Tag Archives: Kerstin Ekman

Kerstin Ekman: Grand finale i svindlerbransjen

Dobbelt så sant? Ekman gir autofiksjonen ein underhaldande vri.

Eg var passe lunken til Kerstin Ekmans førre roman, Mordets praksis som kom på norsk i 2011, og skreiv at ”det skal mykje til før leik med fiksjonen får meg opp i under no til dags.” Difor er eg glad for å kunne seie at Ekman både har gitt meg mykje og fått meg opp i under med romanen Grand finale i svindlarbransjen – som er ein leik med autofiksjonen. Ved å utgje ein kunstnarroman som formidlar sanning gjennom det openbert fiksjonelle, kommenterer Ekman elegant og slagferdig den sjølvbiografiske motebølgja i skandinavisk litteratur.

To for prisen av éin
Plotet er bygd rundt to kvinner som i samarbeid har svindla seg til litterær suksess: Den overvektige, stygge, eksplosive og sarkastiske Babba frå arbeidarklassen skriv bøkene, medan den slanke, pene og sosialt veltilpassa Lillemor frå middelklassen spelar rolla som den perfekte kvinnelege forfattaren. Påstanden er at det krevst to sett av eigenskapar for å lukkast som forfattar: På den eine sida må ein vere kompromisslaus, sjølvsikker, egoistisk og fullstendig fokusert for å produsere dei gode tekstane. På den andre sida må ein vere representativ, imøtekommande og underhaldande for å bygge opp forfattarskapen som ”merkevare”.

Det er eit enkelt poeng, men den litterære framføringa er strålande: Teksten vekslar mellom eit manus der Babben røpar alt og skildring av korleis den aldrande Lillemor reagerer på å lese dette, og spenninga er knytt til kva utfall konflikten mellom dei to vil få.

Komposisjonen gir rikeleg høve til refleksjon rundt korleis bruk av verkelege folk og hendingar i ei litterær framstelling inneber forenkling og forvrenging av røynda, og at den beste forteljaren får størst definisjonsmakt. Tankane går til eventyret om geitekillingen som kunne telje til ti, eller ein lett bearbeida versjon: Geitekillingen som kunne fortelje om ti. For skrekken er ikkje lenger ”han talde meg!”, men ”han fortalde meg!”.

Bitande humor
Endå mørkare er synet på kva utvekslinga av menneskeleg erfaring eigentleg er verdt: ”Hvor finnes den fortelling som ikke er en handel?” Difor er det ikkje berre samarbeidet mellom Babben og Lillemor som er svindel, men litteraturbransjen generelt: Då forfattarskapen blir tildelt Nordisk Råds litteraturpris, er det dét Babben kallar Grand finale i svindlarbransjen.

Ekman fekk sjølv Nordisk råds litteraturpris for Hendelser ved vann i 1994. Ho er òg livstidsmedlem av Svenska Akademien, som er det høgaste ein kan komme i det svenske elfeinbeinstårnet (dei deler mellom anna ut Nobelprisen i litteratur). Men sidan 1989 har ho latt vere å delta, i protest mot manglande støtte til Salmand Rushdie då utgjevinga av Sataniske vers førte til fatwaen mot han. Ekman nemner ikkje dette i den nye romanen, men posisjonen hennar gir skildinga av miljøet rundt Svenska Akademien både tyngd og snert: ”det fantes nisjer i Sveriges offentlige liv like ukjente som havdypene i Atlanteren.”

Nettopp den svarte humoren er det som gjer boka befriande underhaldande og opplysande. Dei bitande karakteristikkane både av bokbransjen og det patriarkalske samfunnet fra 60-talet og framover set hale på grisen slik berre eldre kvinner med erfaring og vidd kan.

Kjempande kvinner
Samstundes er Babbas tilsynelatande utleverande skildring av Lillemor prega av lett kamuflert (sjølv)medkjensle med kvinnene den gongen middelklassen var prega av mannleg kameraderi. Eit grelt døme er då Lillemor fekk øydelagt eggstokkane av noko legen kalla ein ”infeksjon”, og dermed skjulte at årsaka var herpes ektemannen hadde smitta henne med. Lillemor har altså fått tildelt alle vanskane eit vanleg, og etterkvart offentleg, liv medfører, medan Babben er ei slags litterær urkraft som lever godt uten merksemd og ære.

Denne splittinga i to karakterar illustrerer ei oppleving av motstridande krav som vil vere gjenkjenneleg for mange som både skal prestere på eit fagleg høgt nivå og vere formidlar, forskarar til dømes. Men eg trur også at kvinner i alle yrker vil kjenne seg igjen i den evige balansegangen mellom å prestere fagleg og å prestere sosialt: Kor mykje arbeidstid skal ein ofre på borddekorasjonar til middagsselskapet? Romanen gir ingen svar, tvert om signaliserer den litt tannlause slutten at ”det eine må gjerast og det andre ikkje latast ugjort”, som Jesus sa det. Så der fiksjonen fritt kan forenkle eller fordoble for å gjere livet lettare å skjøne seg på, må vi i røynda leve i den schizofrene kvardagen som best vi kan.

Ein forkorta versjon er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Kontemplativt om mord

Kerstin Ekman skriv godt om dødelege impulsar, men verken handlinga eller tankegodset er spennande.

Roman
Kerstin Ekman
Mordets praksis
Omsett av Bodil Engen
Aschehoug 2011

I den nyomsette romanen Mordets praksis frå 2009 har Ekman tatt turen til den tida då alvorlege menn dyppa pennesplitten i blekkhuset og skreiv memoarane sine i lyset frå oljelampa. Ikkje sjeldan skreiv dei om grove kvinner ein kunne kjøpe på horehuset, blussande truskuldige ungjenter eller upassande mannhaftige kvinner. Det gjer også Ekmans dagbokskrivande protagonist.

Skuggespel
Når Ekman skildrar herrar med flosshatt og sigar frå byrjinga av forrige århundret, er det i dialog med Hjalmar Söderbergs dagboksroman Doktor Glas. I den skriv Söderberg om ein lege som tek livet av ein prest for å komme prestekona til unnsetning. Dermed reiser han spørsmålet om det i nokre situasjonar kan vere riktig å drepe, og romanen provoserte stort i Sverige då han kom ut i 1905.

Ekmans hovudperson med det klingande namnet Pontus Revinge, er ein lege som meinar å vere inspirasjonskjelda til Söderbergs roman, samstundes som han sjølv får idéen til det perfekte mord i eit tilfeldig møte med forfattaren. Når tanken først er tenkt, er vegen kort til sjølve gjerninga då den moralsk tvilsomme og lite subtilt namna legen Skade kastar kåte blikk på den blussande truskuldige tenåringsjenta Frida. Henne har Revinge nemleg òg falt for. Revinge framstår nærmast som ein velfungerande autist; han har problem med å tyde ansiktsuttrykk hos andre, avskyr det praktiske yrket sitt, er nevrotisk nærtakande og har knapt seksualdrift. Riktignok kunne nokon kvar bli bitter over vegen karriera tok når kvardagen går med til gynekologiske undersøkingar av endelause rekkjer prostituerte med kjønnsjukdommar. Stakkars Revinge vart til alt overmål tvinga inn i legeyrke mot sin vilje. Men denne mannen manglar meir enn godt humør, til dømes evna til å oppnå reell kontakt med andre menneskje. Dermed endar han opp med å samtale med seg sjølv gjennom skrifta, og kun der lever han verkeleg: ”Hvis jeg oppgir å skrive dagboksnedtegnelser, slutter jeg meg til skyggene, til dem som aldri har levd. Men hvordan skulle vi kunne sammenligne våre liv med skildringen i en fullendt roman? ” Skuggen er eit sentralt motiv i boka, og Ekman refererar til ein annan kjend tekst frå epoken, nemleg eventyret Skuggen av H.C. Andersen. Som kjent overtek den vonde skuggen livet til mannen han stammar frå. Slik leikar Ekman med det faktumet at hennar romanfigur, som er inspirert av Söderbergs roman – ein skugge av ein skugge – meiner å vere den mannen Söderberg har skildra, samstundes som hans eige liv blir stadig bleikare samanlikna med livet i skrifta.

Yrkesskaden
Kanskje byrjar eg å bli yrkesskadd som Revinge, men det skal mykje til før leik med fiksjonen får meg opp i under no til dags. Ekman har betydelig psykologisk innsikt, og skriv vakker prosa. Likevel er det alt i alt for mange velkjende element i denne boka til at engasjementet melder seg hos meg. Omsetjar Bodil Engen har funne ei passe gammalmodig form.
Ekman har ein lang produksjon bak seg, men har blitt mest kjend for romanane som skildrar den nære historia i Sverige; Hendelser ved vann fra 1993 som fekk Nordisk råds litteraturpris, og trilogien Vargskinnet (1999-2002). Eg trur ikkje Mordets praksis kilar seg inn blant dei bøkene Ekman vil bli hugsa for.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.