Tag Archives: Ingrid Z. Aanestad

Aina Basso: Finne ly

Fin flukt: Aina Basso kombinerer kontemplasjon, dramatikk og historisk kunnskap i ein reinskoren ungdomsroman.

Aina Basso har gjort det skarpt som forfattar av historiske romanar for ungdom sidan debuten i 2008. Mellom anna vart romanen Inn i elden nominert både til Brageprisen i klassen for ungdomsbøker i 2012, og til den nyoppretta Nordisk råds barne- og ungdomsboklitteraturpris i 2013. Den nye boka, Finne ly, er berre merkt «roman». Tanken er vel at dette er like mykje vaksenroman som ungdomsroman, men dermed blir eg nødt til å fundere litt over kva forskjellen vanlegvis består i.

Til ungdommen
Eg reknar med at mange tenåringar les vaksenbøker slik eg sjølv gjorde, så målgruppa for ungdomsbøker kan strekke seg ganske langt ned i årskulla, alt etter lesekompetansen. Det viktigaste trekket ved ein ungdomsroman er elles at hovudpersonen er mogeleg å identifisere seg med for unge lesarar, men boka bør heller ikkje stille store krav til forkunnskap og språket ikkje vere for komplisert. Om alt anna har slått feil gjennom livet, vil ein vaksen lesar i alle fall ha akkumulert ein del kunnskap og evne til å tolke tekst som berre kjem med erfaring.

Etter desse kritieria er eg ikkje i tvil om at det er ein ungdomsroman Basso har skrive, ein god ein, som både unge i dei seine tenåra og vaksne kan ha glede av.

Houvdpersonen Hanna er ei ung romanikvinne som har røymd frå tukthuset. Ho søkjer ly på ein gard djupt inne i skogen der ho får teneste fordi mora i familien nett døydde, men ho må skjule bakgrunnen sin, som gradvis blir avslørt for lesaren. Imidlertid skal det vise seg at ingen stad er trygg, og at det kan vere vanskeleg å spå kven som er farlege for kven, spesielt når følgjer med reisande slår leir like ved.

Romanen har to eg-forteljarar, og den andre er den mest interessante: Johannes er yngste son på garden, ein tander og taus figur med eit hovud der det innimellom myldrar for sterkt og mykje.

Gjennom desse to får Basso på subtilt vis formidla både korleis livet var for romanifolk i Noreg på 1800-talet og korleis frykta for det framande kunne (og kan) få fram det verste i vanlege fastbuande. Ho blir ikkje pedagogisk overtydeleg, i staden teiknar ho med enkle riss opp truverdige portrett og skjebner. Men som sagt lukkast ho best med den labile Johannes. Hanna er meir anonym og kunne godt hatt ein meir markant personlegdom. Både tidlegare traumer og konflikten mellom behovet for tryggleik og det behovet for fridom som sit i blodet til den reisande, kunne også ha prega henne tydelegare.

Kontemplativ dramatikk
Teksten er på alle måtar reinskoren: Knappe kapittel med konkrete skildringar og korte, ofte ufullstendige setningar som dette: «Ligg vaken ei stund før eg står opp. Kjenner draumane renne av, prøver å fange dei. Draumen eg drøymde sist, og draumen før den. Berre brotstykka att, små villspor i hugen.»

Denne måten å skrive på har noko innåtvend poetisk ved seg som gir lesaren ei kjensle av å få formidla minne sett gjennom forteljarane, i motsetnad til den typen fiksjon kor lesaren blir dregen direkte inn ei dramatisk handling. Stilen minner meg om både Ingrid Z. Aanestad, Mette Karlsvik og Lars Petter Sveen, som alle er på omtrent same alder og skriv på nynorsk.

Finne ly er ein fin roman med ei nesten kontemplativ ro i seg trass ei underliggjande spenning som flammar opp i ein dramatisk slutt. Og eg trur at den sentrale konflikten mellom trongen til tryggleik og trongen til fridom vil appellere sterkt til ung lesarar. Men hei, den kan vel sjølv vi rundt dei førti kjenne på av og til. Kanskje spesielt vi rundt dei førti.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

Advertisements

Ingrid Z. Aanestad: Sol, seier ho

Ingrid Z. Aanestad skriv for dei lettrørde og kresne.

Bøkene til Ingrid Z. Aanestad kan ein godt kalle minimalistiske. Den litterære kvaliteten viser seg i at det gir lite meining å prøve å skilje form og innhald; estetikken er meining og meininga estetikk.

Sol, seier ho er ein liten, kvit roman, på alle måtar kresen i uttrykket. Hovudpersonen Anna er ei ung kvinne som lever aleine medan ho skriv ferdig masteroppgåva si. Kjærasten bur i Lisboa; først kjem han til henne, seinar reiser ho til han. Ei barndomsvenninne har blitt aleinemor, og då ho må på sjukehuset etter å ha prøvd å ta livet av seg, passar Anna dottera hennar, Linnea. Dramatisk blir det aldri, sjølv tankar og kjensler kjem helst indirekte fram.

Lyd og bilete
Eg har skrive om bøkene til Ingrid Z. Aanestad to gongar før. Om Eg kjem med toget (2008) meinte eg at skildringane av den udramatisk kvardagen til ei ung kvinne var så fint skrivne at lesinga fekk ein meditativ karakter. Romanen Stormkyss (2010) syntes eg var så reinskoren og stillfaren at det vart keisamt. No sit eg med ei bok i hendene som liknar så mykje på dei førre at det er freistande å lage ein ny miks av gamle påstander.

I staden byrjar eg å lure på om ikkje det har meir for seg å lese teksten som poesi? Riktignok brukar forfattaren ikkje metaforar. Men i knappe, konkrete setningar teiknar ho opp bilete for blikket og lydar for øyrene på ein måte som gir assosiasjonar til haiku-dikt.

Sjå og høyr på tittelen: Sol, seier ho. Orda glir saman til musikk gjennom bokstavrima og den rytmen pausen ved kommaet skaper. Det er ikkje ein sjølvforklarande tittel, men kanskje handlar det om korleis hovudpersonen Anna gradvis ser kva ho treng og kva ho må gjere?

Lågmælt humor
Aanestad skjønar nok at denne typen tekst kan verke tam for mange, noko den sjølvironisk humoristiske, men påståelege epigrafen kan tyde på: «Det duger med denne handlinga. – Rune-innskrift på sølvspenne funnen i grav frå folkevandringstida, Klepp i Rogaland».

Ein gong Anna går tur med Linnea til nettopp ei slik grav ved havet, finn dei eit avkutta svanehovud liggjande i graset. Ingen av dei kommenterer det, i staden spør Linnea om den portugisiske kjærasten til Anna, og slik oppstår ei scene som stiller saman kjærleik, folkevandring og død. Det er ikkje lett å halde kjærleiken i live over store avstander. Parti som dette viser at forfattaren kommunisere på eit meir intuitivt vis enn gjennom hendingrekkjer ein kan bruke til å tolke livet i årsakar og konsekvensar.

Sjølv om boka er skriven med stor språkleg presisjon, og eg har hatt ei viss glede av å tolke henne, må eg seie at det var lite i lesinga som verkeleg tok tak i meg. Aanestad er framleis så lågmælt at ein knapt høyrer ho gjennom øyresuset. Likevel: Om du har tålmod og talent til å glede deg over ørsmå rørsler som set assosiasjonane i sving, er dette ei fin bok å kontemplere.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Stilt, stillare, destillat

Det er reint og blankt, men er det vatn eller sprit?

Roman
Ingrid Z. Aanestad:
Stormkyss
Oktober 2010

Nyleg høyrde eg sonen min på seks år seie til lillebroren: ”No må du bevise at du er ein kanin ved å seie noko berre ein kanin veit”. Omtrent slik kan det kjennest når eg skal skrive om enkelte bøker; at eg må bevise at eg er kritikar med å skjøne slikt berre kritikarar skjønar. Den tredje romanen til Aanestad er ei sånn bok som gjer det vanskeleg å vere skråsikker. Her er det nemleg lite tekst, men store rom for tolking.

Dristigare
Den førre romanen hennar, Eg kjem med toget frå 2008, gav gjennom reinskorne skildringar eit nesten lyrisk bilete av ei ung kvinne med undertrykte kjensler for venninna si. Det var noko introvert over både tematikken og forma den gongen, men det fungerte, det var vakkert. Stormkyss er òg stillferdig, sanseleg og detaljert, men kortfatta.

Imidlertid har forfattaren i årets bok vorte dristigare både i handlinga og i skildringane, og femner vidare i tid og motiv: Her får vi glimt både av barndommen til hovudpersonen Selma, av mora og bestemora hennar, samt relasjonen til kjærasten Vilde og den tredje i bukollektivet, Ane. Som ikkje det er nok, kjem endå to kvinner inn i historia mot slutten.
Sju karakterar i ei bok på 140 sider, det er i meste laget. Effekten er at seks av dei ser ut til å vere der kun for å illustrere kva som skjer med og i eg-forteljaren Selma.

Tittelen Stormkyss viser til korleis Selma som barn fekk lov å suge appelsinsaft gjennom sukkerbitar som ho stappa inn i eit hol i appelsina; den drikken var det bestemora kalla ”stormkyss”. Det er ein flott tittel. Etter å ha lese boka, gjer både den umiddelbare tolkinga, kyss i storm, og den underliggande referansen det naturleg å tolke han som eit symbol for korleis ny erotisk spenning kan vere ei farleg freistande fluktrute når livet elles vert vanskeleg. Som dei seier i Amerika: ”When life gives you lemons, make lemonade”.

Ørsmå rørsler
Det som skjer ytre sett, er at bestemora til Selma er dødssjuk, og mora forsvinn. Heime truar Ane harmonien mellom Selma og Vilde. Men det går så stilt for seg, og er så knapt skildra at det er som det knapt skjer. Kvar scene er kokt inn til eit minimum, kor meininga kjem fram gjennom ørsmå rørsler i språket. Her er eit døme frå ei scene kor Selma og Ane drikk te saman: «Sjølv set ho seg i vindaugskarmen ved sida av krukkene, han er brei nok til at ho får plass. Ho er smal nok. Eg heisar teposen opp og ned i vatnet. Koppen er varm og brenn mot handa.»

Då eg las dette, lurte eg på om det var hinta om ei seksuell spenning mellom dei to. Men det er slett ikkje sjølvsagt. Sjølv om setningane er glassklare i meininga reinskorne og velformulerte, opplever eg framleis teksten som introvert på grensa til det gåtefulle. Eg tek til å lure på om forfattaren sjølv har det klart for seg kva ho vil formidle. Det er lov det, store forfattarar som Per Petterson nyttar òg ei intuitiv, kreativ tilnærming til skrivinga. Men eg veit ikkje om teksten i dette tilfellet er sterk nok i seg sjølv til å leve med den usikkerheita.

Fokuset på det konkrete og daglegdagse kan elles minne om stilen til Anne Oterholm, som òg gir kjensla av at det ligg mykje i underteksten, men at det er opp til meg å finne ut kva. Men Oterholm skaper ei sterkare spenning, og gir meir å tygge på, spesielt gjennom dei overtydande indre diskursane til hovudpersonane. Hos Aanestad blir det for reinskore for meg, det blir keisamt. Reint og fint, men ikkje rusande.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Stille vatn …

… har djupast botn, heiter det. I denne lågmælte romanen skjer det mest under yta.

Roman
Ingrid Z. Aanestad:
Eg kjem med toget
Oktober 2008

Ingrid Z. Aanestad debuterte i 2006 med romanen I dag er ein fin dag, berre 22 år gammal, og det til gode kritikkar. Den 107 sider korte andreromanen Eg kjem med toget er på mange måtar lik debuten. Hovudpersonen er også her ei alvorleg og kjenslevar ung kvinne, språket er stilreint og dramatikken fråverande.

Til kjernen
Vi møter den namnlause eg-forteljaren idet ho kjem med toget og blir møtt av venninna Eli, som ho skal bu hos ei tid. Skildringa vidare er detaljert og konkret, alt går sakte og stille for seg:

Me sit lenge ved bordet, me snakkar ikkje så mykje. Etter middagen seier Eli at eg ser sliten ut, at ho synest eg skal gå og legga meg. Ho tappar vatn i kummen for å ta oppvasken, medan det fyllest opp kjem ho bort til meg og legg den eine handa mot kinnet mitt. Handa er varm, kinnet er varmt. I morgon kan du fortelja meg kvifor du kom, seier ho.

Det vert aldri forklart kvifor hovudpersonen kom på besøk, men ho verkar vár og skjør som etter lang tids sjukdom, og er i alle fall plaga på eit eller anna vis. Vi følgjer henne frå dag til dag, mens ho søv, drikk te, går tur, strikkar, går på biblioteket.

Tankane går til fleire av Erlend Loes hovudpersonar, som prøver å finne attende til det grunnleggjande i livet, kanskje for å finne ein slags kjerne i seg sjølv. Sjølv om Aanested har ein heilt annan stil – mellom anna er humoren definitivt fråverande – er det noko med skildringane av dei enkle handlingane som har den samme sentimentale naiviteten ved seg. Til dømes tar Eli hovudpersonen med på ein tur for å vise henne ein av skattane ho hadde som barn: Ein tikrone som ligg inni ein grøn plastkork som igjen ligg i ein raud plastkork som er gravd ned under ein stein. Måten ho skildrar på kan òg minne om stilen til Hanne Ørstavik, sjølv om Aanestad manglar den eksplisitte refleksjonen og den handlingsmessige dramatikken som ein finn hos Ørstavik.

Meditativt
Verkar det kjedeleg? Det er ikkje det. Skildringane så fint skrivne at lesinga nesten får ein meditativ karakter. Ved å delta i det stille livet ved havet er det som eg sjølv får roa ned og klarna tankane. Komposisjonsmessig kjem teksten til eit vendepunkt omlag halvvegs i boka, når Eli vert skada og pleietrengjande. Det skaper eit skifte i og ei utvikling av relasjonen mellom dei to kvinnene.

Romanen kan lesast som eit underspelt kjærleiksdrama med seksuell identitet som sentralt tema. Lite vert sagt eksplisitt, men det er mykje å hente ved nærlesing av teksten. Til dømes er det ein fin symbolikk i det når Eli har gått inn på soverommet med elskaren Arne, og hovudpersonen går ned til havet for å høyre på romlinga av steinane som vert slipte mot kvarandre inni bølgjene. Eg trur teksten ville ha gjort sterkare inntrykk på meg om forfattaren hadde vore tydelegare med kva ho vil ha fram. Den indre konflikta eg reknar med at hovudpersonen slit med, blir diffus for meg. Mange vil nok seie at det tvert om er ein kvalitet ved boka at ho er så lite bastant. Det er uansett ingen tvil om at dette er ein vakker bok, om enn svært lågmælt.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.