Tag Archives: Johan Harstad

Johan Harstad: Max, Mischa og Tetoffensiven

Tusen sider til trøyst: Johan Harstad skriv langt og godt om angsten og kampen for kunsten, og om kjærleiken som gjer det mogeleg.

 

Gjennom heile forfattarskapen til Johan Harstad går det ei spenning mellom tilsynelatande motsetnader: På den den eine sida angst, ein tendens til å tenkje seg inn i dei verste scenario og eit tilsvarande behov for å kjenne seg trygg. På den andre sida: Trong til å utfalde seg kunstnarleg, lidenskaplege interesser og høge ambisjonar. Det pregar også Max, Mischa og Tetoffensiven, som spesielt minner om Harstads første roman: Buzz Aldrin, hvor ble det av deg i alt mylderet? (2005). I begge tilfelle møter vi ein ung mann som flyttar til eit anna land og strevar med å finne seg til rette både med sin nasjonale og kunstnarlege identitet. Og kjærleiken er viktig: Å finne ei trygg hamn hos eit anna menneske.

Angst og ambisjonar
Av og til er det så stor tematisk samanheng mellom bøkene eg les i løpet av bokhausten at eg tar til å bli overtruisk; at livet sender meg dei bøkene eg treng å lese. Det er nok mest uttrykk for hjernens vidunderlege evne til å skape samanheng, men det er likevel ei fin kjensle.

Tidleg i haust las eg i Merethe Lindstrøms Fra vinterarkivene om to generasjonar sterkt prega av både kunstnarlege evner og psykisk sjukdom, og om hennar eigen grunnleggjande tvil. Så las eg sakprosaboka Min angst av Scott Stossel, som gjer eit poeng av at angstliding ofte opptrer saman med evne til kreativ tenking. Så får eg altså Johan Harstads beist av ei 1082 siders bok i fanget – vekta aleine inspirerer til slakt – som viser seg å handle om kunstnarar som kjempar. Mot prestasjonsangsten og for å lukkast, og av og til berre mot den reine angsten.

Den velrennomerte teaterregissøren Max Hansen er på turné i USA, og tenkjer attende på livet sitt. Som gut måtte han flytte med familien frå Stavanger til New York fordi faren fekk jobb der. Han sleit med å finne seg til rette, heilt til å han fekk ein besteven og dei vart med i teatergruppa på skulen. Så vart han kjærast med den sju år eldre biletkunstnaren Mischa.

Romanen handlar også om Max sin onkel Ove, som emigrerte til USA for å bli jazzpianist, verva seg som friviljug til Vietnam for å få amerikansk statsborgarskap, braut kontakten med sin norsk familie og tok namnet Owen. Det er mange likskapar mellom Max og Owen, men kunstnarkarrierene artar seg svært ulikt. Det kan ein lese som ein studie i korleis tida vi lever i og menneska vi møter blir avgjerande for kven vi blir.

Meining og trøyst
Harstad har ein enorm appetitt på kunnskap frå mange område, og boka inneheld lange utlegningar om alt frå Coppolas legendariske film Apocalypse Now! og Vietnamkrigen til kva som skaper godt teater og katalogtekstar om biletkunst. Samt lange digresjonar om folk Max møter og stadar han er på.

For meg, som ikkje heilt deler denne fascinasjonen for absolutt alt, er teksten for lang. Men der eg skumles utålmodig når eg synes han rører seg langt frå hovudhistoria, vil andre storkose seg med å få bli lenge i dette rikhaldige universet. Harstad skriv lange, buktande, velformulerte periodar fulle av innfall og innskot, og det er godt å berre flyte med.

Eg trur Harstad prøver seg på det han i sine innslag av kunstkritikk kallar hyperrealisme, noko nær fotografisk detaljrikdom. Både det og tematikken gir assosiasjonar til Knausgårds Min kamp 1-6. Forskjellen er at Harstad ikkje insisterer på sanning, men legg vekt på det meiningsskapande potensialet i fiksjonen.

Eg ser ein tendens til idealisering i dei nostalgiske skildringane, kanskje spesielt av mora og kjærasten. Men det kjennest ikkje som eit problem så lenge historia formidlar eksistensielle innsikter med vidare relevans enn kunstnarlivet. Det er ein trøystande fellesskap i at vi alle kjempar for å lukkast, men kanskje like mykje med angsten det skaper. Og når livet kjennest komplisert, treng vi at nokon fortel oss at det vil ende bra – ikkje først og fremst fordi vi trur på det, men fordi det er godt at dei bryr seg nok til å seie det.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 

 

 

Advertisements

Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012