Tag Archives: Alice Munro

Merethe Lindstrøm: Arkitekt

Merethe Lindstrøm skriv høgsensitive noveller: Ho har eit skarpt blikk for fare og maktspel – men òg sjølvironisk humor.

Om ein først har høyrt omgrepet «høgsensitiv» er det umogeleg å ikkje tenke på det når ein les dei to første novellene i Merethe Lindstrøms novellesamling Arkitekt. Begge har kvinnelege eg-forteljarar av det særs vare og grublande slaget, og fokuset på detaljar skaper ei nervøs, nesten uhyggeleg stemning. Opningsnovella «Sult» lar lesaren kjenne kor sårbar ein barnefamilie blir når bilen sviktar og dei blir avhengig av hjelp frå framande. Samstundes fins det eit humoristisk utanfråblikk i tittelen, som signaliserer at dei paranoide tankane til forteljaren langt på veg må tilskrivast lågt blodsukker.

Også novella «Bill Viola i ørkenen» har sjarmerande sjølvironisk humor på vegne av den høgsensitive forteljaren, som blir ein smule sjalu når mannen viser begeistring for den bohemaktige nabodama: «Jeg var avslappet, sier jeg. Før./Det kan jeg ikke huske, sier han. Mener du da ungene var små?» Men alvoret melder seg snart: Naboparet har ein tilbakeståande son, ein det er altfor lett å nytte tvilsame oppdragingsmetodar på utan at nokon ser det som sitt ansvar å gripe inn.

Blikk for makt
Blikket for maktspelet i sosiale relasjonar har prega bøkene til Lindstrøm heilt sidan debuten i 1983, og spørsmålet om fare ligg alltid og lurer i  møtet med det ukjende. Ho er spesielt oppteken av dei sosialt utsette, som aleinemora og dottera i novella «Bestevenn», ei nedtona skildring av den audmjukande sosiale posisjonen fattigdom skaper.

Det fine med desse novellene er at dei ikkje berre omtalar, men først og fremst ser den som blir skildra. I tittelnovella «Pleie» vert ein ung kvinneleg hjelpepleiar skildra og tiltala i ei og same rørsle, som eit «du». Arkitekt er namnet på ein leik: «Alle skulle lage seg sin egen plan, holde den hemmelig og gjette på hverandre. De andre visste hva de ville, hvor de ville, satt bare og ventet på at noen skulle komme med det riktige svaret. Du ville ingenting. Du kom aldri på noe.» Den allvitande forteljaren ser det ingen andre ser: Av og til er den som hjelper meir sårbar enn den som får hjelp.

For dei som har ein plan, og ein vilje til å få gjennomført denne, får makt over andre, sjølv om det å ha vilje ikkje treng bety at ein også har best vurderingsevne. I novella «Uthuset» er det den kriminelle faren som formar skjeba til familien, men han legg all sin energi i å få opna eit gjenspikra uthus. Som viser seg å vere tomt.

Arkitekt kan også vere eit bilete på forfattaren sjølv, men som Lindstrøm skriv i novella «Interiør»: «drømmene har sin egen arkitektur». Den litterære konstruksjonen i novellene hennar er langt frå tilfeldig, likevel har dei noko av det draumliknande opne ved seg. Interteksualitet og biletbruk gir dimensjonar ein kan fordjupe seg i, tolkningsrom som vil vere ulike alt etter kven som kjem inn i dei.

Språk med temperament
Lange kjeder av setningar, hekta saman med komma, kan nokre gongar gi teksten eit oppramsande, hektisk preg. Andre gongar kjem punktuma hyppig, og den varierande rytmen får fram ulike sinnstemningar. Dette språkleg uttrykte temperamentet og den tidlegare nemde humoren nyanserer inntrykket av Lindstrøm som ein «lågmælt» forfattar. Men stadig er fokuset på dei små signala som går mellom menneska, framleis er det mykje stille i tekstane. Kjell Askildsen er difor ein nær litterær slektning, og etter mi meining er Lindstrøm på høgd med han no, både i psykologisk innsikt og narrativt raffinement. Det er noko med korleis observasjonane til forteljarane seier så mykje om dei sjølve.

Om ein samanliknar med Nobelprisvinnar Alice Munro, så har ikkje Lindstrøm heilt den same umiddelbare appellen, ho malar ikkje opp like fengslande, visuelt sterke scener. Til gjengjeld har ho eit sterkare sosialt engasjement. Det er difor som det skal vere at Lindstrøm, etter den internasjonale suksessen med Dager i stillhetens historie, endeleg spelar i same liga som Munro.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Alice Munro: Bare livet

Alice Munros siste bok gir meg trong til å takke forfattaren for alt ho har delt med meg – og fortelje henne løyndomane mine.

Det erotiske møtet er eit stadig tilbakevendande tema i forfattarskapen til Alice Munro. Ikkje sexen, men den spenninga som kan oppstå mellom to menneske, det som berre er der sjølv om ingenting blir sagt, umogeleg å ignorere. Dei novellene som ikkje er ein variasjon over det temaet, inneheld som regel likevel møte av eit eller anna slag, møte som aktiverar eit minne, ei redsle, ei innsikt. Kvart menneske representerer ikkje berre ei, men mange historier, og kvart nytt møte kan forandre alt. Etterkvart har Munro også fortalt så mykje om sitt eige liv gjennom novellene at eg synest eg kjenner henne, og – litt mindre logisk – at ho kjenner meg.

Framleis magisk
Eg veit ikkje korleis ho får det til. Så kvar gong eg opnar ei ny bok av Munro fryktar eg at magien skal vere borte, at skrivemåten og tematikken skal ha blitt for velkjend og dermed keisam. Og ja – alt i den første novella i samlinga Bare livet dukkar eit kjent motiv opp: Det tilfeldige erotiske møtet på eit tog. Men magien er der! Er det fordi den no 82 år gamle forfattaren alltid klarar å tilføre noko nytt? Velkjende tematiske element vert til saman ei ny vedkjenning av skuld; korleis alle oppslukande interesser, enten dei er av fagleg eller erotisk karakter, tek merksemda til mora vekk frå barnet. I andre noveller skildrar ho korleis kjærleik og svik kan gli over i kvarandre, korleis eit dårleg sjølvbilete kan stenge kjærleiken ute, og ho portretterer eit menneske på veg inn i demensen.

Så det er ikkje berre gjenkjenninga som skaper magien, heller ikkje berre den psykologiske innsikta, og eg ser det igjen og igjen i novellene som følgjer: Munro fortel akkurat nok, men ikkje for mykje. Så generelt at lesaren vert ein medskapar, men med nok detaljar til å setje steminga, så du er der det skjer og kjenner det hovudpersonen kjenner.

Det er godt å merke at den feira novellisten, trass i tidlegare utsegner om at ho nok har skrive si siste bok, framleis veit å setje ord på korleis livet kan gjere uventa vendingar, også når ein blir gamal. Ei av dei sterkaste novellene i samlinga, Dolly, skildrar korleis eit par på 83 og 71 år vurderer å ta sjølvmord saman fordi det likevel ikkje er meir å oppleve, for rett etterpå å bli ramma av sjalusi av det slaget som gjer ein midlertidig utilrekneleg. Plutseleg er alderen irrelevant: «Jeg hadde glemt hvor gamle vi var, glemt alt. Hadde trodd at vi hadde all verdens tid til å lide og klage.» Det er engasjerande, humoristisk og rørande. Og Aase Gjerdrum har gjort ein strålande jobb med omsetjinga.

Siste bok?
Siste del av boka er kalla Sluttstrek, og inneheld fire tekstar som ifølgje forfattaren er «det endelige – og mest nærgående – jeg har å berette om mitt eget liv». Ho deler barndomsminne der særleg foreldra står sentralt, og igjen er mange element gjenkjennelege frå tidlegare noveller. Likevel passar tekstane godt i akkurat denne samlinga både fordi minner er ein viktig del av alderdomen, og fordi innsikta om eiga skuld frå opningsnovella vert forsona med realitetane: «Vi sier om enkelte ting at de ikke kan tilgis, eller at vi aldri vil tilgi oss selv. Men det gjør vi – vi gjør det igjen og igjen.»

Eg håper dette ikkje er siste bok frå Alice Munro. Men om så er, vil samlinga som i originalutgåve har tittelen Dear life bli ståande som ei vakker avslutning fullt på høgd med resten av denne viktige og kjære forfattarskapen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Leselykke

Noveller
Alice Munro:
For mye lykke
Omsett av Aase Filseth Gjerdrum
Gyldendal 2010

Alice Munro går i velkjent terreng i den nye novellesamlinga si, likevel viser ho igjen for ein suveren forteljar ho er.

Alice Munro har skrive fantastiske noveller i 42 år, heilt sidan debutboka Dance of the Happy Shades (1968). Eg oppdaga henne først då eg meldte Rømlingen i 2006, og sidan har ho vore den forfattaren eg oftast har plukka fram. Den forrige utgjevinga på norsk, Utsikten fra Castle Rock (2008) vart uventa nok ein liten nedtur, mest av di mykje av motiv og tematikk – som uttalt var henta frå hennar eige liv – var brukt før i fiksjonaliserte variantar. Men med den rykande ferske samlinga For mye lykke er leselykka tilbake for fullt: Munro er ein suveren forteljar.

Gammalt og nytt
Det manglar ikkje på velkjente karakterar og motiv her heller: Mora som har mista borna sine, ved dødsfall eller ved at borna reiser sin veg. Den unge kvinna som har fått stipend for å studere i byen. Barn som opplever intense kjensler av vennskap og uvennskap. Men kvar forteljing er ladd av innsikter og nye tematiske vriar, og den diskrete, men distinkte forteljarstemma skildrar på utsøkt vis akkurat dei detaljane ein treng.

Her er òg nye karakterar og motiv. Hovudpersonen i Tre er ein mann som blir lidenskapeleg oppteken av å drive vedhogst i skogen etter at kona hans har glidd inn eit langvarig tungsinn. Den totalt udramatiske og tilfeldige måten dei to finn tilbake til kvarandre på, er typisk for Munros originale og innsiktsfulle blikk. I Fiksjon møter vi ein aldrande lærar som uventa finn ei skildring av seg sjølv i ei forteljing skrive av ei jente som ein gong hadde ei birolle i hennar eige, private drama. Metaperspektivet dette gir forfattargjerninga er elegant turnert, og samstundes seier novella noko om å bli gammal og ikkje ha hovudrolla lenger.

Personleg lesing
Men kva er det som gjer Munro heilt spesiell? For meg kjennest det å lese Munros noveller nesten som å lese om mitt eige liv. Ikkje fordi eg har opplevd det same som hovudpersonane, eller fordi miljøa og karakterande liknar dei eg kjenner frå mitt eige liv, sjølv om det nokre gongar er tilfelle.

Årsaka er noko eg trur fleire kan kjenne seg igjen i: Likskapen mellom Munro historier og episodar som har vorte viktige minner frå mitt liv, er at dei fangar små hendingar i kvardagslivet som heilt uventa gir konkrete, men subtile uttrykk for noko av meir varig, men vanlegvis skjult karakter; personlegdom, kjensler, relasjonar, grunnleggjande verdiar eller gamle traumer.

Spesielt gjeld det skildringar frå barndoms- og ungdomstid. Sjølv om kvart møbel i huset, kvar krok i hagen og kvar trivielle vane i barndommen var unik og spesiell fordi han var ein del av mi verd, var det enkelte situasjonar som gjorde ekstra sterkt inntrykk. Eg visste ikkje kvifor, men observerte og lagra minnet om omgjevnadane, menneska og orda som blei sagt for seinare avkoding – sjølvsagt utan å vere medviten at det var det eg gjorde. Når eg går inn i scenene Munro manar fram, kjennes det som å komme inn i eit slikt minne, som eg no er i stand til å lese underteksten i. Det er augneblinkar som hjelper meg å skjøne noko, og dermed å komplettere historia, kanskje mi historie, kanskje historia til nokon andre.

Lesinga av Munros noveller både aktiverer mine private minner, og kallar fram kjensler lik dei eg har for desse minna. Ikkje berre nostalgi, men kjensla av at dette er noko av stor verdi for meg. Som resultat ber eg med meg enkelte av historiene hennar som om eg har opplevd dei sjølv, og kanskje har ho påverka korleis eg minnest mitt eige liv. I så fall har det nok vorte ei betre historie.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Oppløftande tragedier

Dette er noveller du ikkje kan gå glipp av!

Noveller
Alice Munro:
Rømlingen
Omsett av Kia Halling
Gyldendal 2006

Alice Munro er ein veletablert canadisk forfattar som nyt stor respekt, og ho har fått ei rekkje litterære prisar. Og har du ikkje lest noko av henne enno, har du mykje å glede deg til. Dette er rett og slett tekstar som gjer djupt inntrykk.

Livsnerve
Tittelen på den nye novellesamlinga, Rømlingen, er henta frå ei novelle om ei ung kvinne som først har rømt frå foreldra sine for å gifte seg, og som sidan prøvar å røme frå ektemannen. Men det å røme er eit motiv som går igjen i fleire av novellene. Vi møter både dei som rømer og dei som sit att, kva det kostar på begge hald, og kva ein misser når ein ikkje rømer. Det handlar om sjansar som kjem berre éin gong, om tilfeldige hendingar som formar eit heilt liv, og om korleis kunnskap eller mangel på kunnskap legg rammene for liva våre. I alle novellene er det kvinner som er hovudpersonane, og handlinga er ofte lagt til 1960-70-talet når dei er unge, eller nærmare vår tid når dei er gamle. Personane er ofte intelligente og akademisk skulerte, noko som pregar tonen i tekstane.

Det er ein uhyre sterk nerve i desse forteljingane, ein nerve som Munro legg bar med nokre få sikre og presise narrative grep. Eit døme: I novella Snart er den unge Juliet på besøk hos foreldra sine for første gong på fleire år for å la dei sjå den eittårige dottera. Mora hennar har vore sjuk i lengre tid, og er ikkje alltid like klar lenger. Så skal mora forklare Juliet at ho har funne ei slags tru:

”Jeg kan ikke beskrive den. Men det er – alt jeg kan si er – det er noe der. Det er et – vidunderlig – noe. Når jeg virkelig har det vondt – når det blir så ille at jeg – vet du hva jeg tenker da? Jeg tenker, det er greit. Jeg tenker, snart får jeg treffe Juliet.”

I eit glimt ser vi det savnet ho ber på, sjukdomen og smertene som dottera ikkje har hatt i tankane før i denne stunda, når ho står der i rommet hos mora. Og Juliet klarar ikkje å møte det. Ho snur og går ut.

Moderne tragedier
Alice Munro skriv kort og godt fantastiske noveller! På sett og vis utvidar ho sjangeren; ved hjelp av den klassiske novelleteknikken ”antydningens kunst” klarer ho å formidle like mykje innhald i eit tekst på 30–40 siden som andre brukar ein heil roman på å fortelje, og slik sett kunne ein nesten kalle dette for komprimerte romanar. Eller som forfattaren A.S. Byatt seier det på omslaget: ”de rommer hele livsløp (noe som burde krevd hele romaner)”. Samstundes er det ho skriv ein form for moderne tragediedikting; rystande, men sannferdig om livet, og i ei neddempa og udramatisk form tilpassa den rasjonaliserande moderne, vestlege kulturen.

Eg sit etter kvar novelle att med ei kjensle av å ha fått eit glimt av noko grunnleggjande sant, og difor på sett og vis heva over skiljet mellom ”trist” og ”lukkeleg”. Verknaden det har på meg er som ei blanding av kataharsis og aksept; eg får tragedien inn på livet og det rører meg, samstundes veit eg at det er slik det er, i alle liv finst det liknande historier. Det kjennest viktig, både det eg har lest og dei historiene eg sjølv kjenner til som Munro sine tekstar minner meg om. Og det å lese så gode tekstar er oppløftande i seg sjølv.

Ein sterk assosiasjon går til den nydelege canadiske filmen The Sweet Hereafter frå 1997, basert på ein roman av Russel Banks. Det er noko med det kvardagslege i tragedien eller det tragiske i kvardagen, livet som flyt vidare og ein understraum av melankoli som eg aldri har gløymt, og som eg blir mint på av desse tekstane.

Omsetjinga som Kia Halling har gjort er svært god. Ein formalitet er at ei av novellene, Vår skyld, faktisk manglar i innhaldslista i byrjinga av boka, men det får forlaget ta skulda for. Uansett – les denne boka! Det vil du ikkje angre på.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.