Tag Archives: Lars Ove Seljestad

Lars Ove Seljestad: Kjære bror

Gode tankar prata vekk: Interessante observasjonar av øydeleggjande normkonflikter er svekka av slapp narrasjon i Lars Ove Sejestads nye roman.

I den filosofiske diskusjonen om sjølvmord er eit kjent argument at sjølvmord er ei permanent løysing på eit midlertidig problem. Det tragiske ved dette blir spesielt tydeleg når eit ungt menneske veljer å avslutte livet i ein vanskeleg periode, og det er utgangspunktet for  Lars Ove Seljestads nye roman Kjære bror.

Romanen er forma som brev frå yngstebror Svein til eldstebror Arne, som døydde på 20-årsdagen sin. Spørsmålet om dette var ei ulukke eller eit sjølvmord, er drivkrafta i teksten. Det blir mange spørsmål, og smerta er at det ikkje finst svar. Svein minnest broren sin slik han var gjennom oppveksten: Han var Suverenen, yndlingen til bestefaren, skulevinnaren, den naturlege leiaren. Parallelt med minna går refleksjonen rundt mogelege forklaringar på kvifor alt gjekk gale den natta, kva gjekk eigentleg føre seg bak den vellukka fasaden?

Normskvis
For meg, som akkurat har lese Carl Frode Tillers trilogiavslutning Innsirkling 3, vert det påfallande kor lik denne romanen er dei breva som forteljarane der skriv til David, mannen det vert påstått har mist minnet og difor treng hjelp til å finne ut kven han er. Men der Tillers roman opererer med ulike forteljarar og ulike perspektiv også på dei, er dette éi enkel forteljing, langt mindre kompleks både i form og innhald.

Den som kjenner Seljestads forfattarskap frå før, vil finne mykje kjent stoff frå oppvekst i Odda og arbeid på smelteverket. Og Sljestad er god i fyndige formuleringar av det typiske i arbeidarkulturen, som her: «i vår oppvekst fanst det ikkje noko språk for lidingar som ikkje kunne skjerast vekk med kniv». Her har sosiologen Seljestad noko sams med historikaren Carl Frode Tiller: Begge har det analytiske blikket ein får når ein har gjennomført ei klassereise og ser attende på det som ein gong var livet og verda, men som ein sidan har skjøna er eksotisk for andre.

Tanken om det øydeleggjande i normkonflikten mellom arbeidarkollektivet på smelteverket og resten av samfunnet, er god: På skulen vart Arne premiert for å stikke seg fram, heime og på fabrikken vart han straffa for det same, at unge jyplingar sprengte akkorden og trudde at dei skulle ut og endre verda, skulle ein ikkje ha noko av. Konflikten  mellom far og son får ein ekstra psykologisk dimensjon fordi farfaren, som hadde  støytt frå seg sin eigen son i alle år, kjende seg igjen i barnebarnet Arne og favoriserte han på alle vis.

Taleflaum
Emnet for romanen er altså interessant og det er fleire gode skildringar her, spesielt dei som fortel om den eksentriske bestefaren. Eg likar også måten Seljestad brukar språket på, dei lange periodane med setning etter setning hekta saman, flyt fint og uttrykkjer kjenslene til forteljaren: «Minnet mitt er ein einsam roar på gløymslas store elv, tida og gløymsla renn fortare og fortare, eg ror og ror for å halda kapp.»

Men – det kjem eit men:  Det har blitt sagt om Seljestad at han skriv alt på linjene, altså manglar undertekst. Då eg meldte romanen Isberg meinte eg at det var feil, at forteljarstemma og spesielt det forteljaren ikkje sa, fortalde noko vesentleg. Men i denne romanen rammar kritikken.

Teksten er for pratete, og innimellom keisam fordi innhaldet liknar for mykje på slikt ein har lese i andre bardomsskildringar; ungar som bur i trange arbeidarbustader og dannar rivaliserande gjengar. Også gode tankar misser gradvis interesse gjennom gjentakingar og utbroderingar ein kan oppfatte som tværing av ei kort forteljing.

Det er synd, for om eit slikt tema, slike karakterar og eit slikt språk hadde blitt kombinert med større vilje til å stramme inn og prioritere, kunne dette ha blitt ein drivande god tekst.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Lars Ove Seljestad: Isberg

Seljestad held fram med den litterære berserkgangen sin, og ved ein kombinasjon av rå styrke og kløkt vinn han stadig nytt terreng.

Lars Ove Seljestad har slått seg fram i norsk litteratur som ein skildrar av mannleg frustrasjon og raseri. Forfattarskapen hans kombinerer det nakne og overtydlege med ei litterær finesse som kan framstå som både tilfeldig og ustabil. Slik også denne gongen. Handlinga er raskt oppsummert. Ein ung gut blir foreldrelaus då eit snøskred feiar heimen hans på fjorden, og maktar seinare berre å finne eitt uttrykk for sorga og frustrasjonen: Utagerande raseri. Symbolikken er overtydeleg: Han prøver å legge alle kjensler på is, han blir eit isberg. Men ikkje av det slaget som flyt majestetisk avgarde gjennom havet – som det isberget Seljestad i epigrafen har henta fram frå Kristofer Uppdals dikt – men av det ustabile slaget som utløyser livsfarlege snøskred.

Overtydeleg eller undervurdert?
Bjørn Ivar Fyksen i Klassekampen motsette seg at mannleg raseri på denne måten blir mytologisert som ei utemmeleg naturkraft, utan forsøk på å forklare kvifor hovudpersonen reagerer slik på traumet sitt. Ane Farsethås skreiv i Morgenbladet at ”Som vanlig hos Seljestad ligger veldig mye opp i dagen og på linjene”. Begge utsegna er det først lett å seie seg samd i, men ser ein nærare på dei språklege verkemidla i teksten, vert biletet nyansert. To motsette teknikkar vert spelt mot kvarandre: Utelating og overdriving.

At foreldra er drepne av snødskredet vert aldri direkte nemt av forteljaren. I staden seier han: ”Eg vil heim. Heim til mor og far” og insisterer på at ”Alt er heilt vanleg”. Då læraren fortel til klassen at guten no er utan både mor og far, vil guten helst gå laus på og knuse han, men skrik i staden av all makt at læraren skal halde kjeft. Slik får Seljestad fram fortrenging og manglande aksept av det store tapet. Ei kort sexscene oser regresjon, og berre slik, indirekte, kjem smerta fram.

Prosaen er broten opp med diktsekvensar som kvernar vidare om isberget. Dikta er i og for seg ikkje imponerande, men eg trur Seljestad her vil illustrere forsvarsmekanismar som har gått over i vrangforestillingar: For å ikkje bli knust av isberget, har guten spunne ein mytologi rundt seg sjølv der han har vorte isberget; han er ikkje sårbar, han er livsfarleg, ja, reint ut allmektig. Han har med andre ord blitt den ”psykoen” han er så redd for å bli stempla som.

Seksualisert språk
I ein relativt kort tekst som kun skildrar nokre få episodar, er bruken av overdriving påfallande, likeeins den seksuelt ladde språkbruken. Noko så trivielt som å låse opp ei dør vert skildra slik:

Med den store hotellnøkkelen låser eg meg inn på rommet. Den store gylne nøkkelen sklir friksjonslaust inn i det passande holet i døra. Problemlaust søkk han inn i det blanke nøkkelholet. Som smurt glir den lange riflete romnøkkelen på plass der han retteleg høyrer heime. Romnøkkelen botnar i det glatte nøkkelholet.

Koplinga mellom frustrasjon, raseri og seksualitet var eit forurolegande, men interessant trekk alt ved Seljestads debutroman i 2005, Blind. I denne nye romanen finst det same trekket kun i språket, ikkje i handlinga. Dei stadige gjentakingane, som i og for seg er irriterande, illustrerer det avmektige raseriet som kvernar og kvernar i hovudpersonen, og endar uunngåeleg i vald. Men at det seksualliserte språket dukkar så umotivert opp, gjer meg nysgjerrig på koplinga mellom sex og aggresjon i psykologiske forsvarsmekanismer.

Stilen til Seljestad verkar ikkje stort meir subtil enn eit snøskred. Men mangelen på undertekst er berre tilsynelatande, den overtydlege stemma tilhøyrer ikkje Seljestad, men forteljaren. Forfattaren Seljestad raser altså ikkje av garde som eit anna naturfenomen, men ein snøfresar kan eg vel kalle han: Det ligg atskillig mekanikk bak den rå styrken.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Her er lenke til ein artikkel om antisosial åtferd som langtidsverknad av traumer. Verkar svært relevant for det Seljestad skildrar i Isberg


Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012


Kjønnlitteratur

Potent romandebut om mannen sin plass i samfunnet og kvinneskjødet.

Roman
Lars Ove Seljestad:
Blind
Cappelen 2005

I den amerikanske teikneserien Bloom County møter vi ein stusseleg utsjåande gammal mann som har blitt utnemd til ”the Grand Duke” i rørsla ”Moral Majority”. Og kva har han tenkt å gjere for å påverke samfunnet? ”Go right home and dominate my wife!” At kontoll over kvinnekjønnet tradisjonelt har vore ein viktig del av mannen si kjensle av kontroll i samfunnet, finst det mange eksempel på. I Lars Ove Seljestad sin debutroman Blind kjem dette til uttrykk så ofte og på så mange måtar at det framstår som det sentrale temaet i romanen.

Klassekampen
Idet vi møter hovedpersonen i romanen, Geir Kinsarvik, står han på toppen av karrieren, men ønskjer å dø. Han kjem frå ein arbeiderfamilie på Odda, og har jobba hardt for å oppnå den sosiale mobiliteten det moderne norske samfunnet gjer mogeleg. Kva gjekk gale? Vidare i romanen får vi tilbakeblikk på sentrale hendingar i livet hans. På eitt nivå er dette ein roman om korleis sosial mobilitet og individualiseringa av samfunnet går på kostnad av solidariteten med eiga klasse og dermed det medmenneskelege aspektet. Dette perspektivet blir eksplisitt presentert i ein lang einetale kor faren til hovedpersonen gjer greie for sine verdiar. Men Kinsarvik gjer sine livsval stikk i strid med desse, og oppfyller dermed alle faren sine dystre spådommar. Kinsarvik sjølv meiner avsporinga skjedde då han som ungdomsskuleelev ein gong vart nedverdiga der det gjer mest vondt: I manndomen. Han sverga hemn; han skulle vise dei alle saman ved å oppnå høgare sosial status. Dermed gjer han opprør i staden for å innordne seg den plassen i hierarkiet som klassefellesskapet gav han.

Kjønnskampen
Men romanen kan òg lesast som ei skildring av ei mannsrolle i krise. Sjølv om Kinsarvik yrkesmessig vel ein annan strategi enn faren for å bygge opp manndommen sin, har han arva eit mannsideal der fysisk styrke og tilgang til kvinnekjønnet er knytta saman på ein uheldig måte. Tidleg i romanen får vi presentert ei sprutande fargerik, og nærmast mytisk fortelling om Kinsarvik sin sterke farfar, som på kirkebakken beviste sin enorme styrke og manndom med å løfta ein kampestein. Kleda revnar, penisen reiser seg, kvinnene vert trekt mot han med strøymande safter, og idet løftet skjer, vert ei kollektiv orgasme og befrukting utløyst. Kinsarvik sin far, smelteverksarbeidaren, fører idealet vidare på sin måte, ved å vere ein hardt arbeidande mann med nærmast territoriale krav til kvinnekroppen.

Gjennom heile romanen er kjønnsakter den raude tråden, ved vanemessige valdtekter innanfor ekteskapet i arbeidarfamilien, misbruk av hjortekadaver, fyllevaldtekt, gruppevaldtekt, horehusbesøk og SM-sex. På denne måten gir forfattaren eit skremmande – men interessant – innblikk i det tvangsmessige forholdet Kinsarvik har til kvinnekjønnet. Skjødet representerer det ultimate trygge og gode, samstundes som det blir knytta til døden, noko vi får ei svært så eksplisitt skildring av. ”Under regressjon ligg aggressjon”, heiter det visst i psykoanalysen. På samme måten som parolen ”kvinna eig sjølv sin kropp” tydelegvis representerer eit stort tilbakesteg i utviklinga for Kinsarvik, kjem det også på andre måtar til uttrykk at likestillinga mellom kjønna har vore negativ for mannen. Livet i den danna middelklassen blir skildra som ein feminisert kvardag full av jålete design og kvinnepjatt, og styrt på alle baugar og kantar av kva som er sunt og politisk korrekt. Kor mistilpass Kinsarvik er med dette blir flott illustrert i ei scene der han står fast på ein trang balkong, forvist med sigaretten sin, og endar opp med å knuse ein glassveranda, pisse, spy og pådra seg eit opphald i fengsel … Når han misser kontrollen over kona bryt verda hans saman. Han misser kontakta med son sin, og dermed er lina av sterke menn brutt ved at kvinna tar makta.

Spriking og samansmelting
Når Kinsarvik til slutt klarer å sjå samanhengane i sitt eige liv, smeltar kjønnsperspektivet og klasseperspektivet saman som eggcella og sædcella: Hadde han blitt i arbeiderkollektivet hos den jenta han avviste i tenåra, hadde alt vore så mykje betre. Det kan ein jo komme til å lese som at alt var betre før, men det kan eg ikkje få meg til å gjere, sjølv om eg kan vere samd med Seljestad i at noko har gått tapt på vegen mot det samfunnet vi har i dag. Seljestad skriv godt, og kjenner sine verkemiddel. Han brukar eit munnleg og til dels grovkorna språk, som eg reknar med er prega av dialekt, sidan nynorsken sprikar i alle retningar. Han opererer med ein allvitande forteljar med vekslade synsvinkel, og ved å presentere røyda også slik kvinnene ser ho, gir han eit heilt nødvendig korrektiv til hovedpersonen si sjølvmedlidande framstelling. Likevel framstår Kinsarvik som eit offer, først og fremst fordi han er blind når det gjeld dei nære relasjonane som betyr så mykje for han. Komposisjonsmessig er ikke alle elementa like godt integrerte i heilskapen, utan at det går utover lesaropplevinga. Seljestad framstår uansett som ein fullbefaren forfattar, som gir mykje å tenkje på.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.