Tag Archives: Carl Frode Tiller

Mirjam Kristensen: Jeg har ventet på deg

Mjuk og sterk: Mirjam Kristensen fortel ei sterk historie i ein ujålete, men raffinert litterær stil.

Mirjam Kristensens roman Jeg har ventet på deg er ei av årets beste bøker. Det er ikkje så lett å forklare kvifor – for boka har element av dramatikk og romantikk som kunne ha plassert henne på hylla for sentimentalt melodrama, ho skildrar hendingar frå 2. verdskrigen som liknar slikt vi har høyrt før, og språket er enkelt snarare enn blømande. Men boka har ein nerve så sterk at eg i starten måtte ta pause etter kvart korte kapittel.

Historisk realisme
Det handlar om livet til Paula, som ein sommar under krigen møtte den store kjærleiken, fekk skulda for at lillesøstra drukna og vart send bort frå familien sin for aldri å vende tilbake. Vi møter henne som gamal, og skjønar at ho har levd heile livet som einsleg. Spørsmålet er kvifor ho aldri meir møtte han ho elska, den jødiske guten David som vart send i konsentrasjonsleir, men overlevde.

Mirjam Kristensen, som har skrive fire romanar før og fått Tarjei Vesaas debutanpris, jobbar som bibliotekar ved Stiftelsen Arkivet i Kristiansand, statsarkivet som under krigen var houvudkvarter for Gestapo, og som no er senter for historieformidling og fredsbygging. Her har ho henta stoff til den nye romanen, slik Gaute Heivoll også gjorde til romanen Himmelarkivet.

Sjølv om Heivoll fortel om historiske personar medan Mirjam Kristensen diktar, inspirert av ulike kjelder, er det naturleg å samanlikne dei fordi Kristensen har valgt ei form som nesten gjer det vanskeleg å tru at historia ikkje er sann. Men der Heivoll skriv med poetisk patos, nyttar Kristensen eit sakleg og direkte språk, ikkje ulikt slik folk fortel om hendingar dei har tenkt gjennom så mange gongar at forteljinga har blitt tydeleg og kompakt.

Den skjulte historia
Mykje ved romanen minner om Tillers Innsirkling-trilogi: Kristensen vever saman mange korte glimt frå ulike forteljarar og synsvinklar som til saman gir eit riss av avgjerande hendingar, men ikkje heile historia om livet til Paula – slik Tiller også lar mange forteljingar om éin person vise kor lite kvar av forteljarane eigentleg veit om han. Samstundes er hendingane av ein slik livsomveltande karakter at det – som i Innsirkling – nærmar seg melodramaet. Det begge forfattarane tar høgd for, er at livet kan vere minst like dramatisk og tragisk som litteraturen, men at dei som har måtte leve gjennom det, gjerne vil tone ned og skjule heller enn å utbrodere.

Ved å gjere dette til poetikk, oppnår Kristensen at lesaren i staden for å bli oppteken av formuleringane, kjenner seg overvelda av realitetane; korleis tilfeldige hendingar og dei uforståelege valga folk tar, bestemmer heile livsløp. Innimellom har teksten preg av oppramsing eller gjenforteljing. Eller den kretsar om kvardagslege detaljar som slår sterkt inn nettopp fordi dei ikkje er originale, men viser ei kjent verd der likevel kva som helst kunne hende. Men så uendeleg godt og presist skildra! Kristensen viser med dette at ho ikkje berre har stor innsikt i historie og menneskepsyken, men også ein sterk sans for stil; når dei små orda verkar sterkare enn dei store. I det minner ho om Merethe Lindstrøm.

Håp til slutt
Det einaste eg stiller meg tvilande til, er den romantiske slutten. Den verkar forsonande på ein litt for konstruert måte, og bryt med den elles sterke opplevinga av eksistensiell sanning. Samstundes er mangelen på litterært jåleri ein viktig kvalitet ved boka, så kvifor ikkje ein oppløftande slutt? Boka er både mjuk og sterk, slik dei sterkaste menneska sloss for dei mjuke verdiane under krigen.

Eg håpar dette blir Kristensens gjennombrot til eit større publikum, for boka er ei gåve til alle som er opptekne av 2. verdskrigen, eller av å skjøne det heilt vanlege, overveldande livet.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Carl Frode Tiller: Innsirkling 3

Han har oss no: Carl Frode Tiller leverer ei imponerande mangfaldig analyse av maktspel og identitetsdaning i vår tid og stadfestar posisjonen som ein av våre fremste forfattarar.

Det blir smilt mykje i trilogien som med utgjevinga av Innsirkling 3 no er fullført. Smil blir klemt fram og dei blir haldne fast i trass, smil er masker å gøyme seg bak. Bak maska går refleksjonen utan stans, både sjølvrefleksjon og tolkingar av andre. Men innimellom fell maska, og sinnet bryt gjennom medan den indre kommentatoren blir ein sjokkert tilskodar til eigen oppførsel.

Som i dei to føregåande bøkene, har Innsirkling 3 tre forteljarar, og alle slit dei med sjølvkontrollen. Marius er guten David vart forveksla med som baby, Susanne var Davids kjæraste i 20-åra og den tredje er David sjølv. Og endeleg får vi vite kven som sette annonse i avisa om at David hadde mist minnet og trong andre til å fortelje seg kven han var. Løysinga er genialt enkel og aktuell, og har, som alt Carl Frode Tiller skriv, ambivalensen i seg; det kan sjå ut som utfallet av prosjektet blei annleis enn det var tenkt.

Sjølv om Tiller brukar lite plass på miljøskildringar og poetiske vendingar, har romanen scener som brenn seg fast hos lesaren, nokre er som fortetta kammerspel. Det startar til dømes med eit middagsselskap som blir intenst ubehageleg etter kvart som sosiale og psykiske spenningar vert slept laus av alkoholen. Den overspente tolkinga av det sosiale spelet kan vere trøyttande, men dempar ikkje begeistringa mi for boka, siden hyperrefleksjonen er ein viktig del av både stilen og tematiseringa av sosial makt.

Høg møter låg
Ein av dei store styrkane til Tiller er at han skriv fram truverdige kvinnestemmer. Susanne er ein spesielt interessant person, og scener som i utgangspunktet verkar eintydige, må vurderast på nytt etter kvart som eg blir betre kjend med henne. Og i dette ligg den innsikta heile trilogien sirklar inn saman med identiteten til David: Gjennom stadige perspektivskifte får Tiller fram kor mykje det betyr kven som fortel ei historie.

Dette er noko romanen har sams med William Faulkners verdskjende sørstatsepos Absalom, Absalom! (1936), sjølv om mykje elles skiljer både i narrasjon og språk. Problematiseringa av makta i å fortelje sin versjon, har også vidare relevans enn den sjølvbiografiske trenden i litteraturen. I Innsirkling 2 (2010) lar Tiller forteljaren Tom Roger seie at dei «bortskjemte og vellykka» middelklassefolka inntek viktige posisjonar i media og definerar korleis vi ser verda: «Til slutt trur vi at deira versjon av både fortid og notid gjeld for oss også».

At Noreg som klassesamfunn er eit viktig tema, blir endå tydelegare i tredje band. På same måte som forbyttinga av David og Marius på fødeavdelinga er eit melodramatisk grep som gir ei postmoderne blanding av litterært «høge» og «låge» element, blir ein svært medviten på kulturforskjeller når dei to som vaksne kryssar klasseskilja for å møte sitt biologiske opphav.

Blikk for nyansar
I lanseringsintervju har Tiller sagt at han ville vise at vi treng å stole på språket og kvarandre. Likevel kan ein lese Innsirkling 3 som ein påstand om at ironigenerasjonen i sjølvoppgjeret og vendinga mot det sjølvbiografiske alvoret, risikerer å gå frå ei grøft til ei anna; frå å mistru all sanning til farlege forenklingar. I alle fall ligg det – igjen – ein ambivalens i slutten av romanen, ein undertekst som hintar om at David veljer å stole på feil folk til feil tid. Det er eit av mange element som vil gjere trilogien til eit godt objekt for vidare studier.

Sjølv om Tiller har ei unik evne til å skrive fram truverdige forteljarstemmer i eit rytmisk språk, er det det analytiske blikket som verkeleg skiller han ut og gjer han til ein av våre aller beste prosaistar. Gjennom innsiktsfulle skildringar både av psykiske tilstandar, ulike sosiale miljø og vår nære fortid dreg han opp mange perspektiv det er verd å reflektere over, både på dei ørsmå nyansane i sosialt samspel og på kva rolle klasseforskjellar framleis spelar i Noreg. Det er det få som gjer han etter.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012