Tag Archives: Arne Ruset

Arne Ruset: Songbok for hesten

Varme glimt: Songbok for hesten er ein varm og ofte morosam roman. Men augeblunkane er betre enn heilskapen. 

Arne Ruset skreiv ei av dei beste bøkene i 2013 med novellesamlinga Berg brest. Dei særs velformulerte tekstane gav til saman eit gripande bilete av ei sunnmørsbygd på 30-talet før og etter at ein bit av fjellet fall fjorden og flodbølgja la mange liv aude. Den ferske romanen Songbok for hesten tar oss til eit liknande miljø i ei tid nærare vår eiga, men manglar det ladde språket eg fann i novellene. Fine augeblunkar og artige anekdotar vantar det likevel ikkje på.

Tankar på vegen
Det er eplebonden Haugmann som fortel. Han er ein einstøing som trivst best med å syngje for hesten Lykke eller stelle epletrea. Han er plaga av at han er fødd med eit vanskapt øyre som også er slik innretta at det tar inn stemmer langt borte frå. Etter at faren døyr, mora kjem på sjukeheimen og han blir aleine med den hissige bror sin, blir livet så vanskeleg at han må leggjast inn på psykiatrisk avdeling.

I det litterære landskapet plasserer romanen seg ein stad mellom Tarjei Vesaas Fuglane (1957) og Ingvar Ambjørnsens fire romanar om Elling – éin av medpasientane til Haugmann har då også fått namnet Elling. Det er fint selskap, men òg litterære suksessar som er særs ulike i stil. Haugmann har noko av alvoret og smerta til Mattis når han vandrar rundt nattestid og omfamnar epletre. Andre gonger kling tonen meir humoristisk i Elling-stil, som når Haugmann fortel om si sterke beundring for den sovjetiske kulestøytaren Tamara Press. Av og til er det vondt og artig på ein gong:

Men først må eg få tilbake tankane mine. Dei blir no tenkt av andre, ved nokre høve er dei til og med blitt overført til media. Det er vondt å høyre sine eigne tankar på radio. Eg har også sett tankane mine kome gåande som personar.

Historia om Haugmann festar likevel aldri riktig grepet om lesaren, kanskje fordi uttrykksmåten og det han fortel ikkje er karakteristisk nok til at eg synes at eg blir kjend med han. Når han fortel anekdotar frå bygda, blir han ein nøytral formidlar, og anekdotane tilfører sjeldan portrettet av han nye dimensjonar.

Opp og ned
Den tematiske parallellen til Olav H. Hauge sitt liv er klår, og legg ein godsida til, kan ein seie at også den korthogne dagboksstilen gir assosiasjonar til den store diktaren. Humoren i dei mange anekdotane frå bygdelivet vekkjer dessutan minna om ei litterær perle frå 2005, Krinsereglane av Edmund Austigard.

Men Songbok for hesten er svekt av at komposisjonen ikkje er tilpassa så store flater som Ruset prøvar å dekkje i tid og sjanger. Der portrettet av Mattis i Fuglane viser gjennom nokre få, avgjerande hendingar kor einsamt og vondt det kan vere å skilje seg ut i ei lita bygd, vil Ruset vise opp- og nedturar gjennom mange år. Etter kvart endar han i eit slags feel good-spor som går litt hit og litt dit.

Det finaste i romanen er varmen Haugmann er sett og skildra med. Glimten i auget er der ofte, men Ruset viser også solid innsikt i korleis tankane kan te seg for dei som høyrer og ser slikt andre ikkje høyrer og ser, men elles er prega av den same kulturelle arven som folk flest.

Ruset har arbeidd som psykiater fram til nyleg pensjonsalder. Ved sidan av har han skrive poesi og prosa for både barn og vaksne. Når ein konstaterer at to av dei tre mennene i romanen som har litterære ambisjonar er pasientar på avdelinga for sinnslidande og éin jobbar der, tenkjer ein sitt om kva psykiateren kan ha opplevd av fellesskap på tvers av diagnosar gjennom eit langt arbeidsliv. Marginane som avgjer kven som hamnar kor i livet kan vere små.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Arne Ruset: berg brest

Ein krans om det som brest

I novellekransen berg brest bind Arne Ruset saman då og no, her og der, og opnar ei dør til noko som verkar så kjent.

Arne Ruset traff meg heime på så mange måtar med novellekransen berg brest. Dei korte novellene er like delar poesi og prosa: Lange, rytmiske strekk med samanhekta setningar skildrar verda slik ho ser ut for kjende bygdekarakterar; som den omreisande predikanten, spelemannen, den innflytta læraren, den nykonfirmerte odelsjenta og den ugifte attergløyma som berre har tanken på etterlivet å trøyste seg med.

Og det eit folk eg kjenner meg heime hos. Mentaliteten som pregar sunnmørsbygda; den praktiske tilnærminga til livet og den kontante kommentaren, grublinga og den religiøse lengten. Alt som aldri vert sagt, men som kjem fram likevel – det opna ei dør attende til noko så veldig kjent, til det eg kjem frå. Ein kan altså bli høgstemt av mindre.

Åndeleg drama
Arne Ruset er mest kjend som poet, men har òg skrive noko prosa, og fekk Kritikerprisen for barneboka Aldri åleine i 1987.

Senteret i den nye novellekransen er ei naturkatastrofe, og det er ikkje sagt direkte, men eg vil tru at det handlar om Tafjord-ulukka, som også ramma bygda kor Ruset vaks opp, Fjørå. Det var natt til 7. april 1934 at fjellblokka Langhammeren raste ut i Tafjorden på Sunnmøre og skapte flodbølgjer som feide med seg fleire gardar. 40 menneske omkom. Liknande ulukker er kjende frå århundra før i dette området, og også idag finst det ein fjellsprekk som vert overvåka av di ein fryktar eit skred: Åkerneset i nabokommunen Stranda.

Heilt frå starten lar Ruset det trivielle og det overnaturlege blandast på overraskande vis, når fire englar i teksten «oppsong» forsyner seg av maten på stabburet. Det er både absurd, artig og illevarslande når «engelen med dei største bollekinna» seier til gutungen som er sendt ut for å jage dei: «Vi liker deg (…) Vi liker det som er laust og kling, vi liker berg som brest, vi liker ikkje det som er fastbolta.»

Forfattaren viser vidare korleis den dramatiske naturen og det dramatiske, religiøse språket er tett samanvevde for bygdefolket, og når katastrofenatta kjem, verkar det sjølvsagt at berre Armageddon-skildringane frå Johannes Openberring kan setje ord på det ufattelege. Etter flodbølgja blir det merkeleg stille, traumet ligg under yta saman med vrakgodset og lika i fjorden, men viser seg gradvis i vonde glimt.

Uvanleg vakkert
Spesielt sterke er tre noveller om den innflytta læraren, Salomon Høg med den klippefaste trua; i etterdøningane av flodbølgjenatta vert også han eit berg som brest. Måten forfattaren indirekte får fram kva som rører seg i læraren, kjensler og reaksjonar han sjølv ikkje skjønar eller kontrollerar, er forbiletleg novellekunst.

Motiva og tonen i formuleringane kan minne om Olav Duun, som her: «han grip ausekaret og auser, vasspruten risper sjøflata, han vil ause sine eigne tankar, desse tyngslene som romsterer så handfast, men dei er ikkje like endeframe å ause tomme». Språkføringa kan òg gi assosiasjonar til Jon Fosse.

Ruset skriv rett ut sagt uvanleg vakkert, det er lenge sidan eg har vore så gripen av ei bok. Skildringa av folket i ei lita bygd i ei økonomisk vanskeleg tid på 30-talet, før og etter ei naturkatastrofe, vert ei historie også om meg og mi tid, og om grunnleggjande eksistensvilkår. Finans, natur og religion  – det er lite som tydar på at vi vil sleppe laus frå det triumviratet med det første.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.