Tag Archives: Hans Herbjørnsrud

Varmare, våtare, villare?

Då eg var i tenåra, og lånte i snitt ti bøker på biblioteket kvar veke, kom eg over ein novelleantologi med tittelen Et usendt kjærlighetsbrev og andre noveller om kjærlighet fra hele verden. Eg var sjølvsagt ute etter romantikk, og det fann eg, men av eit anna slag enn venta.

I novella Clara Shiatos skjønne liv brukar den hebraiske forfattaren Yoram Kaniuk 26 sider på å skildre ei dramatisk sjebne: Som 12-åring møter Clara sin store kjærleik, Shmuel, men dei blir gifta bort på kvar sin kant. Ho overlever jødeforfølgjingane under 2. verdskrig og emigrerer til det nyoppretta Israel, kor tilstandane er kaotiske. Clara jobbar som vaskehjelp, sørgjer over sonen som vart katolsk munk, trøstar barnebarnet sitt som er prostituert med ein valdeleg hallik, smuglar motvillig hasj til sonen som sit i fengsel og steller den døyande mannen sin. Så møter ho Shmuel att, dei giftar seg og flyttar til eit hus ved havet. Språket er herleg blømande og poestisk heseblesande, og siste setninga er slik:

”Siden satt de ved vinduet i rommet med den blå vasen og drakk myntete, og Shmuel spurte, Clara, hva tenker du på, og hun sa på livet, og han sa hva da, og hun sa jo, på hvor deilig livet var, hvor skjønt det var, dette mitt liv.”

Høyrest det banalt ut? Det er klart at den litterære stilen var romantisk og svært unorsk. Men for ei tenåringsjente – rein dynamitt! Den uventa sluttreplikken tok fullstendig knekken på meg, eg grein og grein, og i fleire år var denne novella ein skatt som eg tok fram og las av og til. Og grein kvar gong.

Likevel gjorde ikkje den sterke lesaropplevinga at eg kasta meg over andre noveller. Novellesjangeren har hatt lite å by dei av oss som innimellom likar å kjenne håra reise seg på armane medan vi les, og som har ein hang til ”sturm und drang”. Norske noveller har vore dominert av grå kvardagar, vanskelege relasjonar og mangelfull kommunikasjon, formidla så subtilt at du først etter avslutta lesing tek til å skjøne kva som eigentleg stod der. Den forståinga av novellesjangeren er ikkje eit særnorsk fenomen.

Lese heile bokessayet her (pdf).

Teksten er tidlegare publisert i Aftenposten K (desember 2011).

Advertisements

Språkleg fyrverkeri på mørk grunn

Noveller
Hans Herbjørnsrud:
Vi vet så mye
Gyldendal 2001

Hans Herbjørnsrud skaper kunst av det norske språket som få andre. Han er også ein av dei som pløyer djupast tematisk. I den nye samlinga Vi vet så mye ber det inn i skogen og ned i jorda både i bokstaveleg og overført tyding.

Sidan debuten i 1979 har Herbjørnsrud no gitt ut seks novellesamlingar, og er dermed ikkje blant våre mest produktive forfattarar. Di større hending er det når han kjem med ei ny bok. Han skildrar gardsliv og natur frå sine heimlege trakter, og dette pregar både biletbruken og hendingane i novellene. Dei tre novellene i den nye samlinga er gourmetmat for alle språkelskarar. Kvar novelle har eit originalt, frodig og symboltungt språk som må nytast og fordøyast sakte, og kvar novelle presenterer nye smakar. Alle tre novellene blir presenterte som indre monolog eller første persons-forteljing, kor samanhengane gradvis blir avdekte. Felles er også ein tematikk som utforskar kreativitetens kjelder, og lys og mørker vert spela ut mot kvarandre så det stundom slår gnistar.

Språket er fullt av lite kjente ord eller dialektord som for eksempel «olle», «dulp», «siprer» og «sarret». Som regel forstår ein som lesar kva orda tyder ut i frå samanhengen, og eg synes det er flott at Herbjørnsrud på denne måten bidreg til å bevare rikdomen i det norske språket. Dette og poetiske ordsamanstillingar er ei ekstra gulrot for den som er glad i ord. Sjølv har eg fått eit nytt yndlingsord etter å ha lest novella «Gjesterommet 1966»: Humlehonninglys. Hovudpersonen Anna på 88 år ligg for døden, og ho tenker tilbake på eit langt liv med ein stor løyndom og ei fargesprakande innbildningskraft. Her er ho attende i kornåkeren der ho oppdaga at det er ei sol i jorda som strålar ut i kornaksa:
Vepselyset surret iltert. Men lyset som kom nede fra sola i jorda, brummet dorskt og bamsete. Det var et humlelys, et eldgammelt tungt humlehonninglys som bare så vidt klarte å pine seg opp av marken før det futtet godmodig ut i et dryss av gnister i jentungehøyde over henne der hun lå.
    Jordlyset summet og sang ikke nytt og friskt som sollyset. Det mullet mørkt og mumlet noe som var så alderdommelig at ingen lenger kunne ha erindringer om det. Ja, humlelyset var eldre enn alt i hele verden, mye eldre enn den øyelokkløse himmelsola og de glippende stjernene.

I den andre novella «Vi vet så mye», pløyer Herbjørnsrud djupt i ei skildring av naboskap og arva liding. Også her er jord og røter sentralt i tematikken. Forfattaren byggjer opp spenning ved forhaling og ein raffinert ukronologisk forteljarteknikk, og historia har mange lag. Utsegna «Vi vet så mye» vert i samanhengen i novella supplert slik: «Vi forstår så lite». Litt seinare heiter det: «Jeg skriver for å forstå det jeg vet». Det kan kanskje vere uttrykk for Herbjørnsrud sin poetikk eller program for skrivinga. Sikkert er det at han forskar i det som er vanskeleg å ha sikker viten om; våre forsvarsmekanismar, korleis vi reagerer under press og overføring av angst og skam frå tidlegare generasjonar.
I den tredje novella, «Bent Klyvers lyseste besettelse», møter vi journalisten som er i ferd med å misse grepet på sin eigen kvardag, sin eigen psyke og sine eigne handlingar. Denne er vanskelegare tilgjengeleg og ikkje like umiddelbart appellerande som dei to første novellene. Språket er til dels rått, og ein del biletbruk direkte ufjelg, men det må til for å skildre hovudpersonen. Denne novella krev som dei to andre ein del tankeverksemd, og det kan nok ta tid å lodde djupna, men umiddelbart glimtar ikkje språket og historia til like sterkt her som i dei to første novellene.
        Uansett er denne novellesamlinga eit udiskutabelt høgdepunkt denne bokhausten, og om du vil kjenne til morgondagens norske litterære kanon er det berre ein ting å gjere. Les!
Teksten vart første gong publisert i Vårt Land i 2001