ikkje minst med den gode venen Bab, ein kjenslevar og lettare forfylla mann med sans for kunst, filosofi og paradoksale formuleringar. Av han får Maria, som stadig leitar etter fine formuleringar å skrive ned, ei gammal skrivemaskin. Vendepunktet mellom henne og kjærasten kjem idet han nektar henne å ta skrivemaskina med på tur, og derfrå blir det stadig tydelegare at hennar trong til å vere fri skribent og hans trong til å bestemme kor skrivemaskna skal stå, ikkje går saman.

Eit lysade no
Måten Tusvik fortel på er poetisk, nesten naivistisk, og den unge kunstnarsjela Maria anno 1970 verkar uendeleg fjern frå den karrieremedvitne, verdsvante og ironiske ungdommen det er så lett å sjå for seg i dag. Men eg var verken ironisk eller blasert på 90-talet, og kvifor trur ein eigentleg at alle i ein generasjon er like? Snarare enn uttrykk for ei bestemt tid eller ein bestemt nasjonal kultur, trur eg tonen i teksten er karakteristisk for ein viss type kunstnartemperament, der det å uttrykke det individuelle i kvar kjensle og kvart sanseinntrykk er viktigare enn å sjå årsakssamanhengar og presentere generaliserbare analyser av samfunn og psyker.

Eg synes det styrkar teorien min at Tusvik har valgt eit sitat av finlandssvenske Gunnar Björling (1887-1960) som epigraf: «Jag skriver inte litteratur. Jag söker mitt ansikte». Eg lurer på kvifor ho har utelate framhaldet «och fingrarna», og dermed noko av Björlings karakteristiske uttrykksmåte, men uansett seier sitatet at skrifta er eit eksistensielt og individuelt prosjekt, slik Björling også ville fange den unike stunda, det store, lysande no’et i sitt heilt personlege språk.

Og Tusvik har klart å gjere minner til eit lysande no, Fleur er nydeleg tvers gjennom. Blikket forteljaren ser bakover med er ikkje kritisk og problematiserande, men heller ikkje idylliserande. Det er ope og vennleg, slik den unge Maria opplevde det nye i eit land der ho var den framande, ikkje dei ho møtte. Boka har mange fine karakterar, ikkje minst er kunstnarsjela Beb minneverdig, og alle er skildra med kjærleik. Eg har ikkje gløymt at livet også er rotete og vanskeleg, men av og til må det vere lov å fokusere på det fine, og få gjer det i eit så liketil, leikent og stemningsfullt språk som Marit Tusvik.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


26 tørka blomar, fem kakeoppskrifter og ein artig strek

Boka med tittelen 26 små romaner inneheld nesten alt unntatt ein roman.

Prosa
Marit Tusvik:
26 små romaner
Oktober 2011

Korleis kategoriserar ein ei bok som i tittelen påstår å innehalde 26 romanar? Og det i ei lita bok på 187 sider, som i tillegg til dei korte tekstane rommar teikningar og kakeoppskrifter? Eg las først sjangervalet i tittelen som munter trass, tydeleg villeiande, og dermed noko eg ikkje trengde å ta på alvor. Litt arrogant der. Med ein gong eg sette meg ned for så skrive, framstod tittelen som eit både vesentleg og interessant trekk ved boka.

Romankonsentrat
Dei fleste tekstane har ein kvinneleg eg-forteljar og er på bokmål, men her er òg meir fabel-aktige tekstar, dikt, og nynorsk tekst, teikningar i ein sjarmerande og naivistisk strek samt ein draum gjenfortalt med to sett parallelle liner og omtrent like mange liner tekst. Og altså kakeoppskrifter. Så her kan alt skje.

I den siste teksten, eller, om eg skal vere tru mot konseptet, roman nr. 26, Som japanske tørkede blomster som først folder seg ut i vann, kjem forklaringa på tittelvalet. Forteljaren har ein samtale med si avlidne mor (jepp!), og ho har ikkje mykje til overs for romanar bygde opp som ”katedralar”: ”Hvorfor kan en ikke bare presse hver enkelt hendelse i livet sammen og la dem ligge i fred, som de japanske tørkede blomstene som først folder seg ut i vann?” Tanken er altså at dei korte tekstane er eit slags romankonsentrat, berre tilset – ja, kva skal vi seie? Tid? Assosiasjonar? Fantasi?

Om novellene til Alice Munro, som stadig er på lista over mogelege Nobelprisvinnarar, vert det ofte sagt at dei er så innhaldsrike og fortetta at å ha lese ei av dei kjennest som å ha lese ein heil roman. Omgrepet ”roman” er altså i denne samanhengen å forstå som ei heidersnemning. Spørsmålet vert då om tekstane til Tusvik gir så mykje å tenkje på at det rettferdiggjer nemninga.

Sjarmtrollprisen
Eg kan ikkje seie at eg har grubla mykje på tekstane etter endt lesing, så om det er kriteriet, kan eg ikkje kalle dei for ”komprimerte romanar”. Kanskje med eit unntak: Gunnar & Grace, historia om ektemannen som var borte frå fem om morgonen til ti om kvelden kvar dag, slik at ungane på spørsmål om kven Gunnar var, svara: ”Han er en mann som mamma ligger med i sengen om søndagene!” Men så blir han pensjonert, til jubel hos kona: ”Han forsvant i seksti år. Og så fant vi hverandre igjen, er det ikke fantastisk?” Ikkje ein bitter tone hos henne, altså.

Og det finn ein ikkje i resten av boka heller, tvert om er det mykje meir å glede seg over. Tusvik skriv leikent, velformulert og med stort, humoristisk alvor. Den dominerande tematikken er korleis eg-forteljaren har tenkt på, lengta etter, sverma for, elska, krangla med og sørgd over menn, heilt frå barndommen og til ho møter ferjemannen som skal ta henne på den siste reisa. Det er berre å nikke gjenkjennande, både til det og skildringa av kor ”gode” speil blir av å ha berre ei 15 watts lyspære over seg. Sjangrar til side – Sjarmtrollprisen for 2011 går til Tusvik.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Nostalgi på det jamne

Bruheim skildrar korleis det er for eit barn å ha ein far som slit med tungsinn. Diverre kjem ikkje historia så sterkt fram som ho kunne ha gjort.

Roman
Magnhild Bruheim:
Det som ein gong var
Samlaget 2010

Magnhild Bruheim er mest kjend for krimromanane sine, men denne gongen kjem ho med ei bok som oser nostalgi: Tittelen er Det som ein gong var, og på omslaget ser vi eit bilete av ei jente i shorts og t-skjorte framfor ein lyseblå bil av det eldre slaget.

Det sentrale
Spenningsmomentet og den grunnleggjande konflikta gjennom boka er motsetnaden mellom det temperamentsfulle barnet Live og den strenge faren, som har problem med nervane og stadig engstar seg for kva dottera finner på. Gjennom heile barndommen er Live redd for at han skal forsvinne for godt på ein av dei mange fjellturane sine. Boka inneheld nokre fine skildringar av korleis det er å sakne ein far ein aldri kom riktig nær. Likevel vert heilskapen ei barndomsskildring på det jamne, som ikkje heilt klarer å realisere potensialet i den såre og skuldtunge far-dotterrelasjnen.

Det finst sjølvsagt tallause bardomsskildringar i norsk litteratur ein kunne ha samanlikna denne med. Men ei det er naturleg for meg å trekkje fram, er Marit Tusviks Deilig er jorden frå i fjor. Også den var skriven til minne om foreldra til forfattaren, slik Bruheim si bok er dedikert «Til minnet om mor og far». Også den hadde eit sterkt nostalgisk preg og skildra omlag den samme perioden, med heimeverande husmødre og hardt arbeidande fedre i eit bygde-Norge på randen av den moderne mediealderen. Skal eg samanlikne dei to, må eg seie at Tusvik si bok var meir givande å lese på grunn av ei særs sjarmerande språkføring med fine humoristiske innslag. Samstundes har Bruheim noko Tusvik mangla, nemleg ei underliggjande spenning og noko viktig å formidle: Korleis det er for eit barn å ha ein far som slit med tungsinn. Diverre kjem ikkje den historia så sterkt fram som ho kunne ha gjort.

Delt merksemd
Dette skyldast delvis at forteljaren dveler like mykje ved artige episodar og typiske faser i barndommen som ved relasjonen til faren. Ho skildrar til dømes kor oppteken Liva er av å få MFK: my first kiss. Men når det kjem til stykket, får vi ikkje vite korleis dette går, i staden kjem ho med denne oppsummeringa: «[…]snart får dagboka hemmelege opplysningar om MFK og fleire andre kyss.» Gradvis går ho over til å skildre episodar som ikkje er særskilt interessante i seg sjølv, men som har det til felles at dei endar i konflikt med faren. Dette skal vise fram korleis Live gradvis byggjer opp ei skuldkjensle i møte med faren, ei kjensle som blir forsterka av møten han døyr på. Men den emosjonelle dramatikken vert aldri meir enn ein påstand, eg opplever han ikkje medan eg les.

Eit anna element som tek merksemnda vekk frå den sentrale tematikken, er vekslinga mellom synsvinkelen til barnet Live og den vaksne forteljaren. I dei «vaksne» partia viser ho til skrivesituasjonen på ein måte som gjer at boka på ein ganske forvirrande måte framstår som både fiksjon og memoar samstundes. Som her: «Les gjennom kapitlet eg skrev ferdig kvelden før, og ser at det ikkje er godt nok. Men eg lar det stå for å koma vidare mens eg har inspirasjon.» Så må ein undre seg, har kapitlet blitt endra, eller var det ein akkurat las «ikkje godt nok»? Til slutt i boka står det at forteljaren har «skrive på spreng» og at dette er «råstoff, der eg skal dikte til og forandre til det blir ein roman. Men også eit minnesmerke». Denne leiken med fiksjonen opplever eg berre som forstyrrande, og boka ville hatt ein mykje sterkare verknad om komposisjonen var meir fokusert.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Deilig er nostalgien

Marit Tusvik skriv nydeleg og morosamt. Men kva fortel ho eigentleg, anna enn at sjølv idylliske barndommar tar slutt?

Roman
Marit Tusvik:
Deilig er jorden
Oktober 2009

I romanen Deilig er jorden skildrar Marit Tusvik ein idyllisk barndom i ein liten vestlandsby. Den vesle jenta som er hovudperson, veks opp med ein 50-talsdraum av ei husmor, ein Johan Borgensk idealfar av typen kunstnar og lektor, samt to storebrødre ho skildrar slik: «De stod aldri stille og det var umulig å få noe ordentlig inntrykk av dem.»

Boka startar med at ein vaksen eg-forteljar blir slått av spørsmålet om kven ho eigentleg er, og om ho er noko så fælt som moderne og kjønnslaus. Når så i tillegg ho ser ei jente komme styrtande inn i ei slaktarforretning og rope: Har dere blod? for så å styrte ut att, skjønar forteljaren at ho må innhente seg sjølv, og reiser til sin barndoms by. Der finn ho faren sin som står og steiker pannekaker, sjølv om han er død. Så byrjar ho å gå i barndommen. At tittelen er lik den kjende salmen og kapitteloverskriftene henta frå salmeteksten, seier vel litt om tilnærminga: Her er det ikkje traumer som skal gravast fram, men meining og god stemning.

Småkoseleg
Det hender ikkje noko dramatisk i boka, men dess meir småkosleg og morosamt. Forfattaren skildrar fleire små episodar som til saman utgjer ein spennande kvardag for ein jente i førskulealder, og vi blir kjent med eit fargerikt nærmilø. Tusvik finn fine og originale språklege uttrykk for korleis det er å vere liten, men óg i skildringane av dei ulike karakterane i boka. Her er døme på begge deler:

Jeg liker ikke at du er sint, sa jeg, men hun var ikke sint, bare redd. Jeg likte ikke at hun var redd heller. Hva skulle jeg være da? Jeg mener, sa jeg, at hvis du er mindre enn meg, må jeg bli så liten at jeg ikke er født. Hun så på meg med det ville blikket hun fikk når noen tvang henne til å tenke på noe annet enn det hun ville tenke på.

Morosamt er det ofte, og dei gode replikkane vart dyrka i heimen. Ein gong får familien beskjed om at dei må dele husvære med ein mann frå galnehuset: Dyrlegen. Han skal integrerast i samfunnet, mykje mot deira vilje. Ein kveld står han i stua og presenterer seg: «Jeg kommer, sa han stotrende, for å si at jeg skal integreres i samfunnet omtrent her.» Når dei seinare finn åtte svære lortar under senga hans, kjem følgjande tørre kommentar frå faren: «Da må en kunne si at dyrlegen er ferdig integrert.»

Boka er først og fremst eit festskrift over dei fantastiske foreldra, deira vidd, kreativitet, gode humør og kjærleik til kvarandre. I kontrast til redsla for det kjønnslause i byrjinga av boka, står spesielt den livlige og leseglade mora, som kokar og skrubbar, kjøper fjonge skjørt og flørtar med mannen sin, så ein kan komme til å tru at å vere heimeverande husmor er lukka i livet. Og det er jo flott hvis det var slik, men eg mistenker vel at det er synsvinkelen til den vesle jenta som har prega framstillinga, noko den nostalgiske forteljaren lar seg synke inn i som ein deilig draum. Somrane var lange og varme på den tida, óg, har eg høyrt.

Noko manglar
Om det er sin eigen barndom Marit Tusvik skildrar skal eg ikkje seie for sikkert, for det står ingen stad at dette er sjølvbiografisk, og eg har ikke gjort detektivarbeid for å finne ut om fakta stemmer. Men teksten gir bestemt det inntrykket. I tillegg er det trykt eit bilete bakerst i boka av ei lita namnlaus jente med lyst hår som står på hovudet og liknar på forfattaren. Mora til hovudpersonen heiter Siggen, og når forrige romanen til Tusvik heitte Sigrid Finne og handla om mora hennar, så begynner indisia å hope seg opp, spør du meg. Det uvanlege no for tida er for så vidt ikkje å skrive om seg sjølv, men å ikkje seie tydeleg frå om at det er det ein gjer, helst på Dagsrevyen. Og eg les gjerne om andres liv, jo sannare jo betre, berre det også er godt skrive.

Men noko manglar på å gjere gleda over denne boka komplett: Noko som gir historia relevans for lesaren utover at dette var slik det var. Det mest dramatiske som skjer er at hovudpersonen får ei syster til og at familien flyttar, ei hending vi skjønar har gitt opphav til auraen av tapt paradis rundt den første heimen. Utover vekslinga mellom den vaksne forteljaren og episodane i barndommen finn eg ikkje ei bestemt retning i komposisjonen, ingen understraum av noko som motverkar idyllen og ingen undertekst. Skildringane leier ikkje tankane inn i bestemte baner, anna enn at dette må ha vore ein staseleg familie og eit fint miljø å vekse opp i, og jammen er det ikkje godt skrive òg! Eg lurer på kva eg kan ha oversett. Eg forsmår ikkje godt språk og morosame episodar, men synes likevel det er synd at Tusvik ikkje la ambisjonsnivået høgare, for tenk for ei fantastisk bok dette kunne ha vore om ho berre ville eller meinte noko, eller om det stod noko meir mellom linjene.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.