Tag Archives: Lars Petter Sveen

Aina Basso: Finne ly

Fin flukt: Aina Basso kombinerer kontemplasjon, dramatikk og historisk kunnskap i ein reinskoren ungdomsroman.

Aina Basso har gjort det skarpt som forfattar av historiske romanar for ungdom sidan debuten i 2008. Mellom anna vart romanen Inn i elden nominert både til Brageprisen i klassen for ungdomsbøker i 2012, og til den nyoppretta Nordisk råds barne- og ungdomsboklitteraturpris i 2013. Den nye boka, Finne ly, er berre merkt «roman». Tanken er vel at dette er like mykje vaksenroman som ungdomsroman, men dermed blir eg nødt til å fundere litt over kva forskjellen vanlegvis består i.

Til ungdommen
Eg reknar med at mange tenåringar les vaksenbøker slik eg sjølv gjorde, så målgruppa for ungdomsbøker kan strekke seg ganske langt ned i årskulla, alt etter lesekompetansen. Det viktigaste trekket ved ein ungdomsroman er elles at hovudpersonen er mogeleg å identifisere seg med for unge lesarar, men boka bør heller ikkje stille store krav til forkunnskap og språket ikkje vere for komplisert. Om alt anna har slått feil gjennom livet, vil ein vaksen lesar i alle fall ha akkumulert ein del kunnskap og evne til å tolke tekst som berre kjem med erfaring.

Etter desse kritieria er eg ikkje i tvil om at det er ein ungdomsroman Basso har skrive, ein god ein, som både unge i dei seine tenåra og vaksne kan ha glede av.

Houvdpersonen Hanna er ei ung romanikvinne som har røymd frå tukthuset. Ho søkjer ly på ein gard djupt inne i skogen der ho får teneste fordi mora i familien nett døydde, men ho må skjule bakgrunnen sin, som gradvis blir avslørt for lesaren. Imidlertid skal det vise seg at ingen stad er trygg, og at det kan vere vanskeleg å spå kven som er farlege for kven, spesielt når følgjer med reisande slår leir like ved.

Romanen har to eg-forteljarar, og den andre er den mest interessante: Johannes er yngste son på garden, ein tander og taus figur med eit hovud der det innimellom myldrar for sterkt og mykje.

Gjennom desse to får Basso på subtilt vis formidla både korleis livet var for romanifolk i Noreg på 1800-talet og korleis frykta for det framande kunne (og kan) få fram det verste i vanlege fastbuande. Ho blir ikkje pedagogisk overtydeleg, i staden teiknar ho med enkle riss opp truverdige portrett og skjebner. Men som sagt lukkast ho best med den labile Johannes. Hanna er meir anonym og kunne godt hatt ein meir markant personlegdom. Både tidlegare traumer og konflikten mellom behovet for tryggleik og det behovet for fridom som sit i blodet til den reisande, kunne også ha prega henne tydelegare.

Kontemplativ dramatikk
Teksten er på alle måtar reinskoren: Knappe kapittel med konkrete skildringar og korte, ofte ufullstendige setningar som dette: «Ligg vaken ei stund før eg står opp. Kjenner draumane renne av, prøver å fange dei. Draumen eg drøymde sist, og draumen før den. Berre brotstykka att, små villspor i hugen.»

Denne måten å skrive på har noko innåtvend poetisk ved seg som gir lesaren ei kjensle av å få formidla minne sett gjennom forteljarane, i motsetnad til den typen fiksjon kor lesaren blir dregen direkte inn ei dramatisk handling. Stilen minner meg om både Ingrid Z. Aanestad, Mette Karlsvik og Lars Petter Sveen, som alle er på omtrent same alder og skriv på nynorsk.

Finne ly er ein fin roman med ei nesten kontemplativ ro i seg trass ei underliggjande spenning som flammar opp i ein dramatisk slutt. Og eg trur at den sentrale konflikten mellom trongen til tryggleik og trongen til fridom vil appellere sterkt til ung lesarar. Men hei, den kan vel sjølv vi rundt dei førti kjenne på av og til. Kanskje spesielt vi rundt dei førti.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Lars Petter Sveen: Guds barn

Fantasi med patos og poesi: Lars Petter Sveen imponerer med fablar frå bibelske landskap, men er best når han rører seg bort frå det velkjende.

«Det er ei god historie, kviskrar han, er det ikkje. Eg har redda noko no. Alt gjekk ikkje tapt.» Mot slutten av Lars Petter Sveens tredje bok og andre roman, Guds barn, ser den aldrande og angrande soldaten Cato attende på hendinga som opna romanen: Romerske soldatar er ute for å drepe alle guteborn i Betlehem, og dermed kjem vi inn i historia ved Jesu fødsel, år 0. Mellom desse punkta ligg det ikkje éi god historie, men mange.

Fabelaktig
Sveen briljerer først og fremst med ein levande fantasi i dette lappeteppet av forteljingar fortalt av menneske i miljøet rundt Jesus. Han går også inn i det store spørsmålet om godt og vondt, og eit hovudpoeng er nettopp korleis vi alle treng ei historie å leve i, og at det blir avgjerande kva historie vi veljer å tru på. Samstundes kan vi endre vår eiga historie gjennom handlingane våre.

Det blir raskt tydeleg at Sveen ikkje skriv innanfor den psykologiske realismen som dominerar samtidslitteraturen. For når soldaten Cato er i ferd med å knekke saman i tvil og avsky over det blodige oppdraget, dukkar det opp ein gamal, blind mann: «Eg kan ikkje sjå, men eg ser mykje. Eg er det som held seg i skuggen mens lyset fell ein annan stad», er refrenget hans, og utover i boka dukkar han stadig opp for å så tvil i dei som gjer godt eller styrke trua til dei som gjer det vonde. Både patoset i språket og dei rituelle gjentakingane gjer at romanen framstår som ei samling fablar.

Forma minner om den egyptiske nobelprisvinnaren Naguib Mahfouz slik han skriv i Gebelawis barn (1959), ei poetisk forteljing med mytiske og allegoriske trekk. Men der Mahfouz er sterkt religionskritisk, verkar Sveen open for at vi treng å tru. Det er likevel noko postmoderne over korleis han brukar bibelhistoriene som utgangspunkt for frie fabuleringar, og også over den måten han vektlegg sjølve funksjonen til historia på. For dermed unngår han spørsmålet som er sentralt for den religiøse: Er dette sanninga, den som gjeld for alle?

Draumebilete
Sveen skriv ikkje, som Mahfouz, fram landskap slik at du ser og nesten luktar dei. I staden stig forteljarstemmene ut av eit miljø dei tek for gitt. Men innimellom kallar metaforar fram sterke bilete som dette: Som gut går apostelen Peter på fjellet for å leite etter far sin, og i mørket kjem han til noko som liknar ein skog full av underlege tre og ville dyr. Det viser seg å vere opprørarar som er krossfest og dyr som et av kroppane.

Sveen går altså rett inn i redslene i eit land under ein ekstremt valdeleg okkupasjon. Dei mest vellukka fablane speglar på små flater både bibelhistorie og innsikt om eskalerande valdsspiralar som er relevant også for vår eiga tid.

At teksten er full av sitat, både frå Bibelen og anna litteratur, opplever eg mest som hol i fiksjonen, spesielt når bruken av sitata ikkje stemmer med mi forståing av bibelhistoriene. Sveen er difor best når han stolar på eigen fantasi og eiga formuleringsevne, med eitt unntak: Det er ikkje heilt vellukka når poetisk patos blir kopla med det overnaturlege i kapittelet der etterlivet blir skildra som å vere i armane på ein demonisk «elskar» av jord og røter. Den kvesande demonen med talefeil minner mest om Gollum eller Voldemort: «Slikk eg likerr deg, Saha».

Men ambisjonen bak er nok å framstille ei livsoppleving som skil seg grunnleggjande frå vår moderne. Alt i alt imponerer Sveen fordi han har skrive fram ei verd som er både kjend og framand, og det i sin heilt personlege stil.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 

 


Lars Petter Sveen: Eg kjem tilbake

Lyrisk action: Bloddryppande valdssamfunn skildra i ein lyrisk refererande stil.

Ein liten landsby ligg på ei slette. Ein dag kjem fleire pickupar med væpna menn køyrande inn i landsbyen, og ved tinghuset viser dei fram ein skiten og skambankt fange. Gledesbodskapen er: Vi har tatt han! ”Han” er Trane, ein av grunnleggjane av landsbyen. No er han ein berykta bandeleiar og mordar. Før han vert hengd, er hans siste ord til folket: Eg kjem tilbake. Nevøen til den hengde, Lied, har blitt fortalt at det var Trane som drepte far hans. Lied klarer ikkje å slå seg til ro med det, og dreg ut i den valdelege omverda for å finne svar på kven onkelen, faren og han sjølv eigentleg er. Eg anar at det skal byttast rundt på skurke- og helteroller, men ikkje kor det bér.

Hadde soldatane kome på hestar i staden for pickupar, ville eg i byrjinga ha svore på at dette var ein western-roman. Men etterkvart blei det klart at Lars Petter Sveen i si andre bok rører seg i eit meir ubestemmeleg landskap. Det minner om Jan Roar Leikvolls to dystopiske romanar Eit vintereventyr og Fiolinane, kor miljøa verken er tid- eller stadfesta. Sams er òg valden og mangelen på empati som vert skildra.

Introvert action
Lars Petter Sveen fekk Tarjei Vesaas’ debutantpris for novellesamlinga Køyre frå Fræna (2008), og debuten blei kalla original og språksikker. Eg skildra stilen hans som mystisk og ordknapp, og det kan få stå, men eg må legge til lyrisk refererande, for store delar av teksten i den nye romanen gjengir kva som skjer rundt Lied utan at det vert kommentert, forklart eller tolka. Slik teiknar forfattaren opp bilete for lesaren ei eit rytmisk, flytande språk:

Flammane frå husa på kvar side lyste opp ansikta til mennene som stod der. Han høyrte lyden av magasin som vart kakka og sette i våpen, klakkinga av ladegrep, spytting, ei svak messing, som frå ei bønn, og nokre som sa bokmannen og flirte. Lied såg våpna som hang frå hendene deira, og gjekk ut til sida for dei, og nokre sa kvar skal han, og ei stemme ropte hei, stopp, men han heldt fram, ut i mørket, vekk frå lysskjæret, og i det same høyrte han at nokon kom springande etter han og han la seg ned i graset.

Bruken av poetiske bilete i ein tekst full av vald skaper òg ei spesiell stemning. I byrjinga var eg ikkje sikker på kor godt forma fungerte, men etterkvart saug både språket og dramatikken meg inn. Det lyrisk introverte kler det dystopiske landskapet og legg eit skjer av noko uverkeleg over dei valdelege scenene.

Allegori
Mot slutten kan det verke som Lied får skin av ein mytisk frelsesfigur. Ein stakkarsleg frelsar, det skal seiast, men likevel berar av eit svakt, flakkande håp om at ein ny start er mogeleg. Det skrivne ordet rettleiar han, hjelper han å skjøne fortida, og peikar på borna som den einaste sjansen for endring av samfunnet. Det er ikkje originalt, men heller ikkje så banalt som det kan virke; borna framstår som råare og tøffare enn dei vaksne, men mogelege å påverke.

Metaperspektivet gjer sitt til at eg les boka som ei eksistensiell gransking der ord og vald utgjer motstridande strategiar for å løyse dilemmaet individet står i i kampen for tilveret: Vi treng kvarandre, men konkurrerer om dei same goda. Alt i alt kan ein sjå teksten som ein allegori over dei fundamentale livsvilkåra i verda. Og eg må seie eg er fascinert over retninga Sveen har gått med bok nummer to, og framleis nyfiken.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Lars Petter Sveen: Køyre frå Fræna

Mannlege blindsoner: Debutant Lars Petter Sveen har skrive noveller som vekker nyfikna.

Novelledebuten til Lars Petter Sveen (f. 1981) har noko mystisk og ordknapt over seg. Det er nettopp det som gjer at dei overtydar; det står meir der enn talet på ord skulle tilseie.

Talande manglar
Alle novellene handlar om menn, og dei fortel om seg sjølv utan å vere heilt klar over kva dei røpar for lesaren. Dei viser oss sine eigne blindsoner, eller sin eigen mangel på ord for det dei opplever og har inni seg. Det verkar som alle kjem frå Fræna, utan at eg synes bygdetematikken dominerer. I tittelnovella møter vi narkolangaren som reiser frå Fræna, men som truleg har nissen med på lasset i form av den storforlangande kjærasten sin. I Elva har ein mann jaga ein innvandrar på elva, mens den unge faren i Bankeånd har mist sonen sin i krybbedød. Novella Eg veit verkeleg ikkje kva de snakkar om handlar om den tidlegare soldaten som drikk for mykje, og som truleg har vore med på noko dramatisk, men vi får ikkje noko anna hint enn dette: ”Kanskje alt får ei anna farge når det kjem ut, tenkte han. Men kva var det som var komme ut?” Fleire av dei andre novellene viser oss òg menn i vanskelege situasjonar. Nettopp deira eigen prøvande eller mangelfulle refleksjon over livet fann eg svært fascinerande, og eg las desse novellene to gongar av rein lyst til å sjå om det kanskje stod meir der enn eg hadde sett fyrste gongen. Og det er positivt, det er ikkje så ofte eg får den lysta. Dei vekkjer nyfikna.

Politikk
Tre av novellene er politiske på den måten at dei vil vise oss politikarar som har blitt kyniske eller blinde for dei sanne verknadane av det dei driv med. I Himmelen over Fræna er den vakraste møter vi leiaren av ei lokal protestrørsle som har sett i gong ein protestmarsj med katastrofal utgong. I Kandidaten er det ein ung og framstormande partimann som nyttar andre si personlege tragedie til å fremje sin kandidat. I Vakne opp er det ein stortingspolitikar som blandar religion og politikk, men som verkar blind for motsetnadane mellom dei ideala religionen fremjer og den politikken han i røynda støttar. Eg må seie assosiasjonane går til eit bestemt politisk parti, og kanskje til og med til ein bestemt rikspolitikar. Utan å reflektere nærmare over kor treffande skildringane er, så er det i alle fall liten tvil om synspunkta til forfattaren i desse tekstane. Kanskje av den grunn er desse dei litterært svakaste. Symbolikken kan bli overtydleg, som når personane i den religiøse og politiske gruppa i Vakne opp kjenner at tungene deira hovnar opp og deler seg i tuppen. Men det er litt moro òg, som når politikaren seier til sonen sin: ”De unge må kune forsvare grunnverdiane i samfunnet vårt, skal de gå rundt og tru det var tilfeldig at vi fann olja, spør eg.” Eg synes det er bra at Sveen vågar seg inn på slike tema, det er lenge mellom kvar gong ein les såpass eksplisitt politisk litteratur i Norge.

Mystikk
To av novellene skiljer seg frå dei andre. Søner er ei grøssaraktig novelle om to søner som ventar på faren for å ta eit oppgjer mot han, men så dukkar han opp som skrømt. Ho er merkeleg og dramatisk, men nesten symbolsk i forma.
Den framande handlar òg om eit skrømt; her er vi på ein gard rett etter krigen kor ein mann oppdagar at den gravide kona går ut om natta for å snakke med nokon. Historia er mystisk og udramatisk på same tid, det som skjer er uventa og rørande. Sjølv om språket på langt nær er like blømande av metaforar, er det noko med mystikken og skildringane av det kvardagslege gardslivet i denne novella som minner meg om Hans Herbjørnsrud. Språket er òg stort sett godt. Det er enkelt og konkret, men krydra med metaforar innimellom. Det kan fungere bra, som her: ”bak han […] kom eit menneske klar til å rive han sund, lik eit udyr falle ned på jorda med regnet.” Andre gongar fungerar det ikkje fullt så bra, som her: ”Fargane hadde runne ut av himmelen, natta si mold var på veg inn.” Men alt i alt er dette ein særs god debut, ein debut som gjer meg nyfiken og overtydd om at Sveen har mykje å komme med.

Tidlegare publisert i Dag og Tid