Tag Archives: Absalom Absalom!

William Faulkner: Absalom, Absalom!

Den farlege dråpen: Om Absalom, Absalom! og redsla for det ureine.

William Faulkners roman Absalom, Absalom! frå 1936 finst på dei fleste lister over verkeleg vanskeleg tilgjengelege romanar, og det er mange som har gitt opp lesinga etter å ha prøvdseg på dei første sidene. For Absalom består av tilsynelatande uendelege og fullstendig viltveksande setningar, med digresjonar som kan verke meir som bihistorier enn bisetningar. Det er ei bok ein berre må la skylje over seg, utan å insistere på å halde styr på kor setningar byrjar og sluttar, ein må berre fordjupe seg i kvar leddsetning og nyte kvar overraskande formulering og kvart sørstatsduftande tablå der det dukkar opp, og satse på at ein større heilskap vil vise seg etterkvart. For det vil skje; til slutt vil noko vise seg som du ikkje var budd på, og då vil det vere verd det.

Faulkners uvanlege grep i Absalom er at han kombinerer avansert komposisjon og krevjande språk med ei handling så full av kjærleik, svik, krig, drap og intriger at det stiller einkvar kioskroman i skyggen, og han brukar også villig vekk frampeik og «cliff hangers» for å byggje opp spenninga. Resultatet er ei særeigen blanding av det litterært avanserte og folkeleg vandrehistorie, og kanskje hermar stilen mest av alt ein munnleg, assosiativ måte å fortelje – og dermed utforske – historia på.

Men forteljarteknikken er ikkje berre eit modernistisk formeksperiment, han har også filosofiske implikasjonar: Faulkner demonstrerer korleis forteljingar vert danna, korleis medvitet og referansane til den som fortel og den som høyrer på formar overleverte historier på nytt og på nytt, og at den sanninga som kjem fram, kanskje ikkje alltid handlar om det vi fortel om, men om oss sjølv. For medvitet vårt er ikkje berre rasjonelt, og samfunna vi lever i er heller ikkje berre styrt av rasjonelle avgjerder. Det finst angst, skuld, løyndomar, begjær og andre meir eller mindre fortrengde kjensler som ikkje berre pregar kva som skjer, men korleis vi tolkar og fortel.

I Absalom gir Faulkner oss ei oppleving av ei tid og ein mentalitet som ligg fjernt frå den norske røynda anno 2013, nemleg dei rasesegregerte amerikanske Sørstatane i tida før og etter borgarkrigen mot Nordstatane i 1865.

Mysteriet og legenden
Romanen startar ved at Quentin på seinsommaren i 1909 blir beden om å kome til den 64 år gamle peppermøa Rosa Coldfield fordi ho vil fortelje det ho veit om ei mordgåte og om mannen ho har beundra, frykta og hata eit heilt liv: Thomas Sutpen, den mystiske framande som i 1833 kom til Jefferson, Missisippi for å skape det familiedynastiet han ville erobre verda med, uansett kva det skulle koste han og andre av blod, svette, smerte og sorg:

«He wasn’t even a gentleman (…) – a man who rode into town out of nowhere with a horse and two pistols and a herd of wild beasts that he had hunted down singlehanded because he was stronger in fear than even they were in whatever heathen place he had fled from»

Patriarken Sutpen er stormsentrum i romanen, ein skremmande versjon av «the self made man»: «… anyone could look at him and say, Given the occasion and the need, this man can and will do anything».

Likevel går han, på same vis som Sørstatane, under etter ein krig. Ikkje krigen mot Nordstatane, men krigen mot sterke kjensler han sjølv er framand for. Familien hans vert scene for eit tragisk og uforklarleg drap. Denne mordgåta er hjartet iromanplotet, og hja rtet i mordgåta er motivet:

Etter at Sørstatane i 1865 har kapitulert for Nordstatane i den amerikanske borgarkrigen, kjem soldatane Henry Sutpen og Charles Bon heim til Thomas Sutpens herregard, Sutpen’s Hundred. Der ventar Henrys søster Judith på å endeleg få gifte seg med Charles Bon, som ho vart trulova med før krigen. Men idet dei kjem til porten, skyt Henry Charles. Så rømer han.

Henry, som hadde elska den åtte år eldre studiekameraten som ein bror, som tok han med heim og nærmast tvinga han og søstra i armane på kvarandre. Som sa frå seg arveretten til Sutpen’s Hundred då faren ville forby ekteskapet mellom Judith og Charles, og som sidan sloss side om side med han dei fire åra borgarkrigen varte. Kvifor ville han plutseleg heller drepe Charles enn å la han gifte seg med søstra?

Historia er fortalt i tilbakeblikk i eit mylder av stemmer, til og gjennom den unge Quentin Compson. Oppbygginga viser korleis historia om Sutpen og tragedien i familien hans går i arv som legende og besettande mysterium frå generasjon til generasjon; frå Quentins bestefar til Quentins far, Mr. Compson, frå Mr. Compson til Quentin, frå Rosa til Quentin og frå Quentin til studiekameraten frå nord, Shreve.

Historieskriving som fiksjon
Faulkner skal ha vore glad i forfattarar som brukte element av detektivhistorier i bøkene sine, og sette pris på kriminalromanens evne til å overraske og sjokkere. I Absalom ser ein dette både i at plotet dreiar rundt ei mordgåte, og på korleis forfattaren byggjer opp mot ei sjokkerande avsløring mot slutten av romanen.

Samstundes gjer han det ikkje lett for lesaren: Den blømande, kronglete forteljinga er i Absalom utforma som om tilhøyraren kjenner historia frå før; viktige fakta blir ofte først presentert som hint eller frampeik, gjerne i parentesar eller bisetningar der forteljaren er midt i ei skildring av noko heilt anna. Det er forvirrande, og skaper ei blanding av spenning og frustrasjon i lesaren, som først og fremst vil vite det same som forteljarane lurer på: Kvifor drepte Henry Charles Bon? Så blir eit mogeleg motiv presentert, før ein ny forteljar kjem inn med nye perspektiv, og ein skjønar at løysinga kanskje er ei heilt anna.

Slik blir forteljing og tolking spelt ut mot kvarandre; lesaren må verkeleg jobbe for å setje saman informasjonsbrokkane til ei histore. At historier på denne måten blir til i eit møte mellom den som fortel og den som lyttar, kjem spesielt fram i skildringa av korleis kameratane Quentin og Shreve lever seg inn i og fortel historia om tragedien til kvarandre, i eit «marriage of speaking and hearing».

At Faulkner brukar ei mordgåte som nav i romanen har blitt lese som ein påstand om at all historie er fiksjon: Som løysinga i ein kriminalroman, er også historiske hendingar berre tilgjenglege gjennom meir eller mindre informerte rekonstruksjonar. Stig Sæterbakken formulerer det slik: «de tilfeldige biter av kunnskap som foreligger allerede er blitt brutt ned og bygget opp igjen gjennom flere ledd (…) Gjenfortellingen blir virkelighet fordi ingen annen virkelighet er oppnåelig».

Eit sentralt spørsmål er difor kva ein versjon av ei historie fortel om den som fortel, eller om tida nokon fortel frå.

Les resten av artikkelen her

Artikkelen er tidlegare publisert i Bokvennen nr. 4/2013.

Meir om Absalom, Absalom her:

Bokessay i Klassekampen: Den mørke sanninga

Artikkel i Bokvennen: Kulturmannens uskuld

Bloggpost på Kritiske tilstander: Blod i kok

 


Kulturmannens uskuld

«His trouble was innocence» – William Faulkner i Absalom, Absalom!

«Kulturmann» er berre eit ord, eller snarare ei skulding. I motsetnad til «feminist», som det er mogeleg å finne både kvinnelege og mannlege, sjølverklærte eksemplar av. Men ein kulturmann av kjøtt og blod skal du leite lenge etter, i alle fall om definisjonen er ein mann som utan kniven mot strupen seier: «Ja, eg er nok ein kulturmann, der har du meg!» Og det kan ein jo skjøne, gitt at kulturmannen blir skildra som narsissist, mannsjåvinist og maktmenneske.

Men også ei slik personifisering av noko så flyktig, men likevel så konkret som ein måte å oppføre seg på, er eit forsøk på å setje ord på slikt som påverkar oss sterkt, uavhengig av om nokon vil kle ordet på seg som identitet. Før har ein snakka om hersketeknikkar, ei gravalvorleg og akademisk tilnærming til det som stadig skjer i det sosiale rom, slikt det kan vere vanskeleg å setje fingeren på, men som er lett å nekte for når nokon prøvar: «Du har misforstått, du er for nærtakande, du overtolkar». «Kulturmann», derimot, er eit polemisk og satirisk motangrep – likevel kling det langt frå så respektlaus som «kulturkjerring». Så eg kan ikkje seie at hjartet mitt blør for desse mennene.

Gitt at «kulturmann» er uttrykk for ein måte å vere i verda på, korleis ville Kulturmannen med stor K vise seg om ein kunne mane han fram i si reinaste form? Og kvifor er han ofte så forførande?

Eg ser for meg patriarken Thomas Sutpen i den amerikanske Nobelprisvinnaren William Faulkners meisterverk Absalom, Absalom! frå 1936. Den sterke mann Sutpen blir gjennom heile romanen framstilt meir som demon enn menneske, hemningslaus og omsynslaus på sin veg mot målet for ambisjonen sin: Eit familiedynasti som ettermæle om kva slags mann han var.

Og det er noko fantasieggjande skremmande, nesten erotisk, ved «den sterke mann» og hans tilsynelatande ubegrensa vilje og evne til makt: «… anyone could look at him and say, Given the occasion and the need, this man can and will do anything». Etter at eg hadde følgt kulturmann-debatten ei stund, slo deg meg plutseleg: Kan Thomas Sutpen vere Faulkners biletlege framstilling av hans eigen altoppslukande forfattarambisjon?

Faulkner hadde nok sjølv mykje kulturmann i seg. I alle fall er han kjend for å ha overdrive og loge om eigne krigserfaringar. Og som ung mann fekk han sparken frå ei stilling i postvesenet fordi han brukte tida på å drikke og skrive dikt, han kasta post han ikkje likte og tok anna med seg heim for å lese. Då han skjøna at oppseiinga var på veg, sende han eit brev kor han sjølv sa opp på denne måten: «Så lenge eg lever under eit kapitalistisk system, forventar eg at livet mitt blir forma av pengefolket. Men fordømt om eg har tenkt å stå på pinne for kvar rekande fant som har to cent å investere i eit frimerke.»

For ein arroganse! I kombinasjon med evna til å formulere seg slåande er det er rett og slett underhaldande. Men ein slik valdsam trong til å hevde seg – er det eigentleg eit teikn på indre styrke? Eg trur at Faulkner i Absalom, Absalom! nærma seg eit paradoks han kjende frå seg sjølv, og som også romsterer djupt i Kulturmannens raude mørke.

Nådelaus uskuld
I den støvete sørstatsbyen Jefferson starta mytane om Thomas Sutpen då han dukka opp frå ingenstader med ein horde av slavar og ein fransk ingeniør som han hadde tvinga med seg for å byggje ein herregard på ein eigedom han – uvisst korleis – fekk ein indianarstamme til å gi frå seg. «He wasn’t even a gentleman» vart det sagt, men den sosiale statusen sikra han ved å gifte seg inn i ein av byens fremste familiar. Det kom to born – Henry og Judith.

Så, eit par tiår seinare, etter at både Sutpen og sonen Henry hadde kjempa for Sørstatane i borgarkrigen og overlevd, skjedde tragedien som øydela alt: Henry skaut mannen søstera Judith var trulova med, Charles Bon. Så flykta han.

Motivet bak drapet er mysteriet som handlinga i Absalom, Absalom! dreier rundt, så eg skal ikkje røpe den rystande slutten. Men når sonen er borte, er Sutpens draum om eit familiedynasti knust. På den tida hjelpte det lite at han framleis hadde ei dotter, det måtte vere sonen som førde familien vidare.

Sutpen krummar nakken og prøvar igjen, han forlovar seg med Rosa Coldfield, den yngre søstera til den no avdøde kona. Men han har nådd ein alder der han ikkje lenger har tid til å berre håpe det beste: Han foreslår at dei skal vente med å gifte seg til ho har fødd han ein son. Rosa blir dødeleg fornærma og bryt trulovinga.

Sutpen er no desperat, og gir opp tanken på eit respektabelt ekteskap. I staden ligg han med det 15 år gamle barnebarnet til tenaren Wash Jones. Ho blir gravid, men då ho føder ei jente, blir Sutpen rasande og seier at det er synd ho ikkje er ei hoppe som den som fekk eit hannføll same natt, for då kunne ho ha fått ein bås på stallen. Igjen har han kryssa ei grense utan å vere klar over det: I raseri går Wash Jones laus på han med ei rusten ljå. Slik endar livet til Thomas Sutpen.

Om denne mannen er det altså at Faulkner slår fast: «His trouble was innocence». Uskuldig? Denne nådelause, samvitslause mannen? Det var eit paradoks eg ikkje klarte å legge frå meg, kva kunne Faulkner meine med det?

Då må ein spørje seg kva uskuld eigentleg er. Éi tyding kan ein utelukke med ein gong når det gjeld Sutpen, nemleg «å ikkje ha gjort noko gale». Men uskuld kan også vere mangel på erfaring og kunnskap, som å vere jomfru. Eller mangel på innsikt, å ikkje skjøne korleis det ein gjer påverkar andre.

Det er ein indre logikk i at nådeløyse kan vere baksida av uskuld, at den uskuldige kan vere den hardaste i møte med dei svake og feilande. (Berre tenk på oss litteraturkritikarar, di yngre vi er og di mindre vi har lese, di raskare synes vi å oppdage klisjear, og di mindre vi har opplevd, di meir bastante er dommane om kva som er sannsynleg og usannsynleg.) «Den som er utan skuld kan kaste den første steinen», sa Jesus ein gong for å hindre steining av ei kvinne dømd for utruskap. Då gjekk alle bort, dei eldste først.

Å vere blind for eiga skuld – er det også uskuld?

Kjensler og rasjonalitet
Thomas Sutpen oppdaga si eiga uskuld som ung gut. Og når Faulkner har uttalt at Absalom, Absalom! er ei historie om hemn, har det – mellom anna – med denne oppdaginga å gjere.

Sutpen vaks opp i ein fattig familie i fjella der det berre budde nybyggjarar og indianarar. Men så flytta dei austover til meir etablerte strok, og ein dag vart han send av faren for gi ein beskjed til eigaren av ein stor herregard. Då gutungen kom til hovudinngangen, vart han møtt av ein svart hovmeister som avviste han og sende han bak til kjøkkeninngangen.

Opplevinga av å bli sett ned på av ein negerslave vart ei audmjuking som lærte unge Sutpen at det var forskjell på folk, også blant kvite. Han ville hemne seg, markere seg, men oppdaga at han verken hadde posisjon eller makt til å gjere det. Han skjøna at det han måtte gjere «to live with himself for the rest of his life» var å oppnå same posisjon som eigaren av herregarden. Same kveld forlét han familien sin og vende aldri attende. Men uskulda var ikkje dermed eit tilbakelagt stadium, snarare var den framleis noko «he would have to compete with».

Sutpen oppdaga altså si eiga uskuld, spørsmålet er om han nokon gong oppdaga si eiga skuld. Eit utslag av denne djupe uskulda er manglande forståing av kjensler – både hos seg sjølv og andre.

Dette er den mest påfallande kontrasten i karakteren hans: Absalom, Absalom! er både i form og innhald ein syklon av kjensler, skandalar og mysterium. Kjærleik, frykt, begjær, lengt, desperasjon, sorg. Thomas Sutpen sjølv framstår meir som eit naturfenomen enn ein mann, ei slags urkraft driven av ein altoppslukande lidenskap. Men samstundes verkar han iskald. Den sterke mann viser seg ikkje svak, han skal ha full kontroll.

Etter at sonen har drepe sin komande svoger og beste ven, og dermed lagt Sutpens livsverk i grus, sit Sutpen på kontoret til ein kjenning og seier: «You see, I had a design in my mind (…) the question is, where did I make the mistake in it.» Denne mannen som var ei gåte for sin eigen familie så vel som lokalsamfunnet elles, har valt seg ut éin ven med høg status, og til han legg han ut om seg sjølv. Han framstiller det som at det alltid har handla om rasjonelle avgjerder, å gjere det som var naudsynt.

Men hendingane fortel ei anna historie: Det som motiverer han, det som gjer han så omsynslaus på sin veg mot målet han har sett seg, er ein brennande ambisjon skapt av såra stoltheit og eit ønske om hemn. Medvitet hans er difor som auget i stormen – grunnleggjande kjenslestyrt utan at han er klar over det sjølv. Kva er vel meir nådelaust og uskuldig enn naturen? Men den uskulda som var Sutpens styrke, vart også ulukka hans.

Det blinde punktet
Nøkkelen til det sentrale mysteriet i Absalom, Absalom! ligg i det som skjedde frå Sutpen forlèt barndomsheimen sin til han reid inn i Jefferson med sin horde av ville slavar og ein fransk arkitekt i lenkjer. Utan å røpe for mykje kan eg seie at då Charles Bon mange år seinare dukka opp som Henrys studiekamerat og Judiths beilar, visste faren noko som gjorde Charles Bon ueigna som svigerson. Han fortalde dette til Henry, som enda med å drepe sin beste ven for å «redde» søstera si.

Dermed kjem vi til eit interessant blindt punkt i historia: Kvifor fortalde Sutpen det han visste om Bon til sonen Henry, og ikkje til dottera Judith? Kvifor stolte han ikkje på henne?

På dette tidspunktet hadde Judith aleine hatt ansvaret for å drive herregarden i eit tid med stor fattigdom, sidan mora var død og både faren, broren og hennar tilkommande mann var soldatar i borgarkrigen. Der Sutpen ikkje lar noko hindre seg i å leve ut lidenskapen sin, lar Judith sosiale normer og plikter styre livet sitt. Ho gjer det som må gjerast med stoisk styrke, ho ber tapet av truloveden og broren utan å nokon gong få vite årsaka til tragedien, og ho er absolutt lojal mot faren. Likevel er det ikkje nok, for ho er ikkje mann.

Thomas Sutpen, på si side, kunne ha avverja alt om han på noko punkt hadde møtt kvinner med respekt i staden for å sjå dei som middel for å nå eigne mål: Om han hadde fortalt Judith grunnane til at ho ikkje burde gifte seg med Charles Bon. Om han hadde gifta seg med Rosa Coldfield utan å krevje at ho først fødde han ein son. Eller om han berre hadde latt vere å snakke grovt nedsetjande om tenåringen som akkurat hadde fødd han ei dotter.

Sutpens uskuld var at hans eigen lidenskap – for seg sjølv – gjorde han blind for alt som ikkje passa inn i verdsbiletet hans. Som at kvinner, tenarar og svarte også har stoltheit, lidenskap, ambisjonar og hemnlyst. Akkurat som han sjølv. Men så lenge han var i live, vart han beundra og lytta til av både kvinner og menn. Og etter sin død vart han legendarisk, om enn ikkje slik han hadde sett det for seg. Akkurat som Kulturmannen.

Essayet er tidlegare publisert i Bokvennen 3/2015.