Tag Archives: Gaute Heivoll

Mirjam Kristensen: Jeg har ventet på deg

Mjuk og sterk: Mirjam Kristensen fortel ei sterk historie i ein ujålete, men raffinert litterær stil.

Mirjam Kristensens roman Jeg har ventet på deg er ei av årets beste bøker. Det er ikkje så lett å forklare kvifor – for boka har element av dramatikk og romantikk som kunne ha plassert henne på hylla for sentimentalt melodrama, ho skildrar hendingar frå 2. verdskrigen som liknar slikt vi har høyrt før, og språket er enkelt snarare enn blømande. Men boka har ein nerve så sterk at eg i starten måtte ta pause etter kvart korte kapittel.

Historisk realisme
Det handlar om livet til Paula, som ein sommar under krigen møtte den store kjærleiken, fekk skulda for at lillesøstra drukna og vart send bort frå familien sin for aldri å vende tilbake. Vi møter henne som gamal, og skjønar at ho har levd heile livet som einsleg. Spørsmålet er kvifor ho aldri meir møtte han ho elska, den jødiske guten David som vart send i konsentrasjonsleir, men overlevde.

Mirjam Kristensen, som har skrive fire romanar før og fått Tarjei Vesaas debutanpris, jobbar som bibliotekar ved Stiftelsen Arkivet i Kristiansand, statsarkivet som under krigen var houvudkvarter for Gestapo, og som no er senter for historieformidling og fredsbygging. Her har ho henta stoff til den nye romanen, slik Gaute Heivoll også gjorde til romanen Himmelarkivet.

Sjølv om Heivoll fortel om historiske personar medan Mirjam Kristensen diktar, inspirert av ulike kjelder, er det naturleg å samanlikne dei fordi Kristensen har valgt ei form som nesten gjer det vanskeleg å tru at historia ikkje er sann. Men der Heivoll skriv med poetisk patos, nyttar Kristensen eit sakleg og direkte språk, ikkje ulikt slik folk fortel om hendingar dei har tenkt gjennom så mange gongar at forteljinga har blitt tydeleg og kompakt.

Den skjulte historia
Mykje ved romanen minner om Tillers Innsirkling-trilogi: Kristensen vever saman mange korte glimt frå ulike forteljarar og synsvinklar som til saman gir eit riss av avgjerande hendingar, men ikkje heile historia om livet til Paula – slik Tiller også lar mange forteljingar om éin person vise kor lite kvar av forteljarane eigentleg veit om han. Samstundes er hendingane av ein slik livsomveltande karakter at det – som i Innsirkling – nærmar seg melodramaet. Det begge forfattarane tar høgd for, er at livet kan vere minst like dramatisk og tragisk som litteraturen, men at dei som har måtte leve gjennom det, gjerne vil tone ned og skjule heller enn å utbrodere.

Ved å gjere dette til poetikk, oppnår Kristensen at lesaren i staden for å bli oppteken av formuleringane, kjenner seg overvelda av realitetane; korleis tilfeldige hendingar og dei uforståelege valga folk tar, bestemmer heile livsløp. Innimellom har teksten preg av oppramsing eller gjenforteljing. Eller den kretsar om kvardagslege detaljar som slår sterkt inn nettopp fordi dei ikkje er originale, men viser ei kjent verd der likevel kva som helst kunne hende. Men så uendeleg godt og presist skildra! Kristensen viser med dette at ho ikkje berre har stor innsikt i historie og menneskepsyken, men også ein sterk sans for stil; når dei små orda verkar sterkare enn dei store. I det minner ho om Merethe Lindstrøm.

Håp til slutt
Det einaste eg stiller meg tvilande til, er den romantiske slutten. Den verkar forsonande på ein litt for konstruert måte, og bryt med den elles sterke opplevinga av eksistensiell sanning. Samstundes er mangelen på litterært jåleri ein viktig kvalitet ved boka, så kvifor ikkje ein oppløftande slutt? Boka er både mjuk og sterk, slik dei sterkaste menneska sloss for dei mjuke verdiane under krigen.

Eg håpar dette blir Kristensens gjennombrot til eit større publikum, for boka er ei gåve til alle som er opptekne av 2. verdskrigen, eller av å skjøne det heilt vanlege, overveldande livet.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Gaute Heivoll: Over det kinesiske hav

Heivoll skriv med patos og nostalgi om gode menneske. Det er vakkert. For vakkert.

Ein mannleg diakon vaskar ein 37 år gamal mann som har gjort på seg, det er den psykiatriske pasienten Christian Jensen som har lagt seg i fosterstilling for å døy. Veker seinare skal likbilen hente han, men det er umogeleg å køyre fram til huset på grunn av stort snøfall. Då set diakonen kista på kjelken, seg sjølv på kistelokket, og så ber det utfor bakkane.

Scena illustrerer at godleik ofte er ei svært så praktisk affære; i møte med dei vanskelege realitetane handlar det mest om å finne løysingar og lite om svulmande kjensler. Likevel er Gaute Heivolls nye roman vakker på grensa til det sentimentale. Det svekkar eit prosjekt som elles er både sympatisk og medrivande.

Poetisk patos
Som i Heivolls gjennombrotsroman frå 2010, Før jeg brenner ned, byggjer handlinga på faktiske hendingar i heimetraktene til forfattaren. Diakonen og sjukepleiarkona hans har tatt i pleie ein søskenflokk på fem og tre vaksne menn, alle med utviklingshemming eller psykiske vanskar. Deira eigne born får difor ein oppvekst ulike alle andre.

Boka er full av stemningsskapande naturskildringar, det er glitrar, skjelv og blinkar i vatn, lauv og tårer. «Alt blomstret og biene fløy gjennom kveldene som om de bar vekten av drømmene sine på ryggen». Saman med ein tradisjonelt tilbakeskodande komposisjon gir dette teksten eit djupt nostalgisk drag.

Ofte lar forfattaren einskilde setningar stå som eigne avsnitt, så dei liksom manar til ettertanke. Det ladar teksten med patos og skjebne, til dømes som dramatisk frampeik: «Jeg så henne aldri sånn igjen». Andre gongar gir verkemiddelet vel mykje tyngde til enkle faktum, som når søskenflokken har hatt dei biologiske foreldra sine på vitjing: «Ingen visste hva de sju hadde snakket om». Forfattaren brukar påfallande mange formuleringar om kva ein ikkje visste og kva som ikkje vart sagt. Det blir som tydeleg skilta «hol» i teksten: Inngang til undertekst her!

Alt vel?
Eg-forteljaren i boka er sonen i huset, som fortel om skjebnetunge dagar i barndommen. Skildringane av møta med den jamaldra Ingrid, som ikkje kan snakke, er sterke og gripande. Midt i nostalgien og patoset finst det også humor, men av det særs lune slaget. Eg tar meg i å sakne litt av råskapen og desperasjonen frå Ingvar Ambjørnsens Elling-trilogi, eller den mørke irrasjonaliteten frå Heivolls Før jeg brenner ned.

Teksten går rett og slett ikkje nær nok, men held ærbødig avstand til alt, og spesielt til foreldra med det beundringsverdige livsprosjektet. Det er synd, for det hadde det vore interessant å få sjå dei gode hjelparane som heile, komplekse menneske.

Så sjølv om eg ofte vart rørt av romanen, trengde spørsmålet seg på: Er det slik at alt er vakkert på avstand, sjølv sorg og sinnsliding? Kor har det rå og stygge blitt av?

Alle dei fem evneveike søskena vert steriliserte i løpet av boka. Men sjølv over desse hendingane ligg det som eit saktmodig slør; det er som teksten sjølv har blitt fråtatt alt av seksualitet, konflikter, opprør, svik eller noko anna upassande. Det som står att, er stemningsfull melankoli, kledeleg respekt og godmodig humor. Det gir ei god leseoppleving. Men er det ikkje eigentleg for godt til å vere sant?

Tidlegare publisert i Dag og Tid.