Tag Archives: Elena Ferrante

Elena Ferrante: Svikne dagar

Livmorskrift: Elena Ferrante gjer kompromisslaus feminisme til kompromisslaus litteratur. Det gir henne stor litterær styrke med ein liten, innebygd veikskap.

«Å skrive er i røynda å snakke frå djupet av livmora». Sitatet er henta frå Svikne dagar, den andre romanen som vart gjeve ut under psevdonymet Elena Ferrante i Italia, åtte år etter debuten i 1994. Boka er omsett til norsk av Kjerstin Sørsdal, som nyleg vart nominert til Kritikerprisen for beste omsetjing for Napoli-kvartetten (Mi briljante venninne).

Politisk kraft
Det er tobarnsmora Olga som kjem med den særs kjønna påstanden om skrift. Ho har blitt forlaten av ektemannen og må dermed innsjå at ho er underlagt dei same nedverdigande vilkåra og kjenslene som dei kvinnene ho tidlegare har avskrive som «sentimentale fjols».

Det er faktisk ganske artig når ein tenkjer på det: At Elena Ferrante blir omtala som ein av dei største forfattarane i vår tid for bøker som har mykje sams med den litteraturen som i mange tiår vart foraktfullt avskriven som «kvinnelitteratur». Ein kan lure på om suksessen til Ferrante eit teikn på at tidene har forandra seg.

Kanskje har likestillingskampen endeleg kome så langt at kvalitetane i tydeleg feministisk litteratur blir gjenkjent utan fordommar? Eller kan det også vere slik at eit tydeleg feminist- og klasseperspektiv blir oppfatta som litterær kraft fordi vi har sett så lite politisk litteratur dei siste tiåra – slik at haldningane til det politisk ladde har snudd?

Spørsmål som dette kan bli avviste med påstandar om at litterær kvalitet er noko reint språkleg som ikkje kan brytast ned til sosiale haldningar. Men ser ein på Ferrantes bøker, er innhaldet, forteljestilen og ikkje minst energien i skildringane uløyseleg knytt til det feministiske prosjektet.

Rasande realisme
Som i den bejubla Napoli-serien, har Svikne dagar ein litterær stil ein kunne kalle analytisk realisme; forteljaren er glad i å forklare verda. Samstundes hentar Ferrante emosjonell kraft i tøffe sosiale og psykologiske realitetar som ho veit å gi konkrete uttrykk: Når alt til slutt raser saman for Olga, klarer ho plutseleg ikkje å låse opp si eiga inngangsdør og er dermed stengt inne med to born og hund. Og ho må be den sju år gamle dottera om å stikke henne med brevkniven kvar gong ho misser grepet og forsvinn inn i dei vonde tankane.

Språket er nøkternt og konkret, men rommar likevel kaoskreftene som trugar når kjenslene blir så sterke at vissa om kven vi er og kva som er verkeleg forsvinn. Skildringa av korleis Olga kjempar for å halde seg tilrekneleg og handlekraftig er lysande; utan å verken overdramatisere eller underslå den intense smerta klarer Ferrante å portrettere eit sinn på grensa til samanbrot.

Eg er imponert over kor kompromisslaust Ferrante løftar fram særskilt kvinnelege erfaringar, både opprørande og trivielle. Her ligg mykje av den litterære kvaliteten: Sinnet over urettferda i ulike vilkår og roller for kjønna verkar frigjerande og skaper ein intensitet i uttrykket som minner om Vigdis Hjorths Arv og miljø. Slik blir til dømes romantikken punktert: «Vi konsumerer og mistar livet fordi ein eller annan i ei fjern tid ønskte å tømme pikken sin i oss og var så vennleg at han valde nettopp oss blant kvinner.»

Tvieggja sverd
Men når krisa er over, blir den 50 sider lange avrundinga skuffande tam. Saman med kjærleiken, hatet og sorga forsvinn også intensiteten, attende blir berre ei summarisk oppsummering av korleis Olga får oppreising på det eine feltet etter det andre. Det er noko med denne insisteringa på at orden og rettferd må gjenopprettast som dreg i retning av populærlitteratur.

Sterke kjensler og meiningar er tvieggja sverd; ein vinn litterær kraft, men det kan gå ut over finmotorikken. Men i dei beste partia viser Svikne dagar med skakande effektivitet korleis dei ytre livsvilkåra og vår indre verd blir til i eit komplisert og ofte smertefullt samspel.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Elena Ferrante: Historia om det nye namnet

Feminin fare: I andre bind av Elena Ferrantes Napoli-kvartett kjem ein skarp, feministisk brodd fram.

Då første del av den italienske suksessromanen Mi briljante venninne av Elena Ferrante vart lansert på norsk i vår, meinte eg at den ikkje høyrde heime i det litterære toppskiktet, men at det også var vanskeleg å konkludere utan å ha lese framhaldet. Etter å ha lese den andre av i alt fire delar, utgjeve under tittelen Historia om det nye namnet, er inntrykket justert eit godt hakk opp. Det er ikkje tvil om at dette er eit viktig verk om livsvilkåra for kvinner i eit samfunn prega av stor sosial ulikskap.

Akkurat passe kvinne
Historia om det nye namnet tar fatt der førre bok slutta: Vi følgjer forteljaren Elena og hennar briljante venninne Lila frå dei er 16 til Elena har fullført universitetsutdanninga og debutert som forfattar. I same periode går livet til Lila i ei heilt anna retning, utan at eg skal røpe for mykje her.

Gjennom desse to får Ferrante vist forskjellen på intelligens og evne til å lukkast for kvinner i patriarkatet. Forteljaren er i stand til å arbeide hardt og bli likt av alle, ho skaper seg om ved å etterlikne dei ho beundrar. Ikkje minst knekkjer ho koden for korleis ho kan gjere den intellektuelle mannen til sin allierte: «Eg forstod intuitivt at eg måtte trå varsamt og seie det han ville at eg skulle seie, skjule både at eg var uvitande, og det vesle eg visste som han ikkje visste.»

Lila er derimot for mykje av det gode, ho er for intelligent, for hissig, for pen, for stolt, for lidenskapeleg. Ho blir omtala som «femme fatale», men mennene er langt farlegare for henne enn omvendt. Ferrante viser realitetane i eit samfunn der mange kvinner levde deprimerte og traumatiserte etter vald i ekteskapet utan at nokon reagerte fordi det var så vanleg. I det heile tatt er romanen full av kvinneportrett, frå den einslege lærarinna som prøver å hjelpe dei smarte jentene fram, til dei utslitne og bitre mødrene som Elena og Lila fryktar å ende opp som.

Høgverdig om jenter
Då eg las første bok, minte den detaljerte skildringa av venskapen og konkurransen mellom to venninner meg rett og slett om ungpikebøkene eg slukte som barn, mange utgjevne i Gyldendals Gode Pikebøker med titlar som Lises hemmelighet, Hva nå, Annelise og Gerd vet hva hun vil. Samanlikninga er ikkje meint nedlatande, for sjølv om Ferrante utan tvil skriv med eit langt høgare ambisjonsnivå, har kjærleikslivet og ambisjonane til jenter i tenåra blitt både skildra og lese med stort alvor av mange. Men slikt vart lenge ikkje rekna som stoff for høgverdig vaksenlitteratur. Då Ebba Haslund i 1946 utgav romanen Første halvår, som er ei innsiktsfull og fin skildring av livet til tenåringsjenter på ein «pikeskole», vart den avskrive av kritikarane som «ungpikeroman» og fekk nesten ingen omtale. No har det synet endeleg endra seg. Då er det kanskje ironisk at eg, som hadde lese så mykje om liknande tema frå før, stilte med den største skepsisen.

Det handla imidlertid like mykje om språk som om innhald. Andre bok bekreftar inntrykket av ein refererande, detaljert stil som er lettlesen, men berre innimellom glimtar til med verkeleg gode setningar og bilete. Men språket er forma for presise analyser av eit viktig innhald, og eg anar konturane av ei historie som både har skarp, feministisk brodd og eit vidare samfunnsperspektiv.

Eg er hekta, og ventar meg endå meir av framhaldet.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Elena Ferrante: Mi briljante venninne

Suksessformelen: Mi briljante venninne er lettlesen og medrivande, men ikkje litterær eliteklasse.

Elena Ferrante er den nyaste litterære sensasjonen frå Italia, og ei lange rekkje kjende kritikarar og forfattarar har trykt henne til sitt bryst. Eller i alle fall bøkene hennar, forfattaren sjølv er av det sky slaget. At forfattarnamnet er eit pseudonym, at ho ikkje stiller opp til intervju og at det ikkje ein gong er sendt ut bilete av henne, har sjølvsagt skapt meir, ikkje mindre merksemd rundt forfattaren. No kjem den første boka i Napoli-serien hennar ut på nynorsk; Mi briljante venninne.

Intelligens og venleik
Boka har ei rekkje ingrediensar som sikrar at historia vert medrivande, om enn på ein noko tabloid måte: Lila er ei lynande intelligent jente frå ein fattig arbeidarfamilie i Napoli på 50-talet, full av trass og mot, men upopulær fordi ho både er rampete og arrogant. Men så utviklar ho seg til ei gnistrande vakker, ung kvinne – og det i ein bydel full av hissige og kåte unge menn –, kommunistar, skulelys og mafia om kvarandre. Historia er fortald av venninna Elena, som er djupt fascinert av Lila og den einaste som – gjennom iherdig skuleinnsats – nesten klarer å halde følgje med henne intellektuelt.

Skildringa av venskapen mellom dei to jentene viser kor viktig likevekt i sosial status er, og spesielt er det interessant å sjå korleis slikt som utsjånad og kjærestar blir viktigare når Lila ikkje får lov til å halde fram på skulen, som er det ho aller helst vil.

Likevel: Eg les i utanlandske artiklar og bokmeldingar for ein sensasjon denne forfattaren er, og så ser eg ned i teksten eg har framfor meg, og eg får det ikkje heilt til å stemme. Denne oppvekstskildringa frå eit fattig bymiljø, desse enkle setningane, er det verkeleg ei av dei aller beste bøkene som er utgjeve etter årtusenskiftet?

Evig oppvekstdrama
Av mange liknande litterært suksessrike oppvekstskildringar kunne ein nemne Engelen på det sjuende trinn av Frank McCourt, for ikkje å snakke om vårt norske bidrag: Knausgårds Min kamp 1-6. Men Mi briljante venninne minner meg spesielt om Det vokste et tre i Brooklyn av Betty Smith, utgjeve i USA 1943. Ho skildrar også oppveksten til ei bokleg interessert jente i eit fattig, katolsk bymiljø. Eg leitte fram boka, og gjensynet demonstrerte at bøker som er store suksessar i samtida, raskt kan framstå som litterært enkle for seinare generasjonar. Appellen ligg i den gjenkjennelege historia om alt som står på spel i oppveksten, ikkje i litterær estetikk eller nyskaping.

Mi briljante venninne er betre, men mykje er likt. Språket er ujålete og detaljert, forteljaren forklarer og reflekterer i staden for å la det vere opp til lesaren å tolke. I nynorsk språkdrakt framstår stilen som ganske ordinær, og i seg sjølv ingen grunn til å lese boka.

Det som derimot gjer historia god, er innblikket vi får i den fattige, patriarkalske italienske arbeidarklassen, og skildringa av korleis borna opplevde ei høgspent atmosfære dei ikkje kjende dei historiske årsakene til: «Vi sansa dei mørke utkantane, dei innestengde kjenslene som alltid var nær ved å eksplodere (…) Vi levde i ei verd der barn og vaksne ofte fekk skadar, frå såra kom det blod, det kom verk, og nokre gongar døydde folk.»

Framhaldet avgjer
I denne første boka, som altså tar for seg barndom og tidleg ungdom, legg Ferrante grunnlaget for dei seinare Napoli-bøkene som, om ein skal tru dei glødande omtalane, gjer heilskapen til eit mesterverk. Det kan godt vere at det stemmer. Men isolert sett kan eg ikkje seie at boka hevdar seg blant dei aller beste. Då ville eg heller ha leita fram oppvekstskildringane til Assia Djebar eller den djupt originale prosaen til Clarice Lispector.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.