Category Archives: Sakprosa

Martha C. Nussbaum: Litteraturens etikk. Følelser og forestillingsevne; Per Thomas Andersen: Fortelling og følelse. En studie i affektiv narratologi

Den affektive vendinga kjem til Noreg i to aktuelle bøker som demonstrerer korleis analyse av kjensler kan gi nye perspektiv på både litteratur og samtid.

Vil våren 2016 bli ståande som våren då kjensler fekk betre rykte i intellektuelle kretsar? To aktuelle bokutgivingar gir grunn til å håpe: Eit utval av filosof Martha Nussbaums tekstar er omsett til norsk, og litteraturprofessor Per Thomas Andersen leverer litterære analysar av dei affektive dimensjonane i kjende verk. Dermed kan vi no lese både ein av klassikarane og eit av dei nyaste bidraga til det som gjerne blir kalla den affektive vendinga i humaniora. Det opnar viktige perspektiv.

Martha Nussbaum er ein av dei teoretikarane Andersen brukar mest plass på å presentere i sitt innleiande kapittel. Sidan han der gir ei innføring i synet på samanhengen mellom estetikk og kjensler i vestleg kulturhistorie frå antikken til vår tid, seier det noko om kor sentral Nussbaum er i denne delen av akademia.

Nussbaum har vore opptatt av kjenslene sin plass i kulturen og politikken heilt sidan 80-talet. Spesialfeltet hennar er antikk filosofi, men ho har også studert nyare skjønnlitteratur. Sidan ho òg er professor i rettsvitskap og etikk, har skriftene hennar ofte ei innretting mot praksis som har gjort at ho både interesserer seg for og er relevant for mange fagfelt, mellom anna undervising og omsorgsarbeid.

KOGNITIVE PROSESSAR
Nussbaums arbeid med kjensler har falle saman i tid med den teknologiske utviklinga som har gitt hjerneforskarane ny innsikt i kva rolle kjensler spelar for kognitive prosessar som danning av minne, planlegging, vurdering og førestillingsevne. Medisinsk forsking viser altså at ein ikkje kan dra eit skarpt skilje mellom fornuft og kjensler – slik det har blitt gjort i vestleg idéhistorie sidan René Descartes filosofiske rasjonalisme på 1600-talet. Dette er bakgrunnen for den fornya interessa for kjensler også i humanistisk og samfunnsvitskapleg forsking dei siste to tiåra i USA.

Det er professor emerita Irene Engelstad som har gjort eit utval av Nussbaum-tekstar under tittelen Litteraturens etikk. Følelser og forestillingsevne, og Agnete Øye har omsett til klart og lettlese bokmål. Engelstad har òg skrive ei grundig innleiing med innføring i Nussbaums sentrale idear. Sidan Nussbaums eigne tekstar stort sett er tydelege og tilgjengelege, kunne eg ha ønskt at Engelstad fokuserte meir på debatt om Nussbaums påstandar og mindre på oppsummering. Men Engelstad har gjort ein god jobb med å finne tekstutdrag ein med stort utbytte kan lese som frittståande essay, samstundes som det finst ein klar tråd frå tekst til tekst. Boka er difor ein utmerkt introduksjon til Nussbaums store og viktige akademiske produksjon.

Nussbaum vil at litteraturen skal inngå i det ho sjølv kallar eit radikalt prosjekt: å spreie ideen om at alle menneske er like mykje verde. Nærmare bestemt meiner ho at litteraturen kan lære oss å skjøne og ha medkjensle med andre menneske gjennom ei veksling mellom identifikasjon og erkjenning av at mykje er grunnleggjande forskjellig, men at forskjellane stammar frå erfaringar også vi i prinsippet kunne ha vore utsette for.

Sjølv om kjensler har ein sterk fysisk og instinktiv komponent, meiner Nussbaum at dei er sosialt og kulturelt innlærte, og at oppfatningar og verdiar er avgjerande for korleis vi reagerer emosjonelt. Nærmare bestemt meiner ho at litterære forteljingar er heilt sentrale i slik emosjonell danning.

Klikk her for å lese resten av meldinga på nettsida til Prosa

Advertisements

Miriam Stendal Boulos: Lykke og eksil. Om Rune Christiansens forfatterskap

Forelska i fellesreferansen: Miriam Stendal Boulos gir ei velkomen forståingsramme for Rune Christiansens forfattarskap, men kretsar for lenge om intertekstualiteten.

Rune Christiansen er ein av mange poetar som har oppdaga at ein må skrive prosa for å få brei merksemd. Sjølv om ein forfattar kan uttrykkje seg gjennom fleire sjangrar, og sjølv om Christensen har demonstrert korleis sjangrane kan berike kvarandre gjennom essayistisk poesi og romanar utan lineære plot, er det synd at poesien slik blir redusert til ein slags førebuande språkverkstad for spesielt interesserte.

Dermed er det forståeleg, men synd at det berre er prosaen som blir presentert når litteraturforskar Miriam Stendal Boulos no utgir boka Lykke og eksil. Om Rune Christiansens forfatterskap. Spesielt ettersom tyngda i Christiansens forfattarskap ligg i poesien, både kvantitativt og kvalitativt.

Christensen har fått spesielt god respons på dei to siste romanane sine, Krysantemum (2009) og Ensomheten i Lydia Ernemanns liv (2014). Begge er prega av ein estetisk nostalgi som dreg i retning av det stiliserte og idylliserande. I poesien er derimot det bittersøte brote opp av det uventa og utfordrande. Boulos bok gir ei velkomen forståingsramme for det særmerkte ved forfattarskapen, men ville ha blitt betre av ei breiare tilnærming, både tematisk og språkleg.

Tekstspelet
Boulos har forma boka som ein samtale, ramma inn av hennar analyser. Det beste er at ho gir Christiansen rikeleg høve til å setje ord på ein poetikk som er kjenneteikna av ei open og eksperimenterande tilnærming til litteraturen. Openheita viser seg også i at Christensen flittig nyttar sitat og referansar i bøkene sine, og dette har Boulos gjort til hovudpoeng i framstillinga. Det er befriande at Christensen faktisk framhevar gjenkjenning som sentral i lesaropplevinga, men påstanden om at referansar er ein måte å opne litteraturen også for lesaren på, er ikkje utan vidare overtydande for ein lesar som kjenner få av dei refererte verka. Breidda av inspirasjonskjelder er nemleg stor: Finlandssvensk poesi, britisk sosialrealisme og fransk nybølgje-film, men også «1800-tallsromaner, nyromaner, teori, gammel krim, hørespill, dramatikk.»

Boulos fortel at interessa for Christensens forfattarskap starta nettopp med oppdaginga av sams litterære favorittar, spesielt Nobelprisvinnaren Le Clézio, som Boulos har tatt doktorgraden på. Det er i utgangspunktet ein styrke at Boulos er fagleg rusta til å sjå desse dimensjonane, men det blir for mykje når kapittel etter kapittel tar opp kva funksjon intertekstualiteten har. Christensen kjem med mange andre interessante innspel, til dømes om samtidspoesien og om dei rørlege grensene mellom det sjølvbiografiske og det litterære. Men Boulos dreg stadig samtalen attende til eigne tekstassosiasjonar.

Store ord
Christensen er lett å følgje når han fortel om eigne erfaringar og refleksjonar. Han har evne til å snu på det vande, mellom anna når han skildrar klassereise, ikkje som eit oppbrot, men som utviding av erfaringsgrunnlaget. Boulus ordlegg seg derimot akademisk og omstendeleg med abstrakte og altfor romslege ord: «store fragmentariske sprang med kunstens og livets higen etter balanse som omdreiningspunkt». Det er tungt å lese, og når ei nydeleg, poetisk setning blir forklart som «en leksikalsk overmetning av innelukkethet» dett i alle fall eg av lasset.

Eg saknar også presentasjonar av dei omtala verka som utgangspunkt for den vidare samtalen. Hovudinntrykket er at boka er skriven for dei som både er velkjende med forfattarskapen og akademisk sjargong, og vil bli ståande som eit viktig referanseverk for seinare forsking.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Av og om Nathalie Sarraute: Bruken av ord

Litterær grunnforsking: Nathalie Sarraute gav sjelegransking eit nytt litterært uttrykk, no framifrå omsett og presentert av Elin Beate Tobiassen.

Under ein avslappa samtale mellom to vener høyrer den eine med eitt at den andre, midt i taleflaumen, kallar han «lille ven». Orda treff han som ein elektrisk støyt, men han prøvar å halde tråden i samtalen. Likevel latar han berre som om alt er greit, for noko har skjedd. Men kva?!

Dette minner kanskje om ei scene i ei Carl Frode Tiller-bok, men dømet er henta frå kortprosasamlinga Bruken av ord som vart skriven for snart 40 år sidan i ein heilt annan stil. Forfattaren er Nathalie Sarraute, eit sentralt namn i kretsen som lanserte den litterære retninga best kjend under nemninga fransk nyroman.

Det motsette av undertekst
Denne rørsla frå 50-talet ville fri litteraturen frå metafysikken – også slikt som førestillingar om eit einskapleg «eg». Sarraute brukte difor ei dialogisk form kor mange stemmer møttest – igjen ein likskap med Tiller, og som han skreiv ho også for teateret.

I det vidgjetne litterære manifestet Mistankens tidsalder gjorde Sarraute opprør mot tanken om at litteratur skal fortelje sterke historier om truverdige litterære karakterar. Hennar prosjekt likna meir humanistisk grunnforsking; i staden for å teikne opp livaktige scener med murrande undertekst, skriv ho fram alt det som vanlegvis ikkje blir sett ord på, helst gjennom anonyme personar og bagatellmessige hendingar.

Spontane, indre reaksjonar på sanseinntrykk kalte Sarraute «tropismar», eit ord lånt frå botanikken. På same måte som ein blome reagerer på vind og ver, kan eit menneske opne seg, lukke seg eller kome i opprør av sjølv enkle fakter og ord. Dei ti korte tekstane i Bruken av ord granskar det som rører seg i og mellom menneske på eit førverbalt nivå. Tekstane har fått tittel etter orda dei granskar verknaden av – som det kverulerande «Og hvorfor ikke?» eller det befriande ærlege «Jeg forstår ikke».

Nærtakande merksemd
Men Sarraute utforskar ikkje berre psykologiske rørsler, men også spriket mellom ord og røynd. I «Ordet kjærlighet» nyttar ho eit biletrikt språk – ikkje utan ironi – til å vise korleis ordet er for stivna i konvensjonar til å romme alt som skjer frå to framande kjenner ei flagrande spenning mellom seg til kjærleiken er erkjent, proklamert, feira, tynt til det yste i ekteskapet og kanskje til slutt erklært død – eller kanskje igjen slept fri til ein meir anonym eksistens kor slikt som fargen på himmelen og smaken av appelsinsaft er det viktigaste.

Dei små stubbane viser kor mykje ein kjenslevar forfattar kan sjå og oppleve der andre seglar trygt og blindt av garde i etablerte konvensjonar og sjølvbilete. Sarraute klarer også å sameine intelligent analyse med eit både vakkert og lågmælt humoristisk språk.

Høgsensitiv presisjon
Bruken av ord er truleg blant det enklast tilgjengelege i Sarrautes forfattarskap,  men det intellektuelle særpreget gjer henne til ein forfattar ein får best utbytte av med ein god introduksjon. Det har omsetjar Elin Beate Tobiassen gitt oss i studien Storm i et vannglass. Nøkler til Nathalie Sarrautes forfatterskap. Ho imponerer stort. Tobiassen er forskar som har spesialisert seg på Sarrautes forfattarskap og moderne, fransk litteratur. Både omsetjinga og dei litterære analysene er tydeleg basert på stor kunnskap samstundes som ho klarer å gjere tolkingane levande og relevante.

Tobiassen brukar karaktertrekket høgsensitivitet som inngang til analysen, noko som på treffande vis karakteriserer ein forfattar som ikkje ser nokon detalj i sjelslivet for liten til å granske, samstundes som ho på sitt stille vis snur opp ned på dei litterære konvensjonane. Sarraute skar vekk alt ho oppfatta som uvesentleg for å kome fram til det spennande; det myldrande indre livet. I dette minner russisk-franske Sarraute om russisk-brasilianske Clarice Lispector, sjølv om sistnemnde har eit langt meir eksplosivt temperament og uttrykk.

Prosatekstane i Bruken av ord er særprega og fine, men eg har hatt nesten endå større glede av å lese Tobiassens komprimerte og presise forklaringar av tankearbeidet bak og i åtte av Sarrautes verk. Det største komplimentet til Tobiassen må vere at boka gav ein akutt trang til å lese meir av Sarrautes ein gong så banebrytande, og framleis originale forfattarskap.

 Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


Angst i poesi og prosa


Mysteriet i trua. Jon Fosse i samtale med Eskil Skjeldal

Gåta i spegelen: Semja er stor, men forståinga stykkevis og delt i samtalen mellom Jon Fosse og Eskil Skjeldal. For Fosse er det mysteriet som skaper kjenslene, trua og kunsten.

Eg veit ikkje heilt kven som er mest internasjonalt kjend; Jon Fosse eller Jo Nesbø. Men Jon Fosse er i alle fall den av dei to som kanskje ein dag kan få Nobels litteraturpris, og ryet som dramatikar har også skaffa han Statens æresbustad Grotten. At Fosse i 2013 konverterte til katolisismen, understrekar at han er ein åndeleg kosmopolitt; frå bakgrunnen i den pietistiske bygda Strandebarm i Hardanger via teoretiske studier og kvekarfellesskap i Bergen til eit liv på reise mellom teateroppføringar over heile verda, hytte i Skjolden, bustad utanfor Wien og til sist også Grotten i Slottsparken i Oslo.

Intervjuboka Mysteriet i trua. Jon Fosse i samtale med Eskil Skjeldal har blitt til i forlenginga av ein langvarig epostkorrespondanse og somme møter mellom Fosse og Eskil Skjeldal. Det er ei bok tufta på sams erfaringar og stor semje om dei store spørsmål i livet.

Eskil Skjeldal er teolog, skribent og kritikar og har tidlegare gjort lukke med ein intervjuserie i Dag og Tid der han snakka med diverse kjendisar om kriser og meininga med livet. I tillegg skildra han i same avis si eiga truskrise gjennom ei rekkje essay, og har, som Fosse, konvertert til katolisismen. Dei mange sams referansane gjer at samtalen glir lett, ofte for lett og raskt over punkt der kritiske spørsmål kunne ha ført til interessante utdjupingar.

Intellektuelt portrett
Dei punkta Skjeldal stiller flest oppfølgingsspørsmål til er knytte til tvil og trusforsvar: Kven eller kva er Gud, og er han allmektig eller ikkje? Her er det eksistensielle alvoret stort frå begge partar; det betyr verkeleg noko for Skjeldal kva Fosse svarar, og eg skulle gjerne fått vite meir om dei tankane svara vekkjer i han. I staden nøyar han seg som regel med kortfatta oppfølgingsspørsmål.

Både Ingunn Økland i Aftenposten og Ane Farsethås i Morgenbladet har alt påpeika at Skjeldal nærmar seg intervjuobjektet Fosse med nærmast sjølvutslettande beundring og respekt. Dei set også boka inn i ein kontekst der forlaget sin strategi for å halde Fosses forfattarskap «varm» med stadige utgjevingar spelar ei viss rolle.

Eg er samd i at Mysteriet i trua har lite av den levande dynamikken samtaleforma på sitt beste kan skape, og som Alf van der Hagen har lukkast så godt med i Dag Solstad. Uskrevne memoarer og Kjell Askildsen. Et liv. I staden får eg stadig kjensla av at teksten går i ring; las eg ikkje nettopp om dette i stad? Fosse siterer stadig filosofar som Heidegger og Wittgenstein, og gir eit intellektuelt meir enn eit biografisk portrett av seg sjølv. Heldigvis svarar han innimellom annleis enn venta, han har halde på opprørstrangen også i møte med den katolske kyrkja.

Ei åndeleg verd
Boka inneheld interessante tankar om kva religiøs tru er og kan gi. Sidan vi no er inne i det eg har høyrt omtala som ei postsekulær tid, altså kor religionen ser ut til å vere på frammarsj, er det absolutt eit tema det er verd å setje seg inn i.

Eg har sjølv kristen bakgrunn, og eg kjenner meg difor godt igjen når Fosse skildrar tryggleiken trua kan gi og den oppløftande fellesskapen ein kan oppleve gjennom dramaturgien i ei gudteneste. Den udogmatiske og filosofiske tilnærminga hans gjer at tanken dukkar opp: Skal tru om det framleis er mogeleg at trua på ein god Gud og eit liv etter dette kan vakne i meg igjen?

Etterlivet er i denne samanhengen ikkje uviktig, sjølv i ein slik intellektuell kristendom der paradokset og mysteriet står sentralt. Til dømes gir det berre meining å snakke om at «den krossfeste Gud er dei avmektiges Gud (…) som sigrar gjennom si avmakt» dersom ein reknar med evig liv i himmelen. Sjølvsagt kan mykje i livet bli enklare om ein trur på ei åndeleg meining, men utan ideen om paradis ville ein vanskeleg kunne påstå at ein som vert fengsla og drepen for trua si har vunne over dei som har den verdslege makta. Då gir paradokset meir meining slik det framstår som mest relevant for diktaren sjølv: «Kunstnaren er ein eksentrisk outsider og ein nevrotisk eksistens som lukkast i livet gjennom kunsten sin.»

Les resten av meldinga på nettsida til Prosa.


Jon Hellesnes: Meining? Religionskritikk og filosofi hos Nietzsche og Garborg

Logikk og overmakt: Jon Hellesnes held Arne Garborgs argumenterande religionskritikk fram som ideal, og påviser kognitiv svikt hos Friedrich Nietzsche. Men også hans eigen tekst viser kor forførande Nietzsches tankegods er.

Ei av gledene for meg denne sommaren har vore å lese Jon Hellesnes. Filosofen, som no er professor emeritus ved Universitetet i Tromsø, og som sidan slutten av 60-talet har utgitt nær tjue bøker om filosofi, skriv lettfatteleg utan å tape fagleg tyngde. Han rettar filosofien inn mot praktisk livsvisdom, og nyttar oversikta og djupkunnskapen sin som fagfilosof til å dra konklusjonar som har eksistensiell nytteverdi også for lesarar utan filosofisk skolering. Dette er kanskje endå tydelegare i dei to utgivingane som gjekk føre boka av året: Illusjon? (2004) og Om livstolking (2007) tek for seg to kjerneomgrep i tenkinga til Hellesnes.

Litt omtrentleg sagt er filosofen oppteken av korleis det vi tenkjer – eller let vere å tenkje – om livet, verda og oss sjølve, påverkar alle vurderingar og dermed handlingar. Då blir det viktig å utsetje sentralt tankegods i vår kultur for kritisk gransking, og det er nettopp det filosofien gjer. Det same har eg etter beste evne gjort i møte med framstillinga og argumentasjonen til Hellesnes i den nye boka Meining? Religionskritikk og filosofi hos Nietzsche og Garborg.

TO TYPAR KRITIKK
Omgrepa «livstolking» og «illusjon» er også sentrale når Hellesnes gir ei innføring i og vurdering av religionskritikken til Friedrich Nietzsche og Arne Garborg. I tillegg viser han korleis sistnemnde vurderte og vart påverka av førstnemnde. Eit hovudpoeng for Hellesnes er å løfte fram Garborgs tidlege, diskursive religionskritikk, altså den han skreiv før han oppdaga Nietzsche. Diskursiv betyr at ein drøftar kor logisk og moralsk haldbare religiøse oppfatningar og læresetningar er ut frå ein vitskapleg tenkjemåte. Med andre ord held Hellesnes fram den delen av forfattarskapen til Garborg som ligg nærmast hans eige fag, ikkje berre som reiskap for religionskritikk, men også som reiskap for Nietzsche-kritikk.

Garborg kombinerte beundringa si for Nietzsche med analytisk forstand og politisk kritikk, og åtvara på framsynt vis mot å nytte Nietzsches reaksjonære samfunnssyn som grunnlag for politisk praksis – noko som seinare altså vart gjort av både italienske fascistar og tyske nazistar. Alt i ein artikkel om Garborg frå 1980 heldt Hellesnes fram dette poenget, så i denne boka utdjupar han altså tankar han har arbeidd med lenge. Men at den reaksjonære russiske filosofen Aleksandr Dugin, som skal stå Putin nær, i desse dagar også viser til Nietzsche, illustrerer at problemstillinga framleis er særs aktuell.

Eit av Hellesnes’ viktige ankepunkt mot Nietzsche er at han ikkje tek opp nokon av dei sentrale problemstillingane i religionsfilosofien, men i utgangspunktet avviser alle religiøse doktrinar utan argumentasjon. Nietzsche dreiv med ein heilt annan type religionskritikk, han fokuserte på korleis kristendommen vart til, og kva kulturelle verknader den har hatt, og det som del av eit meir vidfemnande opprør mot det svartsynet som ifølgje Hellesnes prega kulturlivet i den perioden han verka. Nietzsche stilte opp «aktiv nihilisme» som eit alternativ til religionen, noko som innebar å feire mangelen på gitte verdiar og omfamne den rå makta som styrande prinsipp i samfunnet.
Etter å ha slått fast dette går Hellesnes nærmare inn på Nietzsches lære og påstandane han kjem med om kristendommen og vestleg kulturhistorie. Hellesnes påviser at mange av Nietzsches påstandar er feil, mellom anna meiner han at det Nietzsche skriv om apostelen Paulus, er eit reint nidskrift. Kjernen i kritikken hans er likevel påvisinga av logisk inkonsistens, meir presist «performativ sjølvmotseiing».

FORFALLSFORMER AV RELIGION
Hellesnes startar med ei innleiande avgrensing av emnet og ein rask introduksjon av kulturtilstanden i Europa i siste del av 1800-talet. Presentasjonen av tida dei to filosofane skreiv ut frå og inn i, er både interessant og opplysande. Men i den innleiande avgrensinga er ikkje Hellesnes like ryddig i omgangen med omgrep som han er når sjølve drøftinga tek til.

Les resten av bokmeldinga på nettsida til Prosa


Sigmund Aas og Thomas Vestgården: Skammens historie. Den norske stats mørke sider 1814–2014

Norske overgrep: Skammens historie er eit lettlese oversiktsverk som kan skape sunn skepsis til autoritetane. 

Eg vaks opp i den tru at Gud hadde velsigna Noreg fordi samfunnet blei styrt i tråd med kristen moral. Som Lars Petter Sveen skriv i den satiriske novella «Vakne opp»: «De unge må kunne forsvare grunnverdiane i samfunnet vårt, skal de gå rundt og tru det var tilfeldig at vi fann olja, spør eg.»[i] Om vi tar Gud ut av likninga, tippar eg at dei fleste nolevande nordmenn har internalisert liknande, halvvegs medvitne førestellingar. Skammens historie. Den norske stats mørke sider 18142014 av Sigmund Aas og Thomas Vestgården er godt eigna til å slå sprekkar i denne massive kjensla av moralsk verdsherredøme.

Les resten av meldinga på nettsida til Prosa.