Tag Archives: Geir Gulliksen

Geir Gulliksen: Historie om et ekteskap

Alle desse kjenslene som kom og gjekk: Geir Gulliksen skriv kjenslevar prosa om å misse sin store kjærleik til ein annan. Og fråveret av pliktetikk glimrar til ettertanke.

Kvifor endar eit lukkeleg ekteskap i skilsmisse? Gulliksens svar er på overflata så enkelt som at den eine parten tilfeldigvis forelskar seg i ein annan. Men skildringane opnar også ein annan dimensjon: Kor sterkt vi ønskjer å vite kva andre tenkjer og føler, og kor umogeleg det er.

Forteljarmakt
Geir Gulliksen fekk Aschehougprisen i 2014, og i fjor fekk han strålande kritikkar for romanen Historie om et ekteskap. Også eg meiner at Gulliksens blikk for subtile nyansar i skildringa av det mest intime og sårbare i eit samliv, gjer dette til ein av hans sterkaste romanar. Han overgår likevel ikkje det eg reknar som fjorårets beste roman: Fra vinterarkivene av Merethe Lindstrøm, som har ein unik intensitet i både språk og innhald. Ei anna av haustbøkene som ikkje nødvendigvis utfordrar Gulliksen på kvalitet, men stiller romanen i eit svært interessant lys, er Anne Oterholms  Liljekonvallpikene.

Første kapittel i Historie om et ekteskap er ein slags prolog kor mannen ber ekskona Timmy om å fortelje kva som eigentleg skjedde mellom dei. Men ho vil ikkje. Dermed må han lage sin eigen versjon: Vevd inn i hans eigne minner får vi høyre korleis Timmy møtte den andre mannen, kva som hende mellom dei på skitur i skogen, kva ho tenkte.

Oterholm opererer også med ein forteljar som i ei blanding av fantasi og påstander om intim kjennskap fortel slikt han eigentleg ikkje kan vite om ei kvinne han er svært oppteken av. Gjennom måten han ordlegg seg på, veks det fram eit inntrykk av forteljaren som ein sær type utan sjølvinnsikt, og ein tek seg i å synes synd på kvinna som blir framstilt gjennom ein slik upåliteleg forteljar.

Forteljaren i Gulliksens roman, Jon, er derimot open om at han føresteller seg, og av og til arresterer han seg sjølv: «Det siste er en overtolkning, det trenger ingen å fortelle meg». Men ein må lure på korleis hans versjon skiljer seg frå det ekskona villa ha fortalt. Dermed er vi over i spørsmålet om kor mykje vi kan vite – sjølv om våre aller nærmaste. Og kva ein ønskjer å skjøne eller fortelje: Ved å gi sin versjon, tar Jon tilbake noko av den kontrollen han miste då han vart forlaten.

Vaksne kjensler
Det blir sagt på første side at dette skal vere ei forteljing om dei vaksne, ikkje om borna. Likevel lar forteljaren dei vaksne bli sett gjennom sønene i to sterke parti som viser korleis barn kan sanse det som skjer med foreldra utan å skjøne det. Sidan fokuset stadig er på dei vaksne, er dette eit av fleire moment i historia som illustrere kor sjølvoppteken sterke emosjonar kan gjer ein.

Historia om ekteskapet starta med at forteljaren gjekk frå si første kone og ein toåring for Timmy. Då vart det viktig å vise alle at kjenslene mellom dei var heilt spesielle. Har styrken på romantiske og erotiske kjensler fått funksjon som moralsk rettferdiggjering i moderne samlivsetikk?

Det slår meg at forteljarens refleksjonar om samliv og kjensler ikkje nokon stad kjem inn på moral, plikt eller andre faktorar enn kjensler som påverkar avgjerder om samliv. I staden fins ein kritisk undrande undertekst. Ein kan til dømes sjå kvass ironi i at forteljaren lar Timmy tenkje at sorga ektemannen kjenner ved brotet er «bare følelser» som vil gå over. Samstundes har ho snudd livet opp ned for familien sin nettopp på grunn av kjensler.

Dermed vakna barnelærdommen frå bedehuset: Ein kan ikkje basere tru og liv på kjensler, for dei skiftar heie tida. Men alle veit jo at det ikkje er så enkelt i praksis, og det er ein grunn til at kjensler er episenteret i nesten all litteratur. Geir Gulliksen ein av dei modigaste utforskarane av desse eruptive kreftene i mennesket.

Meldinga stod på trykk i Dag og Tid 15.01.2016

 


Josefine Klougart: Om mørke

Litteratur i mørke: Josefine Klougarts fragmentariske tekst hamnar i eit intellektuelt og estetisk dødvatn mellom forteljing og poesi.

I Danmark raser for tida ein litterær debatt utløyst av doktorgradsstipendiaten Mette Høeg som påstår at «Dansk litteratur lider under kvindelig dominans». Nærmare bestemt skal forfattarstudia vere dominert av kvinner fordi kvinnelege autoritetspersonar har ein feministisk agenda, medan dei mannlege gjerne vil kome i kontakt med unge, pene kvinner. Ein av forfattarane det blir sagt skriv sjølvbiografisk på eit vis som er performativt, sjølvforelska og samfunnsmessig irrelevant, er Josefine Klougart.

Og her sit altså eg med Om mørke av Klougart, og kjenner det svært problematisk at eg ikkje likar boka. Høeg representerer ikkje eit syn eg ønskar å bli teken til inntekt for.

Verken god eller viktig
Om mørke er mitt første møte med Josefine Klougart, som har vore ein litterær sensasjon heilt sidan ho vart nominert til Nordisk Råds litteraturpris for debutromanen frå 2010, Stigninger og fald. Ho har blitt samanlikna med Virginia Woolf, men sjølv om dei dvelande skildringane av ting og natur kan gi slike assosiasjonar, manglar Klougarts tekst både Woolfs autoritet, tankekraft og stilsikre språk.

Om mørke slår meg verken som spesielt god eller viktig. Boka består av 300 sider med korte tekstar og fragment som formidlar sansingane og tankane til ein uidentifisert forteljar. Setningane er ofte ufullstendige og manglar subjekt, metaforane er mange, og det er også formuleringane om livet: «Taket som ryggen av et dyr som smyger seg langs gulvet. Den dobbelte bevegelsen. (…) Å ikke fokusere på noe gir tingene mulighet til å stå tydligere fram.» Spørsmålet blir kvifor det er viktig å skildre akkurat desse inntrykka?

Språk for psykisk mørke
Teksten kan vere eit forsøk på å finne språk for eit psykisk mørke: Når kjensla av å vere eit «eg» nesten forsvinn og verda blir redusert til ei rekkje sanseinntrykk og tankar tyngde av meiningsløyse og sorg. Det sentrale er blikket og stemma, ytre inntrykk blandar seg med kjensler, minner og fantasiar på ein måte som gjer teksten lukka om seg sjølv.

Ein tekst så blotta for historie krev stort tålmod. Når det i tillegg kan vere vanskeleg å sjå samanhengen mellom ei setning og den neste, vert det nesten umogeleg å halde på konsentrasjonen. Etter å ha vore gjennom boka har eg ingen idé om kven eller kva eg akkurat har lese om. Det var kanskje noko om kjærleikssorg eller sjukdom – eventuelt begge delar?

Riktignok byr Klougart på ein del fine poetiske bilete: «Soldaters språk er kort, ordene stopper brått som hester foran en avgrunn.» Men ofte opplever eg språket som tomt, det gir meg ingen tankar. Somme setningar er så uklare at dei kan bety kva som helst eller ingenting: «… man har følelsen av at alt nærmer seg hele tiden, men man kunne også påstå det motsatte. Og også det vil være sant.» Javel?

Eg vil ikkje kalle Klougart sjølvforelska, for det er ein upresis karakteristikk det er lettvint å kaste ut og vanskeleg å forsvare seg mot. Forfattarar har alltid brukt seg sjølv som litterært materiale, til stor glede for lesarane, og det er irrelevant kor fascinert ho måtte vere av seg sjølv. Det avgjerande er om forfattaren klarer å formidle verda i eit språk som gir gjenklang eller skaper noko nytt i lesaren. Mitt problem med Om mørke er verken det sjølvbiografiske eller emosjonaliteten, men at teksten hamnar i eit intellektuelt og estetisk dødvatn mellom forteljing og poesi som verken engasjerar eller pirrar språksansen.

Boka er omsett av Trude Marstein.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid. Det følgjande er skrive for bloggen:

Sjølvforelska eller ikkje?
Debatten Høeg utløyste aktualiserer ei problemstilling som opptek meg: Kva avgjer om vi oppfattar sjølvbiografisk litteratur som pinleg, sjølvforelska og irrelevant eller modig og viktig? Å knyte alt det negative ved autofiksjonstrenden til kvinnekjønnet slik Høeg gjer, er eit gufs frå fortida og dessutan uforståeleg upresist med tanke på at dei mest omtala sjølvbiografiske forfattarane i Norden dei siste åra er Karl Ove Knausgård og Yahya Hassan.

Mange vil nøye seg med å seie at den litterære kvaliteten er det avgjerande for om det sjølvbiografiske framstår som sjølvforelska eller ikkje. Men utan nærmare forklaring er det eit svar som fort endar i sirkelargumentasjon: Dette er dårleg fordi det er sjølvforelska, og sjølvforelska fordi det er dårleg. Medan ei anna bok med liknande innhald ikkje er sjølvforelska fordi teksten er litterært god. (Dette var eit sentralt tema i debatten mellom Olaf Haagensen og meg i Morgenbladet tidlegare denne våren.)

Carina Elisabeth Beddari gir ei meir utdjupande forklaring i Vinduet 1/2015. I artikkelen «Et språk for selvprøvelse, et annet for selvtrøst», vurderer ho Geir Gulliksens siste diktsamling Ung trost klokken fem om morgenen i en brusende alm. Et dikt fra januar til september og Anne Helene Guddals første: Også det uforsonlige finnes. Gulliksens tekst er den som blir oppsummert som «selvtrøst», og etterkvart får han også den lite flatterande merkelappen «selvhenført». Grunngjevinga er at det som skal vere utforskande framstår som uklart, han fortaper seg i eigne indre nyansar og nyttar ytre referansar som staffasje. God litteratur, som Anne Helene Guddal her blir representanten for, koplar derimot saman tradisjon og samtid, privat og offentleg på eit vis som gir den eksistensiell relevans for lesaren. Beddaris artikkel er klargjerande, og forklarar langt på veg kvifor «selvhenført» ikkje berre er eit moteord i norsk kritikk, men nærmast har blitt eit eige vurderingskriterium no som det sjølvbiografiske har blitt så vanleg i litteraturen.

Tue Andersen Nexø, dansk litteraturforskar og kritikar, sa noko som går inn på det same under Kritikerseminaret på Lillehammer 28. mai, sjølv om problemstillinga då ikkje var kvalitetsvurdering, men korleis den sjølvbiografiske litteraturen er kopla til ein trend mot meir politisk litteratur. Det er når forfattaren skildrar menneska rundt seg og relasjonen til desse, at det verkeleg tar fyr i den sjøvbiografiske litteraturen, hevda Andersen Nexø. Dette viser seg mellom anna ved at det er slike skildringar som har skapt etikkdebatt om bøkene til alt nemnde Knausgård og Hassan.

Dermed peikar Andersen Nexø på det same som Beddari: Litteraturen må på ein eller måte vere sosial, nærme seg det som bind menneske saman, om den skal bli oppfatta som viktig. Men eg synes ikkje «sjølvforelska» eller «selvhenført» er gode karakteristikkar for litteratur som ikkje lukkast med dette. Orda gir assosiasjonar til forfattaren og det sjølvbiografiske som tema snarare enn til den litterære utforminga, sjølv om det kanskje ikkje var meint slik. Då er det betre å vere konkret på kva ein ikkje synes er godt i teksten.

Om det er ein ting aktuell litteraturdebatt har mint meg på, så er det at fokus på sak og språkleg presisjon er heilt essensielt om offentleg meiningsutveksling skal føre til noko anna enn opphausing av eksisterande fordommar.


Tilknytning og andre knutar

I ei fortsetjing av mannsrollestudiet han starta i fjor skriv Geir Gulliksen seg inn mellom Alice Muro og Vigdis Hjorth.

Roman
Geir Gulliksen:
Forenkling
Aschehoug 2010

Å lese Geir Gulliksens nye roman Forenkling er som å drikke eit stort glas med kaldt vatn når du er tørst. Teksten er vakker og klar, men med eit underliggande sug som gjer at du vil tømme boka i éit drag.

Ladd idyll
Modellen er godt kjend: Ein idyll – vordande foreldre flyttar inn i villa med vakker hage og blir venner med det hyggelege paret i andre etasje – blir ladd med hint om mogelege farar. Det kjem fram at den sjarmerande nabokvinna nett har abortert, og faren merkar ein gong at nokon har vore inne hos dei om natta, for barnet er flytta frå senga og ligg midt på stuegolvet. Samstundes stig hans eigen frustrasjon over å ikkje strekke til som trøystar, og han byrjar å handsame spedbarnet litt for røft. Det kjennest som det kan lure katastrofe rundt neste sving, men Gulliksen legg òg ut blindspor, frampeik mot dramatikk som aldri vert utløyst. Spenninga ligg på det indre planet; det som først framstår som ein psykologisk thriller, glir etterkvart over i ein psykologisk studie.

Slik held Gulliksen fram med den studien av mannsrolla og androgynitet som han byrja på i fjordårets bok Tjuendedagen. Der var fokuset på seksualitet, her tar han for seg foreldreskap og korleis biologi og kjønnsroller set grenser for individet på dette området. Meir spesifikt skildrar han korleis eit spedbarn bryt opp symbiosen mellom kvinne og mann og etablerer ei ny ordning som mannen blir ståande utanfor: symbiosen mellom mor og barn. Forteljinga er fortalt i 3. person gjennom mannen i paret, som ser atttende på livet sitt frå eit seinare punkt kor han og kjærasten har gått frå kvarandre. Det spesielle med hovudpersonen er at han så gjerne vil vere mor, i utgangspunktet kanskje sterkare enn kvinna ønskjer det. Han har gått heilt opp i relasjonen til kjærasten, og tatt det androgyne namnet Kim for å markere at dei to høyrer saman: Kristin og Kim. Kanskje hadde han sett for seg at dei to skulle vere utbyttbare òg i høve til barnet. Men den kroppslege fysikken gjer mor til den foretrekte der, ho har brysta med melk, han kan berre vugge og trøyste. Kim føler seg etterkvart avvist av både mor og barn, og utviklar ein aggresjon mot barnet, aggresjon blanda med fortviling over å komme til kort.

Retrospektiv klarleik
Tittelen er altså Forenkling, og det er òg noko stilisert over forteljinga. Framstillinga av dette paret der ein knapt kan seie kven som er kven, det familære livet og korleis forholdet deira endrar seg, vert ei forenkla og kanskje til og med ”kunstig” framstilling av det komplekse som eit samliv mellom to individ er. Den konsentrerte og poetiske framstillinga er av det slaget som kun er mogeleg i retrospekt, kor kunnskapen om det som skjedde seinare gjer det mogeleg å tolke historiske hendingar i lys av dette, og legge ny meining i hendingar ein ikkje la vekt på i situasjonen. Tittelen kan altså lesast som ein sjølvbevisst metakommentar til teksten og til narrative framstillingar i det heile. Samstundes kan han lesast som ein kommentar til den forenklinga den sterke biolgiske komponenten i høvet mellom mor, far og barn inneber for korleis kjønnroller blir utøvde. Og sjølvsagt ber tittelen i seg ei ironisk motrøyst: Forenkling er naudsynt av di røynda er komplisert.

Gulliksen sa nyleg i eit intervju i Morgonbladet at han har prøvd å skrive som Alice Munro i denne boka, og det er ikkje vanskeleg å sjå spor av hennar konsentrerte, men innhaldsmetta novelleform. Munros noveller har òg som regel preg av å vere fortalte i retrospekt. Å etterlikne Munro er etter mi meining alltid ein god idé, og når Gulliksen i utgangspunktet sjølv er ein dyktig forfattar, må resultatet bli bra. Det som skiller dei to, er at Gulliksen framleis er meir cerebral enn sanseleg, reflekterer meir enn han lar oss oppleve personane og miljøet. Slik sett skriv han seg inn ein stad mellom Muro og Vigids Hjorth, og det kan jo ikkje vere ein dum stad å vere.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.