Tag Archives: Hanne Ørstavik

Hanne Ørstavik: På terrassen i mørket

Tenkepause: Hanna Ørstavik utforskar kjærleikssorg og emosjonelle mønster frå barndommen, men spinn for lenge på tråden frå i fjor. 

I romanen Hanne Ørstavik gav ut i 2013, Det finnes en stor åpen plass i Bordeaux, møtte vi ei kvinne som var frustrert over at kjærasten ikkje var i stand til seksuell og emosjonell nærleik. I årets roman, På terrassen i mørket, møter vi Paula som har gjort det slutt med kjærasten, forlate ei (truleg ME-sjuk) tenåringsdotter og reist til Sør-Spania for å kome gjennom kjærleikssorga. I tillegg er ho sosialantropolog med eit ganske spesielt forskningsprosjekt: «jeg skal gjøre feltarbeid, jeg skal tilby meg selv, gjøre eskortetjenester.» Dette skal ho altså ha søkt og fått offentlege midlar til å gjennomføre. Eg veit ikkje om det er meint som ein syrleg kommentar til norske forskningsmiljø, men truverdig er det i alle fall ikkje.

Tankar om kjensler
Så er det heller ikkje spor i teksten av anna forsking enn den som kan gjerast over ein drink på terrassen i søvnlause netter, sjølv om vi får høyre om forskarparet Margaret Mead og Gregory Bateson. Tanken går til forskaren i Vigdis Hjorths Hjulskift som sat på kafe i utlandet og vart distrahert i forskinga fordi skoa ikkje matcha veska. Når fiksjonen er så tynn, kan ein like godt skrive om ein forfattar som reiser til utlandet for å skrive roman. Men nok om det!

Hanne Ørstavik gjer det ho kan best: I eit konkret, men symbolladd og kjenslevart språk utforskar ho korleis emosjonelle traumer frå barndommen lagar mønster det er nesten umogeleg å bryte ut av. Men forteljinga og karakterane liknar så mykje på dei i den førre romanen at spørsmålet melder seg: Kvifor ei ny rammeforteljing, kvifor ikkje heller ein oppfølgjar? Ein effekt er i alle fall at fokuset blir dreia vekk frå dei faktiske personane og over på psykologien, frå plot til refleksjon.

Eit plot som inneheld sal av seksuelle tenester kunne elles ha opna opp for så mykje, både dramatikk og tankar om dei som lever av dette fordi dei må. Slik blir det imidlertid ikkje, og dei få sexskildringane har det same tekniske, distanserte preget som dei hadde i førre roman. Dei blir ein demonstrasjon av det Paula slår fast alt i innleiinga: «Det er kommet en kile i meg, en råk. Jeg kan gjøre hva som helst, nærmest, med kroppen min. Late som enhver følelse. Men jeg føler ingen ting.»

Panteisme
Prosjektet for Paula blir dermed å bli emosjonelt heil igjen så ho i framtida kan gå inn i ein kjærleiksrelasjon utan å utslette seg sjølv og Vera, ein biolog frå Ecuador som også er sjaman, får ei sentral rolle i dette. Ørstavik brukar også totemdyr som gjennomgåande motiv og nærmar seg slik eit panteistisk verdsbilete. Mørket som opptrer både i tittelen og hyppig utover i teksten, representerer dermed det ukjende Paula må gi seg over til når ho har nådd grensa for kva rasjonelle tankar aleine kan hjelpe henne med. Det er ei spennande tematisk vending, spesielt i ei bok der handlinga paradoksalt nok nesten er fortrengt av ei aldri kvilande tankjerekkje.

Eg får den ambivalente kjensla som fleire av Ørstaviks siste bøker har gitt meg: Her mykje å hente både av interessant psykologi og godt nytta språklege bilete. Men ein kan også bli trøytt av å vere i denne insisterande stemma som er både forteljar, hovudperson, studieobjekt og historia på ein gong. Ørstavik skriv aldri dårleg, men her spinn ho for lenge på emne som vart introdusert i fjor og går ikkje langt nok inn i noko nytt til å verkeleg begeistre.

Tidlegare publisert i Dag og Tid


Hanne Ørstavik: Det finnes en stor åpen plass i Bordeaux

Hanne Ørstavik viser igjen at ho er biletkunstnaren i norsk litteratur.

I dei romanane som vart Hanne Ørstaviks litterære gjennombrot, var dramatikk på det indre planet manifestert i skjelsetjande hendingar; i Kjærlighet (1997) blir ein gut stengt ute i vinternatta fordi mora er for sjølvoppteken til å følgje ordentleg med. I Like sant som jeg er virkelig (1999) blir ei ung kvinne hindra av ei låst dør då ho endeleg skal bryte ut av den kvelande relasjonen til mora. Sidan har fokuset i forfattarskapen i stadig større grad gått mot utforsking av indre landskap; og spesielt kallet – romanen (2006) og lesestykket I morgen skal det være åpent for alle (2007) er vigde til refleksjon rundt den kunstnarlege verksemda. Fleire kritikarar, også eg, har skulda Ørstavik for å ha vorte for innovervend, slik at både karakterar, hendingar og landskap i romanen framstår som projeksjonar av hovudpersonen, som igjen kan vere vanskeleg å skilje frå forfattaren sjølv.

Blotta og sårbar
Det same kan seiast om denne nye romanen, Det finnes en stor åpen plass i Bordeaux. Hovudpersonen Ruth er biletkunstnar, ho er skilt og har ei dotter på 17 år. Ho kjem til Bordeaux for å setje opp ei kunstutstilling, møter kuratoren Abel og går på strippeklubb. Medan ho ventar på at kjærasten Johannes skal kome, funderar Ruth på kvifor ho lengtar slik etter han, ein mann som verken ser ut til å begjære henne seksuelt eller vere i stand til emosjonell intimitet. Kvifor vil han at dei skal vere kjærastar, når festar og tilfeldige erotiske møte ser ut til å lokke han mykje meir? Vi får også skildra scener i liva til Abel, dottera hennar Lily og kjærasten Ralf, men desse verkar mest som dei er meint å kontrastere og komplettere Ruths eiga historie.

Det mest påfallande i komposisjonen er alle laga av korrespondanse. Teksten er full av draumar, bilete og referansar til bøker av Astrid Lindgren og den franske teikneserieskaparen Tardi, og det finst ikkje absolutte grenser, heller ikkje  mellom personar og kjønn. Fantasi, tankar og røynd glir over i kvarandre og alt får preg av noko uverkeleg, som igjen er knytt til å bli utsletta som individ.

Det sentrale symbolet for Ruths situasjon finn vi alt i tittelen: Grande Place de Bordeaux var tidlegare ein rettarstad. For å kome Johannes i møte, har Ruth blottstilt lengten og einsemda si. Men kor langt skal ho gå i håp om at han skal møte behova hennar? Ho ser for seg at ho vil kunne bryte eigne seksuelle grenser for han, som å ta med ei kvinne til i senga, men at det vil splitte henne i to personar og utslette den eine: «Hun er ingen mer.»

Abstraksjonar
Dette minte meg om Vigids Hjorths roman Om bare (2001), som er ei sterk skildring av slik lidenskap som gjer alt anna uviktig, men som blir destruktiv. Den kvinnelege hovudpersonen blir med elskaren sin inn i det grenselause, trekant og swingersklubb, men sjølv om ho tenner på det, bryt det henne ned, og ho innser til slutt at ho ikkje kan leve med ein mann som aldri vil ha nok med berre henne.

Samanlikninga viser tydeleg både styrken og svakheita med Ørstaviks roman: Ørstavik har ei unik evne til å gjere presise observasjonar og formidle dei gjennom treffande litterære bilete. Det er ikkje tilfeldig at hovudpersonen er biletkunstnar, for romanen er komponert ved hjelp av gjensidig utfyllande bilete som skaper mange lag av meining og eit anna abstraksjonsnivå enn eg finn i Hjorths roman.

Hjorth er til gjengjeld langt tøffare i kva ho vågar å skildre, og viser i handlinga kor langt kvinna er villeg til å gå for å tilfredsstille mannen ho elskar. Ørstavik har ei meir indirekte tilnærming. Sjølv om ho skildrar seksuelle møte, framstår dette difor ikkje som ein erotisk roman, det er snarare ei litterær utforsking av psykologien bak lengt og begjær.

Gjennom ein imponerande litterær kollasj har Ørstavik igjen vist at ho kan skape store rom for refleksjon. Romanen kunne likevel ha verka langt sterkare på lesaren om forfattaren i større grad hadde latt handlinga tale.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Den alvorlege kunsten

Det er ikkje mogeleg å komme lenger unna ei ironisk livshaldning enn dette.

Roman
Hanne Ørstavik:
48 rue Defacqz
Forlaget Oktober 2009

Hanne Ørstavik sin nye roman, 48 rue Defacqz, må vere definisjonen på ein stilleståande roman. Her er det inga spenningskurve, knapt handling i det hele tatt, berre kontemplasjon og skildringar av minner, draumar og tablå. Det er eit alvor så intenst kjenslevart at eg blir flau, og berre vil rømme fnisande inn i ironien.

Terapien
Vi møter tvillingane Rakel og Paul, som er i byrjinga av 40-åra og bur saman i eit hus Paul er arkitekt for. Rakel er kunstmalar. Vi får vite at mora for 20 år sidan blei drepen i ei ulukke i eit steinbrot dei eigde. Faren – som var ein valdeleg mann – vart lamma og døydde fem år seinare. På fortauet utanfor huset deira står ei ung kvinne og stirrar. Ho slepp til slutt inn i huset, og får ei seng å ligge i. Rakel sit av og til ved senga. Mannen Rakel skal gifte seg med, Samuel, kjem til huset. Han er òg arkitekt, og han og Rakel stiller seg saman med Paul og ser på ein modell Paul har laga av eit utstillingslokale som skal vise kunst frå den belgiske kolonien Kongo. Og der vert dei ståande, all anna handling foregår i sinnet.

Boka startar med ein dialog som kan minne om samtalen mellom ein psykolog og ein pasient. På den måten får vi inntrykk av at alt skjer i fantasien til denne pasiententen/forteljaren. Denne samtalen mellom forteljaren og terapauten – eller kanskje den gode lyttaren/lesaren – dukkar opp gjennom heile boka: «Er de deg, figurene? Nei, de er ikke meg. (stille) Men det er jeg som ser dem. Uten dem finnes ikke dette stedet, huset, fortellingen. Uten dem blir det stumt, flatt.» På denne måten gjer Ørstavik det tydeleg at dette er ei bok om kunst og terapi, og kanskje om ei viss overlapping mellom desse to felta. Dette kjem òg fram tematisk: Mange av motiva i boka har å gjere med seinskadar etter ulike overgrep, enten det gjeld fysisk og psykisk vald, seksuelle overgrep eller utbytting av eit land, som det koloniserte Kongo. Det ironiske er jo, at gjennom sitt kunstnarlege virke – som for Paul er eksistensielt viktig – er han med på å stille ut kunst som er plyndra frå Kongo i eit gigantisk overgrep som ramma eit heilt folk. Her er det mykje ein kan reflektere vidare rundt.

Motet
Eg har altfor stor respekt for Ørstavik sin forfattarskap til å slå flåsete vitsar om den spesielle forma ho har valgt for dette stoffet. Men denne gongen held det hardt. Den ”kunstnarlege” kjensla, dei mange spørsmåla og setningane som liksom leitar etter dei rette orda: alt dette kan nesten vippe over i sin eigen parodi. Det kjem an på augene som les: For mange vil dette verke parodisk, for andre vil det vere modig og viktig litteratur. Eg beundrar først og fremst motet til Ørstavik, og sjølv når eg synest ho blir svært spesiell, blir ho aldri uinteressant. For det ligg alltid erkjenningar og gode refleksjonar i botnen, og teksten flyt godt. Eg skulle berre ønske at terapien ikkje måtte vere så knugande alvorleg. Denne boka er absolutt ikkje er noko å le av – og difor vert det nokon gongar freistande.

Tidlegare publisert i Dag og Tid


Kunstig og ærleg

Lesestykket er smalt på alle vis, men pregnant og godt.

Lesestykke
Hanne Ørstavik:
I morgen skal det være åpent for alle
Oktober 2007

Hanne Ørstavik si siste utgjving er eit lesestykke, ein sjanger som minner mest om ein minimumsvariant av eit skodespel. Dei ytre rammene er slik: Ein kvinneleg kunstnar er i ferd med å gjere klar bildeutstillinga si kvelden før opninga, og ho snakkar med seg sjølv om korleis ho opplever sin eigen kunst. Ein ukjend mann står utanfor vindauget. Ho slepper han inn, og dei snakkar saman.

Spørsmålet
Dette er kunstig, sært, til dels kjedeleg. Men no har det aldri vore naudsynte kriterier for god litteratur at innhaldet skal vere gjenkjenneleg og underhaldande. Det som tvert om pregar god litteratur, er at han har godt språk, fruktbare språklege bilete og eit høgt refleksjonsnivå. Alt dette finn eg i lesestykket. Faktisk er språket så pregnant at eg aldri før har hatt så vanskeleg for å seie noko samanfattande om ei bok, og då snakkar vi om 40 små sider. Litt av grunnen til dette er alt som har blitt skrive og meint om Ørstavik dei siste åra.

Eg har fått med meg at det store alvoret hos Ørstavik er vanskeleg å svelge for mange, og at dette lesestykket har blitt kritisert for å vere oppstilt og kunstig. Vel, å seie om Ørstavik at ho er for alvorleg er som å seie at eg skulle ønskje Harald Eia ikkje prøvde å vere så jævla morosam heile tida. Når det gjeld forma, så har vi sett tidlegare at Ørstavik er fullt i stand til å skrive fiksjon som verkar truverdig og realistisk. Når ho no vel ei anna form, er spørsmålet kvifor.

Kommunikasjonen
Det som gjer teksten pregnant og til dels vanskeleg å samanfatte, er at innhaldet er både biletleg og svært konkret. Språket er muntleg, men emna som blir omhandla er abstrakte, eller så konkrete at dei verkar abstrakte, om det er mogeleg. Stemninga er draumaktig og kan minne om poesi. Kunstnaren skildrar for oss ei verd ho ser for seg, og som maleria berre er glimt frå. Denne verda er verkeleg for henne, ho kan ikkje bli kvitt henne. I si indre verd kan ho sjølv ta mange skikkelsar. Scenene ho skildrar verkar det umogeleg å ikkje forstå allegorisk, samstundes seier ho tidleg i teksten: ”Det virker som en allegori, en typisk symbolsk fortelling […] Det er ikke sånn jeg tenker på den.” Den sentrale tematikken er, som tittelen signaliserar, den vanskelege men naudsynte kommunikasjonen med publikum. Kunstnaren håpar at om ho berre får til ein perfekt presentasjon av kunsten, kan ho få den ønska responsen:

I morgen skulle det være klart. Jeg ville at det skulle være vakkert. Helt klart, og tydelig. De skulle komme inn her, folk skulle komme inn her og det skulle være synlig for alle, blendende, det skulle stråle og skinne. […] Endelig skulle det komme noen uten å ødelegge, så det fikk være som det var, helt og rent, og samtidig bli levende.

Men så dukkar denne mannen opp før alt er klart. Han fortel om ei kvinne – til forveksling lik kunstnaren – som ikkje vil ha heile han, som har rydda han ut av livet sitt.

Stiliseringa
Men her finst òg ein annen tematikk, og det er kunsten sin eksistens mellom det stiliserte og livlause, og det kaotiske og øydeleggjande. Kunstnaren i teksten har to stader for sitt indre blikk: Det kvite, reine huset, og den mørke, øydelagte villmarka, ”Men begge stedene er like øde”. Det er, som vi ser forrige sitat, publikum som gir liv til kunstverket. Sett i samanheng med mannen som følte at kvinna han bodde med ”malte han ut av huset”, skaper dette tonn av meining om kunst, røynd, formidling og meining. Og det oppstår ei eksistensielle problemstilling: ”Tenk hvis det aldri kommer til noe gjennombrudd. Tenk hvis dagene bare går og så kommer det ikke i kontakt […] Det skitne og det rene. Det lyse og det mørke. Innsiden og utsiden.”

Formvalet illustrerer nettopp at kunstverket viser oss ein redigert og stilisert versjon av røynda som er tilpassa synsvinkelen og bodskapen til forfattaren. Men så har forfattaren prøvd å gi plass til kaoset, det motstridande og ureine i denne stiliseringa. Resultatet er ein tekst som er ærleg, tydeleg og vend mot lesaren. Illustrerande nok er den siste replikken i boka ”Jeg vet ikke”, og det siste som skjer er ei omfamning. Ørstavik har ei sterkt intuitiv og billedleg imaginasjonsevne, samstundes som ho er svært formmedviten og har eit høgt refleksjonsnivå rundt eiga kunstnarleg verksemd. Ho har hatt eit stort publikum, men med denne utgjevinga vil eg seie at ho er blitt ein smal forfattar. Ho pressar skriveprosjektet sitt vidare sjølv om ho bryt med forventningane frå publikum. Og takk for det. Så kan andre vere ironiske og kule og fortelje vitsar om gale tanter på loftet.

Tidlegare publisert i Dag og Tid


Like sant, like uverkeleg

Ein roman om å skrive ein roman – kanskje er det for spesielt interesserte, men utruleg spennande om du er interessert.

Roman
Hanne Ørstavik:
kallet – romanen
Oktober 2006

kallet – romanen er Hanne Ørstavik sin åttande roman. Med ein eg-fortellar som er ein kvinneleg forfattar som har opplevd diskusjon rundt og negative kritikkar av ein tidlegare roman, er det vanskeleg å ikkje lese dette som Ørstavik sine refleksjonar rundt sin eigen forfattarskap. Det er ikkje uproblematisk å gjere ei slik lesing, men det er nett i dette spenningsfeltet, mellom fiksjon og røynd, forteljing og metakommentar, at denne teksten rører seg. Og den tematikken har sjølvsagt vidare relevans, det gjeld alle språkbrukarar.

Sanning
I litteraturvitskapeleg teori om sjølvbiografien snakkar ein om ”den sjølvbiografiske pakta”. Det tyder i hovudsak at den viktigaste forskjellen mellom sjølvbiografi og skjønnlitteratur er korleis forfattaren sjølv definerar teksten. Då Rousseau hevda at Bekjennelser var sjølvbiografisk, byrja lesarar straks å påpeike det dei meinte var skjønnmaling av sanninga. Når Ørstavik hevdar å skrive fiksjon, blir vi straks opptekne av å finne likskapane mellom romanpersonane og ho sjølv. Ørstavik kommenterer dette slik i boka: ”De ser ut til å ha store likheter med deg, kvinnene i romanene dine, sier hun. […] Jeg kan si ja, tenker jeg, og jeg kan si nei, begge deler er like sanne. Men det er jo ikke sånn det er, tenker jeg. Jeg skriver romaner, sier jeg.” Det er på sett og vis likegyldig kor kunstnaren hentar materialet til romanen sin frå, om det er ”sant” eller oppdikta. Det er komposisjonen, språket og den meininga forfattaren ladar teksten med som gjer han til eit kunstverk. I tillegg er det sjølvsagt aldri eit direkte overførbart forhold mellom røynd og tekst, som eksempelet med sjølvbiografien viser. Det er som å hevde at ein ikkje treng å tolke Bibelen, ”eg les berre det som står”, som det heiter i visse krinsar.

Kreativitet
Teksten startar med eit bilete av ei kvinne som står ved vinduet med ryggen til. Hovudpersonen vil at kvinna – truleg den personifiserte kreativiteten – skal snu seg. Men så lenge dette ikkje skjer, kjem ho heller ikkje i gong med å skrive den romanen ho vil skrive, som skal handle om farmora hennar som reiste til Kina for å bli misjonær, men som i staden gifta seg og blei mor til ni. Trongen til å skrive er så sterk at ho skriv likevel, om skrivesperra, draumar, eksmannen, faren, ein intervjusituasjon, om farmora. Men forteljinga vil ikkje opne seg for henne. Det handlar om den kunstnarlege prosessen, om redsla for å ha mista kreativiteten, men òg redsla for kva den kreative evna kan utsetje ein for. Og det er svar på tiltale til dei som trur at dei utanifrå kan seie noko om kva ein som kunstnar bør tru, meine, skape.

Eksistens
Men det viktigaste er det som handlar om sjølve teksten, korleis han blir til, og korleis forfattaren blir til gjennom teksten. Teksten er ikkje berre eit produkt, han er ein eksistensform. ”Når det ikke var noe annet sted å være, så kunne jeg skrive et sted. Og så kunne jeg være der.” Forfattaren, teksten og lesaren er gjensidig avhengige av kvarandre: ”Teksten trenger deg, sier jeg, for å finnes. […] det er du som gjør den virkelig.” Hovudpersonen ønskjer seg lesarar som er ekte menneske, som kan reagere, føle og erkjenne i møte med teksten, ikkje abstraherte lesarar som gjer seg til dommarar over teksten. Både journalisten og akademikaren ho møter tør ikkje vere personlege, i sterk kontrast til kunstnaren som går inn i språket med heile seg, eller for å leite etter kva som er ho. Subjekt, identitet, språk, sanning, meining – det er dette det handlar om, både for forfattaren og farmora som ville bli misjonær, og for begge er det eit kall så sterkt at dei ikkje kan ignorere det. Metaperspektivet, saman med Ørstavik si blanding av fiktive og ”verkelege” element (likskapane til hennar eige liv) fekk det til å svimle for meg under lesinga. Eg tenkte igjen og igjen ”Like sant som jeg er virkelig”. Som i romanen frå 1999 er det ingenting sjølvsagt i ord som ”sant” og ”verkeleg”. Språket kan brukast til å skape meining, eller til å avdekke ein illusjon av meining, til å skape orden i kaos eller ein representasjon av det kaoset vi opplever.

Stemma
Teksten er bygd opp av mange brokkar som vekslar mellom desse emna, og det er mange tider i teksten. Forteljarstemma er det strukturerande elementet i teksten, og for meg gjer ho teksten like medrivande som ei klassisk forteljing ville ha vore. Slik skildrar forfattaren sjølv skilnaden på tidligare romanar og denne:

Jeg har skrevet romanene mine og nå kjennes de som en løgn. For det er så mye jeg ikke har sett. Som er alt dette. Alt fyllstoffet, alt som ble skåret vekk, alt det stygge og ekle. Til det sto igjen en liten kule, en kjerne jeg kunne holde ut, holde fram i hånda, si Se på den.

Det er vanskeleg å ikkje lese dette som ein treffande karakteristikk av Ørstavik sine tidlegare romanar, så stringent forma som dei er. Denne romanen er tilsynelatande meir ”utrimma”. Men sjølv om det er ein meir ordrik og repeterande tekst med fleire ”ureine” element, er språket framleis velformulert og med slåande bilete. Som her, kor ho skriv om skriveprosessen:

For i romanene har det vært noe som har reist seg. Ja, som om et stort dyr reiste seg opp i dem, og sto der på alle fire med skjelettet sitt og laget et hulrom inni. […] Og nå er jeg inni det, tenker jeg plutselig. Jeg er inni magen på dyret, nå står jeg inni det og ser opp.

kallet – romanen vil kanskje ikke ha like brei appell som Kjærlighet eller Like sant som jeg er virkelig, men kan bli ståande som ein nøkkelroman for Ørstavik sin forfattarskap.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.