Tag Archives: Gunnar Björling

«Ett evigt, ofullbördat allt»

Eg vil høyre til og eg vil vere fri. I Gunnar Björlings fragmentariske dikt finn eg eit språk som uttrykkjer både framandgjering, fridom og mystisk einskap.

«A zen monk walks up to a hot dog stand and says: Make me one with everything!» Dette er ein av dei få vitsane eg kan, eg høyrde han i ein film eg tilfeldigvis zappa innom for nokre år sidan, og som eg ikkje hugsar meir av enn det triste fjeset til Nicolas Cage og ein 40-årskrisebil i eit tørt, brunt landskap. Eg likte stilkrasjet i ordspelet (pølse med brød, lompe, ketsjup, sennep, sylteagurk, rå løk, sprøsteikt løk og rekesalat = mystisk einskap med universet), men kanskje festa akkurat denne vitsen seg fordi han spelar på noko av det djupaste i meg: At eg vil høyre til, høyre med, høyre saman. Og ikkje berre det, eg vil at verda skal henge saman; gi meining. Men som oftast gir ikkje verda meining, i staden ser verda ut til å bli meir og meir av ein kaotisk maktkamp mellom stemmer og påstandar.

I det siste synes eg at også samtidslitteraturen har blitt meir fragmentarisk og fleirstemmig: I BLA nr. 7/2017 skreiv eg at skjønnlitterære tekstar skrivne av unge, norske forfattarar ofte er sett saman av forteljingsbrokkar og litterære uttrykk frå fleire sjangrar. Dermed blir plutseleg ein del av utdanninga eg tok i førre årtusen relevant igjen – kven kunne vel ha ant at det skulle skje! Arbeidet med hovudoppgåva i litteraturvitskap om Gunnar Björlings fragmentariske poesi påverka meg sterkt, difor er dette eit essay ikkje berre om korleis ein kan tolke fragmentarisk litteratur, men om mine eigne forsøk på å få tankane, kjenslene og livet til å henge saman.

Björlings «Ja!»
Det fragmentariske er ei litterær form som både har oppstått gjennom lesing av ufullstendige restar av antikke manuskript og som eigen litterær sjanger med lang tradisjon (eit aktuelt døme er Lars Noréns Fragment, som nyleg kom ut i norsk gjendikting av Steinar Opstad). I og med Renessansen, kor interessa for kunst og litteratur frå Antikken blomstra opp, har ei fragmentarisk form blitt assosiert med opprør mot det kristne verdsbiletet kor alt som lever og alt som skjer skal passe inn i ei total og evig, guddommeleg meining. Men etter at både Romantikken, Modernismen og Postmodernismen har rulla over oss, er det lite igjen av ein slik dogmatisk tankegang om sanning og meining. Korleis skal ein lese det fragmentariske i dag?

Finlandssvenske Gunnar Björling (1887-1960) skreiv innanfor eit modernistisk paradigme, og var sterkt påverka av både Dadaismen som kunstnarleg program og Relativismen innanfor moralfilosofien. Det fragmentariske uttrykket vi finn i dikta og aforismane hans kan tolkast på fleire måtar: Som uttrykk for ein bestemt filosofi, som uttrykk for grensesprengande erfaringar som ikkje let seg fange i språk eller som uttrykk for depresjon og mangel på meining. Men dei ulike tolkingane utelukkar ikkje kvarandre. Kanskje er det også slik at det finst ein indre samanheng mellom desse ulike erfaringane og det filosofiske grunnarbeidet?

Dette er starten på eit lengre essay som stod på trykk i BLA nr. 9/2017. Les resten her.

Advertisements

«Någonting – kamp eller blomma»

Eit personleg essay om syntaksbrot, patos og protestantisme samt ei lesing av Gunnar Björlings Ett blyertsstreck.

Då eg las Gunnar Björling første gong våren 1997, var eg ein glødande kristen. Det var Arne Melberg, svensk professor ved Universitetet i Oslo, som introduserte meg for kjærleiksdikta i Där jag vet att du ved eit kurs om lyrisk modernisme i Norden. På fritida tilbad eg Gud i ei karismatisk frikyrkje.

Hausten 2000 leverte eg hovudoppgåve om ei av Björlings seine diktsamlingar, Ett blyertsstreck. No, over tretten år seinare, er eg ikkje kristen lenger, men strofer frå Björlings dikt dukkar stadig opp i tankane mine og får meg til å lese dei igjen og igjen. At Björling vart så viktig for meg, trur eg det gir meining å sjå i samband med eit straumdrag som er ekstra sterkt i norsk litteratur akkurat no.

Den svenske kritikaren Victor Malm skreiv nyleg om det han kalla «framväxten av en anti-ironisk, nästan sentimental litteratur  En litteratur som vill känslor» i Norge. Han ser Karl Ove Knausgård, Tore Renberg, Tomas Espedal og Hanne Ørstavik som representantar for det «som i David Foster Wallace efterföljd har kallats för new sincerity – nyärlighet.»

Tendensen er ikkje eigentleg ny: Espedal debuterte i 1988 og Ørstavik i 1994, og Merethe Lindstrøm, Nordisk Råds litteraturprisvinnar i 2012, har skrive med like stort engasjement og alvor sidan 1983. Men det er riktig observert at det oppriktige og ikkje-ironiske har fått mykje positiv merksemd dei siste åra:

I 2012 fekk Vigdis Hjorth Kritikerprisen for Leve posthornet, kor ekte engasjement erstattar ironi og livslede, og Brageprisen gikk til Lars Amund Vaages roman Syngja, skriven om og til den autistiske dottera hans. Nils-Øivind Haagensen vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris 2013 for diktsamlinga God morgon og god natt, som inneheld eksistensielt undrande samtalar og bøn til Gud på sengekanten. Det vart også Ole Robert Sundes sjølvbiografiske Krigen var min families historie. Brageprisen 2013 gikk til Ruth Lillegravens diktsamling Urd, kor ho skriv om slektshistorie og lagnad, medan Tomas Espedals dagboksliknande skildring av kjærleikssorg og forfattarliv i Bergeners er ein av to nominerte til Nordisk Råds litteraturpris i år.

Sams for mange av desse er at dei har røter på Vestlandet, kor den lågkyrkjelege tradisjonen etter forkynnaren Hans Nielsen Hauge (1771–1824) står ekstra sterkt. Det til dels sjølvbiografiske alvoret dei representerer, kan ein dermed knyte til ein religiøs tradisjon for bekjenning, slik Kari Løvås nyleg har gjort i essaysamlinga Og de skjønte at de var nakne. Om skam og beskyttelse. Dette er også min arv frå bedehuset.

Eg kjem frå ei slekt og eit område på Noregs nordvestkyst der lågkyrkjeleg, pietistisk kristendom står sterkt. Eg vaks opp midt i ei forteljing som innebar at eg skulle leve for Gud fordi Han elska meg så høgt at Han gav sin einaste son for å sone for mine synder. Mange menneske, ja, dei fleste, faktisk, skulle gå fortapt fordi dei ikkje tok i mot det offeret Jesus gav for dei, og målet med mitt liv skulle vere å vitne om vegen til frelse.

Det var ein ganske heftig lidenskap å skulle omsetje i praksis frå dag til dag, og det fekk då heller ikkje dei store utslaga – sett utanfrå. Men det indre trykket var stort. Det var eit patos som vart dyrka kvar helg på bedehuset i talar, bøn og åndelege songar som denne: «Jeg vil gjøre mitt liv til en lovsang til deg/ La hver tone en hyllest til deg være/ Og i dager med glede og dager med sorg/ vil jeg leve hver dag til din ære!»

Lovsong og tilbeding – det er eit konsept som er framand for dei aller fleste i Norden idag. Men den slags uttrykk for kjærleik til eit høgare ideal har noko heilt eige ved seg, noko eg framleis ser som verdifullt, sjølv om eg ikkje driv med slikt lenger. På den tida eg byrja å lese Björling, fekk både lengten min etter å elske og bli elska og lengten etter det moralsk gode utløp i bøn og lovsong i karismatiske gudstenester. Les det følgjande diktet. Er det rart at Björlings patos gav gjenklang i meg?

O som var en del av det fullkomliga
hos dig.
Kanske flyr
och förgår
sådan du.
Det är dig jag
dig
alltid

Brotet i syntaksen, at språket liksom vert overmanna av kjensler, romma det punktet eg sjølv kjende så godt, der både den fortvilinga og den gleda trua skapte i meg, smelta saman til noko intenst det var umogeleg å setje ord på.

Men alle som har lese meir enn ti sider i ei bok av Björling veit at både forfattarskapen hans og brotet i syntaksen handlar om mykje meir enn kjensler. Det representerer også ei etisk-estetisk normsprenging fundert i ein heilskapleg moralfilosofi, noko ein neppe kan seie om den «ny-ærlege» trenden i norsk samtidslitteratur.

Før eg går meir inn på det, må eg seie noko om den mest profilerte forskaren i Björling-resepsjonen. Nesten alt eg veit om Björling har eg frå Anders Olssons presentasjon av forfattarskapen i Att skriva dagen. Gunnar Björlings poetiska värld. Både eg og dei to andre som har skrive masteroppgåver om Gunnar Björling i Noreg skriv på grunnlag av og i delvis opposisjon til dette standardverket. Sjølv fekk eg kritikk av sensorane mine for å vere for sympatisk innstilt til Olssons påstandar, det høyrde visst til den akademiske forma å opponere mot autoritetane. Men når eg no les Att skriva dagen igjen, slår det meg som forsert og merkeleg å skulle gå hardt ut mot Olsson når eg sjølv ikkje er i nærleiken av å ha sett meg så grundig inn i verken forfattarskapen eller dei tenkjarane Björling var inspirert av. Det var også Olsson som gav meg ideen til ei ny kopling mellom min eigen bakgrunn og Gunnar Björlings poetikk: Olsson siterar nemleg Björling på at han «har krävt protestantism ända til religionsupphävelse».

Dette er starten på ein lengre tekst som tidlegare er publisert i Nya Argus 7/2014 (Finland). Kjelder er oppgjevne i det fullstendige essayet som du kan lese her.