Category Archives: Romanar

Olaug Nilssen: Tung tids tale

Å stå i det: Tung tids tale er eit sterkt og rått portrett av ei kvinne som har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Det er ein lang og tung veg som ligg mellom den lattermilde tabuknusinga i Olaug Nilssens gjennombrot som forfattar, Få meg på, for faen frå 2005, til fortvilinga og sinnet som pregar årets roman, Tung tids tale. I mellomtida har ho gitt ut både sakprosa, barnebøker og skodespelet Stort og stygt, kor ho starta handsaminga av emnet ho no tek vidare: Å bli foreldre for første gong og oppdage at barnet ikkje utviklar seg slik som alle andre. Når krava om meir omsorg oppstår, er det ikkje anna å gjere enn «å stå i det» – men kva gjer ein eigentleg når kreftene tar slutt?

Tunge tak
Tittelen Tung tids tale er henta frå det kjende diktet til Haldis Moren Vessas. Men i romanen blir oppfordringa i diktet («Alt du kan løfte av børa til bror din, må du ta på deg.») ein utmattande realitet for ei mor som er på randen både psykisk og fysisk etter å ni år med ein son som må ha hjelp til alt, og som slåst og stikk av. Det er òg to yngre born i familien. At det også er arbeidskrevjande å skaffe den avlastinga familien sårt treng, legg stein til byrden.

Romanen er skrive i «du»-form og dedusert til sonen Daniel. Sentralt i handlinga står det byråkratiske kravet om at foreldra til guten må gå med på at han blir diagnostisert, ikkje berre som autist, men som psykisk utviklingshemma før han kan få 100 døgn i året på institusjon. Dei strittar imot i det lengste – for dei hugsar jo alt han fekk til før, dei ser nyansane i han som forsvinn bak ein slik diagnose.

Det er hjarteskjerande å lese om møte med velmeinande naboar og offentleg tilsette, om skamma ho kjenner av tanken på at dei synest ho ikkje gjer ting rett, at ho burde ha klart meir. Ho kjenner også frykta at ho kan kome til å slå sitt eige barn – og rettferdiggjere det.

Sjeldan har vel det litterære verkemiddelet gjentaking vore meir på sin plass enn i skildringa av omsorgsrutinar ein skal gjennom fleire gongar kvart bidige døgn. For ikkje å snakke om det fysisk og emosjonelt krevjande i å ikkje bli møtt med kjærleik, men med vald av barnet ein elskar så høgt:

«Lenge visste eg ikkje kva eg skulle gjere når du slo meg og beit meg. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg, og eg brølte. Du beit meg, og eg banka i veggen.»

Kjærleikssongar
Men her finst òg gode augneblinkar kor mor og son finn kvarandre i opplevinga av naturen, eller kommuniserer med memorerte songstrofer. Kontrastane er store, dermed vert det nesten magisk når sonen i baksetet plutseleg seier «Jeg tror jeg elsker deg» og mora etter å ha stogga bilen og gjengjeldt kjærleikserklæringa kan svare med ei strofe frå den rette songen.

Nilssen gir ser her ut i same landskap som Lars Amund Vaage gjorde i Syngja (2012), kor han skildra livet med ei autistisk dotter. Vaages historie dekte eit lengre tidsperspektiv og hadde meir rom og ro til refleksjon. Nilssen si bok er tøffare og tettare på nylege erfaringar – til dømes sluttar romanen med gjengjeving av eit brev med avslag på søknad om omsorgsløn, datert 18.05.2017.

Det er mykje det er vanskeleg å skjøne utan å ha opplevd det sjølv, men i dette tilfellet skal det ikkje så mykje fantasi til: Alle som har hatt ansvar for små born veit kor slitsamt det kan vere, og så les ein om alt som her kjem i tillegg. Det er modig av Olaug Nilssen å skildre så direkte ein situasjon det er offentleg kjent at ho sjølv lever i. Romanen er som eit skrik: Rå, sår og sterk. Det er lyden av ei kvinne i kamp, ei som alt har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

Advertisements

Jan Kjærstad: Berge

God og dårleg etterpåklokskap: Kjærstads kritiske refleksjonar om mekanismar i eit tragedieramma samfunn er interessante, men pedantiske.

For eit par år sidan etterlyste Jan Kjærstad eit større register av vurderingskriterium i litteraturkritikken, éit utslag av viljen og evna han ofte har vist til å gå på tvers og pirke i vanetenking. Når han no gir ut ein roman kor hendingane er tydeleg inspirert av traumet frå 22. juli 2011, passar det å vurdere verket etter kriteria han sjølv stilte opp: Tankekraft, «besynderlighet», originalitet, etterglød og veikskap.

Tankekraft
Tittelen Berge er etternamnet til ein av tre forteljarar, men har òg andre dimensjonar. Handlinga startar med at journalisten Ine Wang får vite at fem menneske er drept på bestialsk vis i ei hytte. Mellom dei den profilerte politikaren Arne Storefjeld, som ho skriv biografi om. Dermed skal tragedien vise seg å «berge» karrieren hennar. Samstundes startar jakta på ei logisk forklaring og ein gjerningsmann som skal «berge» samfunnet frå redsla for tilfeldig vondskap ein ikkje kan verje seg mot.

Påpeikinga av at tragediar kan ramme av årsaker det er vanskelege å skjøne, eller til og med finne, er viktig og god. Men samtidig er det noko lettvint ved dei kritiske aspekta i boka.

Handlinga er lagt til 2008, til det vi i dag tenkjer på som ei meir uskuldig tid. Men dermed er det først og fremst etterpåklokskapens lys som spreier seg gjennom diverse analyser og spådomar som blir presenterte gjennom dei fiktive personane. Ja, det finst nok folk med viktige innsikter som ikkje blir høyrt før det er for seint, men desse idealiserte typane som Kjærstad har ein forkjærleik for, er ganske irriterande.

Eg lurer også på kor godt tenkt det eigentleg er å løfte peikefingeren mot at somme yrkesgrupper tente på dei tragiske hendingane. Er ikkje ein del slike mekanismar uunngåelege uansett kor mykje eller lite sorg den einskilde kjenner? Kritikken kviler pedantisk på ein uklar formulert tanke om sinnelagsetikk, med den uvillege dommaren Berge som ideal.

Etterskurr
«Besynderlighet» er i Kjærstads essay «Hva gjør en roman god?» eit ord for å tørre seg inn i det vonde eller ufattelege. Med Berge gjer han sjølv det på samfunnsnivå. På individnivå er det nærmaste han kjem skildringa av den lite rasjonelle måten forteljaren Berge reagerer på tragedien på, kanskje inspirert av Albert Camus Den fremmede.

Komposisjonen er elles tradisjonell, ikkje original. Det mest påfallande – men likevel basisen for all fiksjonskunst – er at forfattaren kommenterer verkelege hendingar utan å seie direkte at det er det han gjer. Aspekta han tar for seg er aspekt av kollektive erfaringar trekt ut av kontekst, noko som både minskar kompleksiteten og fungerer som gardering. Men referansen er heile vegen klar. Ine Wang ser til dømes Hovedøya i Oslofjorden «fra en ny vinkel, og det er noe med omrisset som gjør det til den fremmed øy, en ubehagelig øy, en øy jeg har klart å flykte fra (…)». Kven kan anna enn å sjå Utøya for seg?

Kriteriumet «etterglød» gjeld i kor stod grad lesaropplevinga blir hengande i ein og endrar seg etter lesing. Som de skjønar, har eg i ettertid vore mest oppteken av kor godt den implisitte kritikken treff. Eg trur eg må kalle det «etterskurr». Kjærstad skal ha for at han tør å ta opp at tragediar som rammar nært, men ikkje personleg, faktisk kan ha ein vitaliserande effekt. Men skildringa av statsministeren som haustar politisk gevinst av rolla som sørgjande landsfader, synes eg er på kanten med tanke på dei verkelege hendingane i 2011.

Veikskap og fine vanar
At Kjærstad lanserte «veikskap» som vurderingskriterium, heng saman med at det dårlege kan vere uløyseleg knytt til kvalitetane. Handlinga i Berge er tydeleg konstruert for å reflektere over ein gitt situasjon, noko som blir ekstra tydeleg når krimgåta får si løysing. Men det er ein slik positiv veikskap, gitt at refleksjonen rettferdiggjer han.

Ein veikskap som derimot godt kunne vore retta utan tap, er mengda detaljar om mat, drinkar, arkitektur og andre fine vanar. Spesielt dommaren Malm presenterer ein nær uuthaldeleg flaum av forbruksfakta, langt utover det som trengs for å skjøne kva type han er. Graham Green kunne gjort det med éi setning.

Om ein også skal trekkje fram kriterium vi vanlegvis vurderer etter, så har Berge spesielt i starten stor språkleg driv bygd på humor, indignasjon og intellektuell trass. Og mot slutten veks det fram ei medrivande spaning, som trass skepsis undervegs gjorde at eg vart skuffa over den brå slutten. Kjærstad har altså fått mykje ut av å ta opp emne vi enno treng å arbeide med etter 22. juli. Han også.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


E.T.A. Hoffmann: Hannkatten Murr – hans liv og meninger, som også inneholder kapellmester Johannes Kreislers fragmentariske biografi på tilfeldige makulaturblad. Bind 1

Klassisk komikk: Eit to hundre år gamalt meisterverk gjer kjærleg narr av litterære heltar – også våre samtidige.

Tyske E.T.A. Hoffmanns klassiske verk frå 1819 som no er å lese i Christian Heyerdals rike vokabular, får ny, satirisk relevans for oss som har Karl Ove Knausgårds patosfylte utbrot friskt i minnet. Høyre berre:

O, synet! Er ikke det en vidunderlig, herlig vane, en vane uten hvilken det ville vært vanskelig å klare seg i verden overhodet?

Det er den lærde hannkatten Murr som i slike vendingar deler livshistorie og tankar. Men han fører ingen indre kamp mot skam og depresjon. Tvert om har han «den sikkerhet og ro som er medfødt hos et sant geni», og skriv filosofisk-sentimentale didaktiske verk – eit humørfylt spark til Rousseau og kanskje også Goethe.

Den ville fantasien og dei brå skifta mellom kattetalen og fragment frå den muntre biografien som er nemnd i tittelen, har gitt romanen plass i litteraturhistoria som eit nyskapande meisterverk. Hoffmann var sjølv romantikar med sans for det demoniske og mystiske. At menn med store tankar og kjensler skildrar sine mest kvardagslege livsminne inngåande, er likevel noko han ser ut til å stille seg kritisk til. Humoren får nok nye dimensjonar av møtet mellom eit no alderdommeleg språk og vår eiga tid, men kanskje har vi også noko å lære av det lettbeinte og kjærlege i ironien?

Dei komiske kontrastane i romanen skaper lesefryd ikkje ulik den Italo Calvinos mest fantasifulle skrifter byr på. Eg lo i alle fall høgt og ofte – for første gong denne bokhausten.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Cecilie Enger: Pust for meg

Langsomt pustende prosa: Cecilie Enger skriver kunnskapsrikt og tankefullt om avhengigheten mellom ånd og kropp, individ og fellesskap. 

«Trekk pusten helt ned i magen», sier yogainstruktøren min, eller av og til bare: «Husk å puste!» En skulle tro at det å puste var en av få aktiviteter i livet som går helt av seg selv, men så kan man altså gjøre helt feil og puste bare helt øverst i brystet. For øvrig går vi visst også på do på feil måte når vi setter oss på den hvite porselenstronen Karl Ove Knausgård har kalt «baderommets svane». Poenget er at det finnes former for kroppslig kunnskap man kan være ignorant om et helt liv. Og det finnes situasjoner hvor vi ikke klarer å holde helt grunnleggende biologiske funksjoner i gang på egen hånd.

Dette er temaet Cecilie Enger nærmer seg fra mange kanter i romanen «Pust for meg». Hovedpersonen er den 60 år gamle anestesilegen Carla, som i yrkets medfør legger pasienter i narkose og sørger for at maskiner puster for dem mens de blir operert. Da hun en helg lar en ung kvinne sitte på under en lengre biltur, inntreffer katastrofen: Hun kjører av veien, og passasjeren blir kvalt etter å ha fått strupehodet knust. Og Carla klarer ikke å redde henne.

Hver alder, sin krise
Skyldfølelsen blir blytung, spesielt fordi hun rett før ulykken viste tydelig irritasjon over den aspirerende teaterregissørens pågående og ikke så lite pretensiøse konversasjon. Dermed er grunnen lagt for en utforskning av smerte som kroppslig og psykisk fenomen, og enda mer spesifikt: Hvilken rolle pusten spiller for opplevelsen.
Les resten av anmeldelsen i Dagens Næringsliv.


Rune Christiansen: Fanny og mysteriet i den sørgende skogen

Intenst levande: Rune Christensen skriv med sikker stilsans og autoritet som løftar teksten til eit nivå norsk samtidslitteratur elles berre sjeldan når.  

Rune Christiansens roman Fanny og mysteriet i den sørgende skogen viser at god litteratur om sorg  må ha plass til tomrommet, men også at éi kjensle aldri eksisterer aleine. For den 17 år gamle hovudpersonen Fanny som misser begge foreldra i ei bilulukke, opplever meir enn sorg. Ho finn også kjærleiken.

Angst og glede
Fanny er ikkje skildra som ein «truverdig» tenåring, ho er sett gjennom augo til ein forteljar som formulerer seg som om han fortel eit moderne eventyr. Han opnar med ein refleksjon om at det ikkje er mogeleg å vite kven som skal møtast og finne saman, det er berre «slutten som lar seg beregne, adskillelsen som er innlysende og mulig å kalkulere med.» Like etter møter vi den reine dødsangsten gjennom mora til Fanny som er fatalt skadd i kollisjonen.

Komposisjonen utvidar dermed perspektivet frå sorg som reaksjon på akutt, personleg traume til ei vidare kjensle kor sorga over at så mykje liding finst, flyt saman med sorga over at vårt eige liv skal ta slutt. Men ei slik kjensle kan også gi eit skjerpa blikk for det fine i verda.

I Miriam Stendal Boulos intervjubok Lykke og eksil (2016) sa Christiansen at han har utforska ei romanform som ikkje er plotdriven, men snarare komponert som spiral eller kretsløp. Dette viser seg i konsentrasjonen om natur og kvardagar med både rutinar og tilfeldige hendingar som berre av og til får konsekvensar for den vidare handlinga. Men spørsmålet om kva som no skal skje med Fanny, og språket til Christensen, dreg lesaren inn.

Både som prosaist og poet har Christiansen ein sans for stemningsfulle scener og formuleringar som nesten kan gi eit stilisert inntrykk. I Ensomheten i Lydia Ernemans liv (2014) opplevde eg at dette la eit estetiserande slør over dei kaotiske og grumsete sidene av livet og skapte ein idealiserande avstand til hovudpersonen.

Også i den nye romanen finn vi denne karakteristiske stilen kor dagleglivet liksom blir løfta fram som noko høgtideleg i ein lågmælt, men intens tone. Men i etterdønningane av ei stor sorg verkar det plutseleg heilt rett. Den eventyrlege stemninga i Fanny og mysteriet … balanserer mellom medfølande innleving og respektfull avstand, jordnære detaljar og eksistensielt patos. Ikkje minst gir forteljinga den typen ro som oppstår når ein er heilt aleine, når ein kan rette merksemda mot sine nære omgjevnader og kjenne på dei slumrande kjenslene ein elles ikkje har tid til å bry seg om. I Boulos bok brukar Christensen ordet «ømhetssøkende» om nokre av romanane sine, og det er treffande også her.

Grenseopplevingar
Når ei ny, tragisk hending skjer og forteljaren går inn i dei kjenslene som er så store at dei er heilt umogelege, skjer det ved at grensa mellom røynd og draum blir viska ut for Fanny. Ei tid eksisterer ho parallelt i røynda og i «mysteriet i den sørgende skogen».

Her kjem Christensen si evne til å smelte det vanlege og det eksepsjonelle saman gjennom den uventa detaljen til sin fulle rett. Som når Fanny i fantasien legg ut på leiting etter ein død ven og sjølv har opplevinga av at «Jo meir forstandig hun tenkte, desto sterkere var trangen til å gjøre noe uoverlagt og lettsindig.» Slik skaper forfattaren ei kjensle av autentisitet som ikkje er realisme, men likevel livsnær; det er vel i møtet med det uventa at ein kjenner seg som mest levande.

Christensen har dei siste 30 åra dyrka fram eit uttrykk som verkeleg skil seg ut, og han skriv med ein sikker autoritet som løftar teksten til eit nivå norsk samtidslitteratur elles berre sjeldan når. Fanny og mysteriet i den sørgende skogen fortenar ikkje berre prisar, men eit publikum langt større enn det norske.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Lotta Elstad: Jeg nekter å tenke

Tendenskomedie: Lotta Elstad har skrive ein smart, svart komedie om abort. Men tar ho for lett på det?

Når eg les bøker av unge forfattarar som skildrar kor kjipt og vanskeleg livet er her i Noreg, vekslar eg mellom å tenke at dei viser fram reelt, samfunnsskapt stress, og den mindre empatiske impulsen: «Men kor lett kan ein eigentleg krevje at livet skal vere?» Slik også under lesinga av Lotta Elstads roman, Jeg nekter å tenke.

Dermed er eg like gretten som Elstads hovudpersonar, for dette er trass alt ein komedie, ein sjanger som baserer seg på tendensiøs framstilling og urimelege overdrivingar. Legg så på at lite rører meir opp i kjenslene enn møtet mellom kropp og politikk, og du skjønar at dette er potensielt provoserande humor.

Taktisk kontrafaktisk
Elstad har markert seg som venstreradikal heilt frå sakprosadebuten En såkalt drittjobb i 2008. Den tredje romanen hennar styrkjer inntrykket av ein godt over snittet kunnskapsrik og slagferdig forfattar med mørk og tørrvittig humor. I Et eget rom (2014) hadde ho ein pensjonert professor som hovudperson og ein stil som fekk meg til å samanlikne henne med Dag Solstad og Vigdis Hjorth. Sjølv om språket i denne romanen er prega av sjargong og dei multimediale kommunikasjonsformene vi no surfar gjennom dagen på, har ho framleis den gamalmodig gretne stilen inne: «Virkedager, presiserer [legen]. – Omtrent som posten? sier jeg, men han er for ung til å huske posten.»

Jeg nekter å tenke ser ut til å vere skriven i harnisk etter at KrF i mars 2016 føreslo å innføre «obligatorisk refleksjonstid» for kvinner som kjem til lege for å bestille abort. Romanen er kontraktfaktisk i at den obligatoriske «tredager’n» her er innført, og verkar difor som eit varsku om kva eit slikt politisk grep kan føre til for kvinner som alt er i ein vanskeleg situasjon.

Hovudpersonen Hedda er ein frilansskribent som har mista sine faste oppdrag og blitt smelt på tjukka i eit hovudlaust forsøk på å kome over at ein akademisk underart av rasen «kulturmann» har dumpa henne. Born? Moralske og eksistensielle val? Det kunne ikkje ha passa dårlegare. Alle som har vore deppa veit at det blir vanskeleg å tenke, noko som ein her må seie både har skapt situasjonen og gjer vidare krisehandtering vanskeleg.

Infantil økonomi
Elstad har ein stil som nærmar seg det slagferdige essayet like mykje som den gode forteljinga. I det minner ho både om Hjorth og svenske Lena Anderssons skildringar av desperate kjærleikshandlingar. Elstad tangerer ikkje førebileta i akutt, emosjonell intensitet, likevel er dette både stimulerande og underhaldande lesing.

Men handsaminga av kjenslene knytt til det å ha eit foster i magen er ikkje så overtydande. Eg synes òg at forfattaren har ein tendens til å infantilisere vaksne kvinner gjennom framstillinga av Hedda. Rett nok finst det tider i livet kor det kan vere bra å stenge av vanskelege tankar, og eit svangerskap er ei slik tid. Men ikkje om ein vurderer abort. Javisst er det vondt både å tenkje og velje, men er det så urimeleg at ein må bestemme seg for abort i løpet av dei tolv første vekene? Og kor stort problem er det eigentleg at ein ikkje får utført eit medisinsk inngrep same dag som ein ber om det?

Det gir likevel meining å sjå indignasjonen i skildringa i samband med den totale livssituasjonen. Kanskje er infantiliseringa ein respons på brutaliseringa? Romanen er meir treffsikker i skildringa av eit arbeidsliv og ein bustadmarknad prega av usikkerheit og juridiske gråsoner. Kararakteren Milo er eit blinkskot som personifisering av den nye europeiske økonomien, han streifar Europa i bubilen på evig jakt etter strøjobbar, full av teoriar om alt frå politikk til kaninoppdrett.

Elstad kan nok provosere, men ho peikar også på konsekvensane av ei samfunnsutvikling vi ikkje kan nekte å tenkje på. Og det hjelper å le.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 


Helga Flatland: En moderne familie

Heilt vanleg, liksom: Av og til vil ein berre lese om folk som er nesten akkurat som ein sjølv og stort sett har det ganske greitt.

Helga Flatland er ein av desse forfattarane som plutseleg dukkar opp, fiks ferdig utvikla alt som debutant, og raskt eit etablert namn. Som Karl Ove Knausgård, Carl Frode Tiller, Kjersti Annesdotter Skumsvold, Anne Helene Guddal – og ikkje så mange fleire, eigentleg. Det var Bli hvis du kan. Reis hvis du må som i 2010 gjorde at ho slik suste rett opp på den litterære hovudscena, og no kjem ho med sin femte roman: En moderne familie. Det er ei bok som manglar den ungdommelege intensiteten til dei første bøkene, men som er medrivande på eit vis likevel.

Kvardagsdramatikk
En moderne familie opnar med at tre generasjonar reiser til Roma saman for å feire far som fyller 70. Han og mora er solide folk med villa på Nordberg i Oslo, som har satsa alt på å lage eit godt heimemiljø og gode familietradisjonar for borna sine. Men no vil dei skilje seg. Lite blir sagt om årsaka, men det var visst lite igjen av deira eigen relasjon når den yngste av tre born omsider flytta ut. Ein skulle tru at vaksne born som er veletablerte i egne liv ikkje ville det så tungt. Då trur ein tydelegvis feil.

Historia er fortalt i veksling mellom perspektiva til to søstre og éin bror som er i ulike livssituasjonar, men held nær kontakt. Flatland er god til å skrive fram truverdig realisme og får fram korleis sjølv ganske udramatiske endringar kan utløyse ulike grader av krise for søsken som taklar omveltinga kvar på sin måte.

Språket er ukomplisert og tydeleg i dei inngåande granskingane av denne kvardagsdramatikken. Men  Flatland utnyttar lite av det potensiale for spenning som ligg i dei ulike perspektiva. Søskena er forbausande samde om kva som har skjedd og kva som har blitt sagt. Eg merka med dette fordi eg nyleg såg tv-serien The Affair, kor hovudpersonane presenterer til dels svært ulike versjonar av det dei har opplevd saman. Kanskje er det dårleg gjort å bruke det mot Flatland. Ho nyttar i staden dei ulike perspektiva til å la oss skjøne meir av kvifor folk reagerer som dei gjer. Men eg trur ein skal vere godt over snittet engasjert i personlegdomsforskjellar (som meg) for å kose seg med det.

Lett å like
Heile komposisjonen er bygd opp rundt tanken om kor grunnleggjande vi er forma av dynamikken i familien vi kjem frå, og korleis vi reagerer i tråd med personlegdom og rolla vi fyller. Som i tidlegare bøker skildrar Flatland ulike typar med overtydande innsikt.

Men etter at alle flokar var greidde ut og eg hadde lagt boka vekk, var det ikkje så veldig mykje som sat igjen, anna enn ein tanke om at folk som har vakse opp i trygge familiar ikkje alltid veit kor heldige dei (vi) er – og dermed kan verke ganske bortskjemte når det trygge fundamentet slår sprekkar.

En moderne familie er akkurat slik tittelen høyres ut: Lett å leve seg inn i, men utan dei høge toppane og djupe dalane. Men det skulle ikkje forundre meg om boka vil selje godt, sidan temaet vil treffe mange.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.