Tag Archives: Lena Andersson

Lena Andersson: Uten personlig ansvar

Hjernebrann: Elskarinna er hjernehelt i Lena Anderssons sylskarpe tragikomedie

Det er stor sjanse for at det mest tragiske elementet i eit kvinneliv handlar om menn: Det er omtrent like vanskeleg å leve med som utan. Å halde på draumen om den store kjærleiken kan dermed bli ei utfordring av bortimot heroiske dimensjonar. Svenske Lena Andersson fekk sitt store, litterære gjennombrot med skildringa av den kompromisslause kjærleiksjakta til Ester Nilsson i Rettsstridig forføyning, og no kjem oppfølgjaren Uten personlig ansvar. Det er grunn til å glede seg!

Tydeleg møter utydeleg
Alt i innleiinga vert vi mint på kvifor Ester Nilsson er ein hovudperson ein berre må elske, sjølv om mennene i livet hennar ikkje like enkelt lar seg vinne:

Vedrørende kjærligheten hadde hun vært i full og ubrutt aktivitet uten å pådra seg hemmende lærdommer; nærmere bestemt mente hun at lærdommer av det slaget alltid måtte avveies mot risikoen for lede og tristesse, et passivt liv styrt av redsel for avvisning og fiasko.

Men etter fiaskoen med Hugo Rask (førre roman), bestemmer ho seg for å unngå misforståingar på første date med den gifte skodespelaren Olof Sten: «Jeg vil dele livet mitt med deg.» Sånt seier ein jo berre ikkje, men nettopp der ligg både latteren og relevansen; her er det berre å lene seg attende og lære av Esters feil.

Men det er ein veikskap ved første del av teksten at lesaren ikkje får eit tydeleg bilete av Olof. Det gjer det vanskeleg å leve seg inn i kvifor Ester får så sterke kjensler for ein mann som verkar usympatisk og nesten dum. Ei stund verkar det også som om romanen ikkje har så mykje å tilføre historia i den første romanen, svært raskt kjem vi inn i kjende mønster; at mannen gir sterkt motstridande signal som Ester tolkar med desperat velvilje. Dermed spør ein seg kva resten av boka skal handle om, vil det ikkje bli keisamt når forteljaren heilt frå starten gjer det tydeleg at dette ikkje kjem til å ende bra?

Svaret viser seg å vere nei, og spenninga knyter seg til korleis det uunngåelege oppgjeret vil arte seg. Andersson rører seg også inn i nytt landskap samanlikna med den kortvarige affære i førre bok: Dette blir ei historie om elskarinner som vert haldne på gras i årevis av gifte menn. Det skal visstnok vere eit velbrukt og klisjéridd emne, men sjølv kan eg ikkje hugse sist eg las ein roman om det.

Kombinasjonen av lakonisk humor og analytiske evner er altså like stimulerande som før, ikkje minst gjer Andersson det tydeleg at humor ofte er basert på gode analyser som gir nye perspektiv på det kjende. Eit godt døme er når ho brukar to tannhjul som metafor på kjærleiken; dei finn si ibuande meining når dei møtest og driv kvarandre fram. Så punkterer romantikken på ei enkel konstatering: «Dessverre fungerer også tre, mekanisk sett fungerer det til og med utmerket.»

Karakterbrist, kor og katarsis
Sidan Ester Nilsson er lynande intelligent utan at det hjelper henne det minste i kjærleiken, kunne ein kalle henne ein hjernehelt av tragiske dimensjonar. I greske tragedier er det nemleg slik at helten blir ramma av ulukke fordi han har ein karakterbrist, ofte i form av hovmod eller overmot. Ester Nilssons evne til å analysere erfaringane sine blir også veikskapen hennar: Ho tar ikkje elskaren på ordet sjølv om han stadig gjentek at han ikkje kjem til å forlate kona.

Ho meiner å skjøne kva som foregår i Olof betre enn han gjer sjølv. Det er meir enn blind forelsking, det er intelllektuelt hovmod, og resultatet er sjølvsagt at ho oppfører seg like dumt som alle andre. At kjærleiken trur alt, håpar alt, toler alt er ikkje sant, men ei kraftig forelsking held ut forbausande mykje, ikkje ulikt influsensaviruset som gjekk i vinter.

Eit anna drag av gresk tragedie er koret av venninner som diskuterer og gir råd. Dei gir Ester både motstand og støtte, men illustrerer også kor vanlege erfaringane hennar er og kor mykje energi som blir brukt både privat og sosialt på at tidlegare samlivsnormer vert underlagt psykologien og romantikken. Katarsisen kjem når Ester til sist har analysert og lidd nok til å setje strek, og det med ei drepande presis diagnose av Olofs person og oppførsel. Dermed sit både Ester Nilsson og lesaren reinsa attende. Feide og pynta for nye demonar.

Romanen er omsett av Bodil Engen.

Ein litt kortare versjon av teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Lena Andersson: Rettsstridig forføyning. En roman om kjærlighet

Hjarteobduksjon: Med kompromisslaus vilje til analyse har Lena Andersson skrive ein original roman om kjærleik.

Ho fell først for orda, for tankane ho finn når ho analyserer kunsten hans. Den feira kunstnaren møter beundringa med takksemd og interesse, og dei samtalar flittig og flørtande ein periode før han endeleg forfører henne. Men så skjer det utenkjelege: Han sluttar å svare når ho tar kontakt! Ester Nilsson er ikkje som kvinner flest, ho nektar å godta det. Hadde han ikkje signalisert at dette var kjærleik? Har ho ikkje rett på noko meir då?

«Hyggelege menneske med sunn fornuft blir ikkje interessante karakterar, dei blir berre gode eksar», sa Isabel Allende i ein TED-talk nyleg. Lidenskap gjer derimot folk interessante. Lidenskap er også nøkkelen til suksessen svenske Lena Andersson har opplevd med romanen Rettsstridig forføyning. En roman om kjærlighet; både elskhugen som rir hovudpersonen og det alvoret forfattaren går inn i kvar situasjon og kjensle med er uimotståeleg.

Kjærleiksspråk
Det som utmerkar romanen, er den rasjonelle tilnærminga Andersson tar for å skildre kor ravande irrasjonelt vi kan te oss når kjærleiken rammar; korleis håpet klamrar seg til kvart minste teikn på at den utkåra kanskje elskar likevel og overser alle teikna på at han faktisk ikkje gjer det. Det er også forfriskande å møte ein kvinneleg, litterær karakter som har så sterke kjensler og så sterkt intellekt, og som analyserer, sørgjer og raser utan skam til ho kjenner at det er over. Ester Nilsson nektar å vere ein passiv pasient, ho er også kirurg, slik Inger Hagerup skreiv om Emily Dickinson: «Og mens puten kvalte skriket / obduserte hun sitt hjerte.»

Berre éin ting saknar eg: I ein roman der kvar frase som vert ytra av den elska mannen blir analysert att og fram, er det påfallande at forteljaren aldri tenkjer på dei seksuelle møta. Anderssen skriv som om sex alltid skjer på same måte, og at det difor ikkje er noko å tolke. Men slik er det jo ikkje? Kanskje har det blitt slik fordi hovudpersonen har styrken sin i det verbale og dermed får problem med å tolke det nakne kroppsspråket? Kanskje er det fordi sjenansen slår inn hos forfattaren.

Likevel er dette ei sjeldan lesaroppleving, og analysene gler ved å vere både treffsikre og velformulerte, som når forteljaren fordjupar seg i kor vanskeleg det er for den forelska å herme naturleg, ikkje-desperat oppførsel: «Ester Nilsson, som vanligvis forkastet skammen og æren fordi begge deler gjorde mennesket til slave under andres bedømmelse, satt der nå og funderte på hvor mye eller lite hun skulle ta av seg jakken for at det ikke skulle merkes hvordan hun elsket.»

Sjuk av kjærleik
Ein ser ofte at tema så skamfulle som dette blir handsama i ein nesten farseaktig tone, slik til dømes Selma Lønning Aarø gjorde i Jeg kommer snart i fjor haust, eller som Heidi Linde gjorde i Agnes i senga i 2012. Anderssons roman er betre og meir original enn desse fordi ho er kompromisslaus i viljen til seriøs analyse. Dermed tilbyr ho eit utanfråblikk på ein situasjon mange av oss har vore i, og det blir pinleg tydeleg kor mykje kjenslene kompromitterer dømmekrafta. Det er så eg ikkje veit om eg skal le eller gråte, men då er det er godt at det er skildra med forståing, ikkje med vitsing. For sjølv om kjærleiken gjer oss til tullingar, kan det kjennest som ein alvorleg nok sjukdom når det står på.

Omsett av Knut Johansen

Teksten er tidlegare publiser i Dag og Tid.