Tag Archives: Anne Oterholm

Anne Oterholm: Liljekonvallpiken

Intellektuelt kløpulver: Liljekonvallpiken er ein avansert roman som tvingar lesaren til å tenkje. Det gjer litt vondt.

Det er seks år sidan Anne Oterholm sist gav ut ein roman, og fem år sidan eg var med på å gi henne Ascehougprisen. Eg venta meg difor mykje då eg fekk romanen med den forførande gamalmodige tittelen Liljekonvallpiken. Med eit slikt utgangspunkt er det lett å bli skuffa, men det skjedde ikkje. Men begeistra vart eg heller ikkje utan vidare. I staden vart eg mint på at Oterholms litterære prosjekt verken handlar om underhaldning eller estetikk i snever forstand. Snarare skaper ho ei intellektuell kløe som tidvis gjer meg gal fordi eg vil ha svar, men ikkje får det.

Krafta av normbrot
Hovudpersonen i romanen heiter Merete, som meg, og er berre få år eldre. Den som kjenner forfattarskapen frå før skjønar kanskje at det gjorde meg litt uroleg … Anne Oterholm har nemleg ei eiga evne til å få lesaren til å leve seg inn i hovudpersonar som ikkje berre opptrer irrasjonelt, men også bryt tabugrenser – medvite, men utan å eigentleg skjøne kvifor dei handlar som dei gjer. I tilfeldigvis begjær (2001) er det ei ung kvinne som ligg med ektemannen til søskenbarnet sitt. I etter kaffen (2002) stjel ei kvinne kjærasten frå si eiga tenåringsdotter. I sannheten (2004) endar ein kristen ungdom som valdtektsmann, og i Toget til Ajaccio (2009) har ein skilt far kidnappa borna sine og tatt dei med på ferie.

Også denne romanen hentar kraft frå normbrot og tabu: Ei nyskilt bestemor nedprioriterer sin eigen familie og gamle vener for å tilbringe tid med naboar som er sosialt «feil» for henne; den 15 år yngre vekebladjournalisten Karianne og hennar endå yngre kjærast, den arbeidsledige kroppsbyggjaren Mikke. Han er tidlegare straffedømd for valdshandlingar, ein type menn Merete ofte har vore i kontakt med i jobben som offentleg forsvarar.

Det flaue er at Merete, 46, begjærer Mikke, 23. Det irriterande er at eksmannen hennar samstundes ventar barn med ei nesten like ung kvinne; normene på det forteljaren kallar «kjønnsmarkedet» er ikkje like for menn og kvinner. Det vonde er at Merete lar seg manipulere av tilfeldige kjenningar til å prioritere deira – og kanskje eigne – behov framfor sin eigen son. Det ubarmhjertige er at mødre elskar vakre gutar meir enn dei mindre vakre, enten det er eigne søner eller andre. Men reflekterer desse påstandane i teksten berre forteljaren og hans oppleving av å ha blitt avvist?

Fiktiv helgardering?
Liljekonvallpiken har nemleg ein «umogeleg» forteljarinstans, slik også førre roman, Toget fra Ajaccio, hadde. Jonas er ein tidlegare nær ven av Merete som verkar å vere besatt av henne, medan ho har trekt seg unna. Han fortel detaljert om situasjonar han ikkje kan vite noko om. Dermed får forteljinga ein dobbel funksjon der Jonas kanskje er den eigentlege hovudpersonen, slik Oterholm lar Jonas kommentere ein annan roman: «Jeg forestilte meg at hun fantes på innsiden av ham. At boka på en eller annen måte handlet om hva den tyske dama klarte å tenke seg.»

Jonas er videokunstnar, ein som observerer andre for å skape kunst, men som ser ut til ha endt som ein einsam stalker. Trass si skapande evne framstår han som litt stakkarsleg. Humoren kjem nok betre fram ved opplesing, men det tragikomiske blir tydeleg når Jonas, etter å ha skildra korleis ein annan mann kurtiserer Merete, plutseleg gjer følgjande uventa vending:

Jeg skal ikke påstå at bredbåndsleverandøren er en ond mann. Mange vil sikkert mene at han føler seg alene. Han gjør antakelig det. Han kunne gjerne ha stukket innom meg og fikset nettet mitt. Vi kunne ha gått ut og tatt en øl etterpå. Jeg kunne ha spandert en halvliter som takk for hjelpen mens vi snakket om Merete og kona hans. Først Merete, så kona. Jeg kunne ha pekt på at han måtte velge. Og han kunne ha sagt seg enig. Eller han kunne ha sagt at han ikke skjønte hva jeg mente. At det scenarioet jeg så for meg, ikke var et reelt scenario ettersom han ikke tenkte på Merete på den måten, men var lykkelig med sin Nathalie og døtrene. Han ville ha ledd. Han ville ha hørtes ut som en idiot.

I parti som dette røpar forteljaren meir om seg sjølv enn han er klar over. Han er likevel mindre tydeleg som type enn til dømes tenåringsguten i Sannheten. Til gjengjeld kjem Oterholm nærare å kommentere forfattarrolla enn ho har gjort tidlegare. Det gir assosiasjonar til Carl Frode Tiller, sjølv om metarefleksjonen hans er endå meir eksplisitt i romanen Bipersonar. At dei begge har det å skrive fram stemmer som sitt viktigaste verktøy, viser også ein sterk litterær slektskap.

Ein annan nær slektning litterært er Trude Marstein, som også i stor grad lar forteljarane sine blottleggje seg gjennom korleis dei skildrar og ordlegg seg. Både Marstein og Oterholm er sterkt influert av fransk nyroman og skildrar det kvardagslege livet i eit språk fritt for metaforar og metafysiske spekulasjonar. Men Oterholms bøker har rørt seg mot det meir komplekse både i tematikk og forteljeteknikk, noko som gjer bøkene hennar både vanskelegare å tolke og meir interessante.

Ein kan innvende mot måten Liljekonvallpiken er komponert på at det ekstra laget av fiksjon fungerer som heilgardering: Når scenene innimellom er langdryge og lite truverdige, går det attende på forteljaren. Det same kan ein seie om at det sentrale symbolet – den vakre, men giftige liljekonvallen – er overtydeleg: Jonas påstår at Merete fell for det som er vakkert, men farleg. Medan ho sjølv verkar tiltrekkjande, men avvisande og kanskje «giftig» på både Jonas og sine eigne born.

Tolkingsiveren
Det store spørsmålet er om skildringa av relasjonane mellom Merete og menneska rundt henne lar seg tolke som noko meir enn utsegner om Jonas. Det er nemleg vanskeleg å la vere, ho blir ein person ein blir nysgjerrig på, og tolkingsiveren vaknar. Opplevinga mi er at Oterholm i mange av scenene utforskar dei mørklagde hjørna av det sosiale samspelet, dei dyriske impulsane frå lillehjerna som styrer meir enn vi trur: hierarkisering, begjær, makt.

Men gir teksten grunnlag for å lage seg oppfatningar av kven Merete «eigentleg» er, kva det er Jonas ikkje skjønar eller feiltolkar, når hans blikk på henne er alt vi har å gå ut frå? Eg får ei kjensle av at det eg vil finne om eg grev meg langt nok ned i fiksjonen, er ein spegel: Di meir open teksten er for tolking, di større er sjansen for at lesinga mi vil fungere som ei slags offentleg psykoanalyse. Kombinert med ei viss redsle for både over- og feiltolking gjer det at det kjennest tryggast å halde seg til ei slags metaanalyse, og den kan ein oppsummere slik: Ved å framheve mangelen på sikre utgangspunkt for tolking, problematiserer forfattaren evna til å intellektuelt skjøne kva som skjer mellom menneske.

Oterholm tilbyr altså ikkje eskapisme, kanskje driv ho rett og slett med det motsette; ho tvingar lesaren til å granske sin eigen tolkingingsprosess. Slik driv ho sitt radikale og særeigne kunstnarleg prosjekt vidare, og kvaliteten ligg nettopp i den intellektuelle utfordringa. Då får det ikkje vere så nøye at det stort sett gjer vondt å tenke, som filosofen Arne Næss har formulert det.

Ein kortare versjon av bokmeldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Pappa, pappa, helvetes pappa!

Det er døde, kvite menn som har lagt premissane for norsk samtidslitteratur. Nærmare bestemt autoritære, alkoholiserte og emosjonelt fråverande fedre.

Det ein spesiell type roman det etterkvart har kome så mange av at vi nesten burde opprette ein eigen undersjanger: Far eller mor er død eller døyande. Den vaksne sonen eller dottera tenkjer attende til barndommen, og gjennom resten av boka vekslar synsvinkelen mellom den vaksne forteljaren og barnet han ein gong var. På 2000-talet er det mennene som har dominert denne sjangeren fullstendig, det er nesten nok å nemne Karl Ove Knausgård, men for skams skuld får eg også slenge på Tore Renberg og Lars Ove Seljestad. Sjølv om det også finst bøker om mor, har norsk litteratur rett og slett eit digert farskompleks.

Det finst òg ei lang rekkje bøker som ikkje følgjer malen ovanfor til punkt og prikke, men som på ulikt vis utforskar ein emosjonelt vanskeleg relasjon mellom den mannlege protagonisten og farsfiguren, bøker av til dømes Carl Frode Tiller, Johan Harstad, Sondre Midthun, Terje Holtet Larsen. Og Anne Oterholm, som uventa kjem inn frå spinnesida . Kanskje var det Per Petterson som starta trenden med Ut og stjæle hester i 2003? Den boka treng neppe nærmare introduksjon, og det er vel ikkje utenkjeleg at den enorme suksessen Petterson fekk med barndomsskildringa av siste sommar med far kan ha inspirert fleire til å prøve noko liknande.

Eller eg kan gå sosiologisk til verks, og gjette at alle desse emosjonelle vanskane mellom generasjonane har oppstått fordi far ikkje lenger dug som rollemodell i eit samfunn som har endra seg raskt og gjennomgripande. Det er lenge sidan Per Bufast i Det store spelet opplevde det trugande å høyre det insisterande refrenget til faren: ”Du skal vera på Bufast all din dag”. I Tarjei Vesaas-romanen frå 1934 endte det godt ved at Per innsåg at livet på odelsgarden trass alt var det beste for han, men idag er problemstillinga knapt relevant lenger, og mannsidealet eit heilt anna. Likevel er den gamle tida berre to-tre generasjonar unna, og mange søner må ha havna i skvis mellom normene til faren og normene til samfunnet elles. Er det seinverknadane av dette vi har lese om dei siste åra? For det kan verke som sjølv forfatterar som forlengst har eigne barn framleis først og fremst er søner, søner som sørgjer over ein far som ikkje var slik dei hadde trengt at han var.

Eg undrar: Kva hende med forfattaridealet etter Henrik Wergeland og Bjørnstjerne Bjørnson; myndige menn med tru på eigne meiningar, med visjonar om eit betre samfunn og vilje til å vise veg inn i framtida? Kva hende med fadermordet; nye generasjonar som vil gjere vrak på gamle verdiar for å sjølv ta kontrollen, slik Knut Hamsund gjekk til åtak på Henrik Ibsen og den realistiske litteraturen? Er det ikkje plass til slike offentlege figurar i det postmoderne, fragmenterte, intimitetstyranniserte norske samfunnet? Den typiske forfattaren idag, kanskje også den typiske nordmannen, ser ut til å vere ein person som granskar barndommen sin med lupe, samtida si i speilet og framtida – ja, framtida tenker vi minst mogeleg på. Eg seier ikkje at det er feil, men det er ein trend som har blitt både lang og brei. Det er på tide å komme med dei kritiske innvendingane. Kanskje det også er på tide å komme seg vidare?

Les resten av essayet her (pdf)
Essayet er tidlegare publisert i Litteraturtidsskriftet Kuiper nr. 1/2012


Stilt, stillare, destillat

Det er reint og blankt, men er det vatn eller sprit?

Roman
Ingrid Z. Aanestad:
Stormkyss
Oktober 2010

Nyleg høyrde eg sonen min på seks år seie til lillebroren: ”No må du bevise at du er ein kanin ved å seie noko berre ein kanin veit”. Omtrent slik kan det kjennest når eg skal skrive om enkelte bøker; at eg må bevise at eg er kritikar med å skjøne slikt berre kritikarar skjønar. Den tredje romanen til Aanestad er ei sånn bok som gjer det vanskeleg å vere skråsikker. Her er det nemleg lite tekst, men store rom for tolking.

Dristigare
Den førre romanen hennar, Eg kjem med toget frå 2008, gav gjennom reinskorne skildringar eit nesten lyrisk bilete av ei ung kvinne med undertrykte kjensler for venninna si. Det var noko introvert over både tematikken og forma den gongen, men det fungerte, det var vakkert. Stormkyss er òg stillferdig, sanseleg og detaljert, men kortfatta.

Imidlertid har forfattaren i årets bok vorte dristigare både i handlinga og i skildringane, og femner vidare i tid og motiv: Her får vi glimt både av barndommen til hovudpersonen Selma, av mora og bestemora hennar, samt relasjonen til kjærasten Vilde og den tredje i bukollektivet, Ane. Som ikkje det er nok, kjem endå to kvinner inn i historia mot slutten.
Sju karakterar i ei bok på 140 sider, det er i meste laget. Effekten er at seks av dei ser ut til å vere der kun for å illustrere kva som skjer med og i eg-forteljaren Selma.

Tittelen Stormkyss viser til korleis Selma som barn fekk lov å suge appelsinsaft gjennom sukkerbitar som ho stappa inn i eit hol i appelsina; den drikken var det bestemora kalla ”stormkyss”. Det er ein flott tittel. Etter å ha lese boka, gjer både den umiddelbare tolkinga, kyss i storm, og den underliggande referansen det naturleg å tolke han som eit symbol for korleis ny erotisk spenning kan vere ei farleg freistande fluktrute når livet elles vert vanskeleg. Som dei seier i Amerika: ”When life gives you lemons, make lemonade”.

Ørsmå rørsler
Det som skjer ytre sett, er at bestemora til Selma er dødssjuk, og mora forsvinn. Heime truar Ane harmonien mellom Selma og Vilde. Men det går så stilt for seg, og er så knapt skildra at det er som det knapt skjer. Kvar scene er kokt inn til eit minimum, kor meininga kjem fram gjennom ørsmå rørsler i språket. Her er eit døme frå ei scene kor Selma og Ane drikk te saman: «Sjølv set ho seg i vindaugskarmen ved sida av krukkene, han er brei nok til at ho får plass. Ho er smal nok. Eg heisar teposen opp og ned i vatnet. Koppen er varm og brenn mot handa.»

Då eg las dette, lurte eg på om det var hinta om ei seksuell spenning mellom dei to. Men det er slett ikkje sjølvsagt. Sjølv om setningane er glassklare i meininga reinskorne og velformulerte, opplever eg framleis teksten som introvert på grensa til det gåtefulle. Eg tek til å lure på om forfattaren sjølv har det klart for seg kva ho vil formidle. Det er lov det, store forfattarar som Per Petterson nyttar òg ei intuitiv, kreativ tilnærming til skrivinga. Men eg veit ikkje om teksten i dette tilfellet er sterk nok i seg sjølv til å leve med den usikkerheita.

Fokuset på det konkrete og daglegdagse kan elles minne om stilen til Anne Oterholm, som òg gir kjensla av at det ligg mykje i underteksten, men at det er opp til meg å finne ut kva. Men Oterholm skaper ei sterkare spenning, og gir meir å tygge på, spesielt gjennom dei overtydande indre diskursane til hovudpersonane. Hos Aanestad blir det for reinskore for meg, det blir keisamt. Reint og fint, men ikkje rusande.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Tale ved tildelinga av Aschehougprisen 2010

Tale ved arbeidsutvalet i Norsk kritikerlags litteraturseksjon, som er juryen for Aschehougprisen: Morten Haugen, Jan Grue, Mariann Enge og underteikna, Merete Røsvik Granlund. Den fullstendige grunngjevinga for tildelinga kan lesast på nettsidene til Kritikerlaget.

Aschehougprisen for 2010 går til ein forfattar vi har blitt vant til å sjå i media dei siste åra. Dessverre er det heller sjeldan sine eigne bøker ho uttalar seg om. Men i år feirar ho – og no vi – 15-årsjubileum for ein forfattarskap ho altså i stor grad har utøvd under eller over radaren til det store bokelskande publikumet i Norge.

Vi snakkar om ein forfattar som kompromisslaust har utvikla eit særprega og risikabelt litterært prosjekt. Risikabelt fordi ho har valt emner som kan oppfattast som banale eller melodramatiske. Dobbelt risikabelt fordi ho nyttar ei litterær form som har blitt kalla både ”kjedeleg”, ”overflatisk” og ”ubehageleg”, med hovudpersonar som gjerne er både usympatiske og upålitelige. Då kjem det som ei overrasking når ein som lesar byrjar å kjenne seg igjen, og blir riven med av begjæret i teksten. Det kan vere pirrande, og det er ubehageleg at det er pirrande og intellektuelt pirrande at det er så ubehageleg.

Tidleg i forfattarskapen sa årets prisvinnar at ho ville utforske korleis vi kan leve med døden, og ein finn vel ikkje eit meir direkte eksistensielt prosjekt enn det. Intellektuelt har ho røtene sine i fransk litteratur og filosofi, og spesielt ideala for fransk nyroman har vore formande. Resultatet er tekstar så opne for tolking at det som kan opplevast som rystande og tankevekkjande for ein lesar, kan bli totalt oversett av ein annan. Dermed er prosjektet tredobbelt risikabelt. Sjølv om tekstane er enkle å lese setning for setning, kan lesaren raskt få kjensla av at forfattaren er smartare enn ein sjølv. Så spørs det om ein likar den kjensla eller ikkje. Årets jury likar den kjensla.

Juryen meiner at årets prisvinnar har funne ei unik litterær form som ikkje berre utforskar eksistensielle problemstillingar, men som gir lesaren ei litterær røynsle av eksistensielt grunnleggjande drifter og redsler. Ho demonstrerer at overflata og det banale ikkje lar seg skilje frå det eksistensielle, og at det tilsynelatande lette og tilfeldige ikkje er mindre meiningsberande enn det kompliserte og dramatiske. Og ho utfordrar oss litterært og intellektuelt, noko som er viktig i seg sjølv.

Det er ei stor glede å gi Aschehougprisen for 2010 til Anne Oterholm!