Tag Archives: Herta Müller

1 skuffetak = 1 gram brød

Sementstøvet, slagget og svoltengelen. Skildringa Herta Müller gir av livet i ein russisk arbeidsleir er konkret og poetisk, og mindre vond å lese enn venta.

Herta Müller:
Pustegynge
Roman
Tiden 2010
Omsett av Kjell Olaf Jensen

Nei, nei, nei! Det tenkte eg då eg fekk den nyomsette boka til Herta Müller i hendene og skjøna kva ho handla om. At rumenske tyskarar mellom 17 og 45 år blei deportert til Sovjet for å bygge opp att landet etter 2. verdskrigen, hadde eg ikkje høyrt før. Men før eg vart 15, hadde eg lese litt for mange bøker som For dette kors skal du dø og Tro som trosser KGB. Sidan har eg unngått liknande skildringar, men likevel blir ein stadig – gjennom bøker, aviser og tv – opplyst og formørka med meir informasjon om kva folk har blitt utsett for til ulike tider rundt om i verda. Eg har for lengst passert punktet for kva eg synes det er mitt ansvar som medmenneskje å vite. Eg veit nok. Svolt, tvangsarbeid og fornedring. Nei, nei, nei. Men så viste det seg at Herta Müller kunne fortelje meg noko eg ikkje visste likevel, noko det ikkje var berre vondt å lese om, men nesten godt. Nemleg korleis ein kan tole fem år i arbeidsleir.

Pust inn – pust ut
Tittelen Pustegynge viser til ein av desse strategiane. ”Pustegyngen er et delirium, og for et delirium”, seier hovudpersonen. Og vidare: ”Under oppropet øvet jeg meg på å glemme meg selv mens jeg stod stille, og på ikke å skille inn- og utpust fra hverandre.” Eg-forteljaren er den gamle Leopold Auberg, som minnest dei fem åra han levde i ein sovjetisk arbeidsleir. Han vart henta i heimen sin i Romania då han var 17 år, og skjøna ikkje alvoret. Han tenkte at denne reisa heimanfrå kom til rett tid, han ville vekk frå ”småbyens fingerbøl, hvor stein hadde øyne”. Han hadde nemleg akkurat debutert seksuelt, i parken, på den ulovlege måten: Men ein mann.

Denne opptakta kunne få ein til å frykte ei spesielt hard skjebne for hovudpersonen, men det vert tidleg klart at Müller ikkje legg opp til dramatikk. Forteljinga som følgjer har ikkje noko plot, ho fortel berre om korleis det var å bli deportert, arbeide seg nesten i hel, men berre nesten, og så kome heim. Det finst ein laus kronologi i forteljinga sidan ho startar med at Leopold blir ført bort og endar når forteljaren er gammal. Men resten av teksten rører seg både på tvers av kronologien i tematiske kapittel med titlar som ”Sement”, ”Om sultengelen” og ”Om gjøkurets fantomsmerter”, og punktvis framover på tidsaksen gjennom skildring av episodar som til dømes ”Kriminalsaken med brødet”.

Hovudpersonen brukar fantasien, den analytiske evna si og rett og slett ord til å overleve; til å programmere seg sjølv så han toler det han må tole. Han har svoltord, eteord og fluktord. Når han må arbeide med kjemiske stoff, bestemmer han seg for å omtolke luktene til kjente lukter frå oppveksten: skokrem, møbelvoks, kamfer, sitronblomar. ”Jeg klarte å bli behagelig henfallen fordi jeg ikke ville la stoffene disponere giftig over meg.”
Det er svolten som meir enn noko anna dominerer kvardagen i leiren, dominerer i den grad at han ikkje berre er ei kjensle, han er personifisert nådeløyse: ”Sultengelen ser på vekten sin og sier: / Du er ennå ikke lett nok, hvorfor gir du ikke opp. / Du bedrar meg med mitt eget kjøtt, sier jeg. Det er underkastet deg. Men jeg er ikke kjøttet. Jeg er noe annet og gir ikke opp.” (s. 73) Dei poetiske verkemidla vert altså både overlevingsstrategi, analyse og formidling på same tid i denne boka. Det er den store litterære styrken i teksten, samstundes som forma på denne måten er trufast mot opphavet sitt: Boka er skriven med utgangspunkt i minna til poeten Oskar Pastior, ein ven av Müller. Han døde før boka vart utgjeven.

Traumebearbeiding
Eg opplever ikkje boka som ei skildring av dei mest grusomme realitetane ein kan tenkje seg, det er ikkje sadisme for sadismen si skuld, ”berre” rå utnytting av menneske som arbeidskraft: For hardt arbeid kombinert med for lite mat og for dårleg utstyr. Mellom anna går arbeidarane rundt i landsbyen og tiggar eller stjel når dei har fri, og av og til får eller finn dei litt mat av dei fastbuande. På laurdag kveld kan dei gå på dans, om dei orkar. Men ektemenn stjel mat frå konene sine, og på dei som er i ferd med å dø av svolt, veks det ut kvite hår på kinna. Likevel kan eg lese det utan å få vondt sjølv. Kanskje glir eg som forherda lesar rett inn i tvangsarbeidarane sin eigen overlevingsstrategi: ”I leiren har vi lært oss å rydde vekk de døde uten å grøsse.”

Då Herta Müller fekk Nobels litteraturpris i 2009, sa juryen om denne romanen at ho lukkast med å sameine prosaens klarheit med sjokkverknaden i poetiske biletbruk. Sjølv opplever eg dei poetiske bileta som distanserande heller enn sjokkerande. Dei er ofte talande, men treff meg meir i hovudet enn i magen. Andre gongar er bileta vakre, men gåtefulle, og fordi eg ikkje skjønar dei, blir det ein distanse mellom meg og det teksten skildrar. Svoltengelen er nådelaus mot Leopold, men ikkje mot meg. Og det er eg takksam for. Eg vil nesten seie at boka verkar som ei kollektiv traumebearbeiding, ikkje berre for dei tyske rumenarane, men for alle som lever med kunnskapen om det vonde.

Pris til omsetjaren
Omsetjar Kjell Olaf Jensen fekk nyleg St. Olavs orden av første klasse for arbeidet sitt for det frie ord. Det vart i grunngjevinga lagt spesielt vekt på arbeidet hans som leiar for i PEN-foreininga, kor etableringa av fribyar for forfølgde forfattarar har vore sentral. Jensen har òg vore i teneste for det frie ordet som litteraturkritikar og omsetjar gjennom mange år. Han set om frå tysk, fransk, engelsk og skandinaviske språk. Alt eg har lese av dette har halde jamt høg kvalitet, med godt språk, samstundes som han tek vare på særpreget til den forfattaren han arbeider med. Og det er god grunn til å heidre Jensen for det omsetjingsarbeidet han har gjort med denne romanen. Som alltid held han seg nær riksmålet, og som alltid veit eg ikkje korleis dette eigentleg kler innhaldet i originalen, men det er godt å lese, og det er mange gode poetiske vendingar her som sjølvsagt er gjendikta, ikkje berre omsette. Eg vil tru det har vore ein krevande jobb.

Eg var til stades då Jensen blei tildelt St. Olavs ordenen. I takketalen sin sa han at han gjennom åra har mist mange av dei han har arbeidd for å hjelpe gjennom PEN fordi dei har blitt tekne av forfølgjarane sine. Dei hadde blitt vener av han, og tomrommet etter dei er stort. Å få St. Olavs orden for dette arbeidet, kjende han som eit bidrag til å fylle litt av dette tomrommet. Eg kom i tankar om dette sidan boka han har omsett handlar om livet i ein arbeidsleir. Skal tru om han i omsetjingsarbeidet har lurt på om nokre av hans vener har hatt det om lag slik i fengsel? Kjent den evige svolten, gjort same type arbeid, brukt dei same mentale strategiane for å halde ut? Sikkert er det i alle fall at også på denne måten har Jensen gitt dei som er forfølgde ei stemme i Noreg.

Ein kortare versjon av teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.