Tag Archives: Gunnar Wærness

Brødet og eselet: Del likt

Omveltande antipatos: Del likt er ei samling med sinte, leikande dikt og absurde bilete som får det til å boble i hovudet.

Ein gong for lenge, lenge sidan, då eg var ung, kristen og framleis hadde ei lyseblå tiltru til verda, heldt eg meg med favorittbibelord. Éit av dei var: «Kast ditt brød på vatnet; for med tida skal du finna det att.» (Forkynnaren 11,1). Ein person eg siterte det til, meinte at brødet umogeleg kunne vere noko å ete om ein faktisk fann det igjen. Det var kanskje meint som eit vits (i så fall dårleg framført), men episoden kan få stå som døme på kva slags uføre bokstavtru bibeltolkingar kan leie ein ut i. Sjølv hadde eg tolka visdomsordet i retning av: «Ein treng ikkje alltid gjere det trygge og fornuftige, ting ordnar seg alltids» – noko eg på ingen måte levde etter, kanskje bortsett frå at eg, av alle ting, valde å utdanne meg til litteraturvitar. Det er boka Del likt som har vakt desse assosiasjonane, og det er det mange grunnar til.

Del likt er del av eit større kunstprosjekt av kunstnarduoen Gunnar Wærness og Henrik Skotte, som her går under nemninga Brødet og eselet. Det høyrest utan vidare ut som deira dummare alter ego, men både orda «brød» og «esel» samt ei rad motiv i teksten er knytt til kjende bibelhistorier. Tenk på nattverden, eller eselet Jesus reid inn i Jerusalem på Palmesøndag. Les ein framhaldet av mitt tidlegare favorittbibelord, vert det dessutan tydeleg at Forkynnaren og Brødet og eselet har omtrent same innstilling til livet: «Del det du har, med sju eller åtte; for du veit ikkje kva for ulukke som kan henda på jorda.»

Bibelsk opprør
Slikt står det altså i denne tradisjonsrike boksamlinga som republikanske kristenkapitalistar over dammen gjerne omtalar som «The Good Book»  («‘cause it is good, and it’s a book», for å sitere den australske, musikalske komikaren Tim Minchin). Brødet og eselet grip i Del likt fatt i dette revolusjonære potensialet i Bibelen. Dei kommuniserer også på liknande allegorisk vis, men med eit rølpete uttrykk som kan få ein til å tru at dette er humoristisk  meint, ikkje kunst som meiner noko om verda på alvor. Det vil i så fall vere ei grov feillesing. Her er eit lite utdrag, så du veit kva eg snakkar om:

(FOLK ASSÅ)

Folk har hørt at det fins lova på jorda som dæm itj sjer, men dæm kan bryt dæm utan at nåkka skjer. Så dæm fortsett å bryt dæm hæppi hæppi hæppi igjen og igjen, og så plutselig bæ-bu-bæ-bu og bu-hu, så sitt dem der.

Derfor fløtte folk opp i trærn (…)

Eg assosierer til naturlover og klimaendringar her, gitt at det lenger nede står at «ekspertan leite etter ainner planeta». Det er éit av mange kritiske perspektiv.

Men sjølv om dette er ei utprega opprørsk bok, hallar eg mot at referansane til religion ikkje først og fremst er kritiske, men i staden peikar på at religion kan gjere dei undertrykte til revolusjonære. Spesielt diktet «(GÅ FRØ)» som startar med ein ordleik over ordet demokrati, refererer til det Jesus sa om såkornet som fell i jorda og døyr slik at det kan vekse opp strå med mange nye korn: «skokk oss              flokk oss / nøy oss           pløy oss / tøy oss             lang i sola / kryp vi opp av jorda trang / for å bli te mang mang mang».

Uansett kva haldninga til religionen eigentleg er: Det rølpete uttrykket, med munnlege formuleringar på trønderdialekt, lydmalande ord og svart humor, viser ein vilje til å bryte med konvensjonar som både handlar om leikande kreativitet og rettvis vreide. Det radikale innhaldet får av og til satiriske utslag. Alvoret slår ikkje ut i patos, men i antipatos.

Dette er starten på ei lengre melding som er publisert i BLA nr. 9/2017. Les heile teksten her (pdf).

Advertisements

Jørn H. Sværen (red.): Den engelsk kanal 2017

Vekk frå meininga og tilbake igjen: Diktantologien Den engelske kanal 2017 er eit møte med poesi som ikkje gjer knefall for meininga.

«Poetisk arbeid er like mykje å bygge ned meining som å bygge opp meining.» Det var Gunnar Wærness som sa dette, i eit foredrag om Øyvind Berg under Nordisk Poesifestival på Hamar i mars i år. Utsegna sette noko på plass for meg, for som diktlesar føler ein seg ofte inkompetent når ein ikkje klarer å seie kva diktaren meiner med formuleringane. Også når ein synes ein forstår det, kan tolkinga seie vel så mykje om den som les som om diktet. Men av og til er nettopp det uforståelege kjernen i det poetiske prosjektet. Det kan vere ei rørsle mot mystikken, eller det kan vere eit opprør mot den ferdigtygde meininga som blir trykt i oss gjennom tradisjon, ideologi, media, skikk og bruk. Den tanken at poesi også er å bygge meining ned, viste seg nyttig i møte med Jørn H. Sværens femte årgang av diktantologien Den engelske kanal.

Ny poesi og nypoesi
Skal ein skrive om dikt, kjem ein likevel ikkje unna ein viss meiningsproduksjon. Det første spørsmålet som melder seg i møte med Den engelske kanal 2017, er korleis ein skal forstå tittelen. «Kanal» er greitt, det kan ein kople til antologien som formidlar, som i «informasjonskanal». Men kvifor «den engelske», som leiar tankane mot havområdet mellom England og Frankrike? Éin ting er at Sværen i 2011 gav ut diktsamlinga Dronning av England på Kolon forlag. Men eit kjapt internettsøk viser at Sværen sidan 2007 også har gitt ut bøker på sitt eige forlag som ber namnet England forlag, og at Kolon-debuten var sett saman av eit utval av tidlegare publiserte tekstar. Ordet «engelske» formidlar dermed at antologien står i forlenginga av Sværens tidlegare verksemd og, får ein tru, representerer den poesien han brenn for.

Det finst også dikt omsett frå engelsk i alle årgangane som er gitt ut av antologien så langt, men fransk og nordisk poesi er om lag like godt representert. Blant poetane er det elles fleire gjengangarar, som norske Gunnar Berge og Kristin Berget (men Berget er ikkje i årets utgåve). Franske Victoria Xardel og Claude Royet-Journoud er dei mest brukte i omsetjing.

Sistnemnde er ein av poetane Thomas Lundbok nemner i artikkelen «Ny fransk poesi – en introduksjon» (Vinduet 01/2010, også publisert på audiaturbok.no), som gir ei nyttig forståingsramme for antologien. Her vert Royet-Journoud halden fram som representant for «negativ modernisme», ei av fleire retningar innanfor det som blir kalla fransk nypoesi eller postpoesi.

Nypoesien er ei mangslungen poetisk retning som skiljer seg frå den tradisjonelt høgstemde sentrallyrikken, mellom anna gjennom sjangeroverskridande uttrykk og konseptuelle innslag. Ikkje ulikt den litterære retninga som blir kalla «fransk nyroman», som i etterkrigstida hevda at romansjangeren må endre seg med tidene, handlar nypoesi om at nye tider treng nye, poetiske uttrykk.

Royet-Journouds dikt er, ifølgje Lundbo, sett saman av lausrivne sitat poeten har funne i prosatekstar skrive av andre. I den negative modernismen tar diktaren nemleg avstand frå ideen om at dikt treng å vere produkt av individuell kreativitet, og brukar heller ikkje poetiske omskrivingar og lydlege verkemiddel. Diktet skal ikkje ha ein biletleg eller underliggjande bodskap, orda ber berre si bokstavelege meining.

Dette vart eg sant å seie ganske letta av å lese, for eg fann det nær umogeleg å tolke Royet-Journouds dikt, som ironisk nok har tittelen «Materiell vugging, forklaring» (gitt at forklaringa ikkje var spesielt oppklarande). Det nærmaste eg kom ei tolking, var at somme av setningane set ord på ei lesaroppleving kor «Vi deler det umulige».

Poetisk-politisk praksis
Den andre gjengangaren i omsetjing, Victoria Xardel, er representert med tre dikt under tittelen «Ruteknuserne». Og igjen er det ei real utfordring å tolke; setningane er så springande at det er lett å misse konsentrasjonen i lesinga av dei ni-ti linjene dikta består av. Men ved gjenlesing ser eg at ordvalet og formuleringane formidlar eit sanseleg og lidenskapeleg opprør. Første dikt startar slik: «Hvorfor ikke med én gang. Ta stolen din / og sett den nærmere vannet. Denne festen overskrider arkitekturen.» Temperamentet og haldninga i motivet «fest» og termen «overskrider» blir endå tydelegare i setningar som «Jeg vil dø på hesteryggen». Men samtidig er det ein intellektuell, ironisk distanse i fraser som «(Den uforklarlige tilbøyeligheten til å ende i en heldig komplikasjon.)» og «Hvilken formuleringsevne».

Stemma er både sjølvmedviten og tvitydig, men det er tydeleg at Xardel vil noko med poesien når ho i neste dikt skriv: «Hunden biter ikke for elegansen i en bevegelse». Men det er også som om ho tvilar på at diktet kan nå sin eigen ambisjon: «Et slikt grenseløst prosjekt drev oss til det lakoniske.» Parentesen «(Til angrep på strukturene.)» koplar eg til det Lundbo skriv om at nypoesien motset seg bruken av fastlagde, formelle former. Men det er ikkje gitt at dette er metapoesi, andre lesingar er nok også mogelege.

I møte med slike dikt er det greitt å ha i bakhovudet at dei representerer ein kunstpraksis som siktar mot noko meir enn ei personleg lesaroppleving. Lundbo skriv at fleire av poetane som nyttar seg av konseptuelle strategiar gjer dette som del av eit breiare politisk prosjekt. Den poetiske praksisen er dermed eit «statement» som går utover meininga i det einskilde diktet. Kanskje som eit opprør mot ideologien ein ser bak tradisjonelle praksisar, enten det er geniestetikk, individualisme eller ein kapitalistisk varelogikk. Det omgrepsapparatet ein treng for å gjere gode lesingar av ein slik poetisk praksis nærmar seg dermed, paradoksalt nok, det litteraturteoretiske og filosofiske.

Les resten av melding i BLA nr. 6/2017