Category Archives: Romanar

Matias Faldbakken: The Hills

Storm i eit vinglas: Møter mellom brautande levemenn og kelneren med nervetryne gir ei underhaldande blanding av dekadanse og kos.

Ein av dei mest særeigne og definitivt den mest underhaldande norske romanen frå 2017, er The Hills av Matias Faldbakken. Romanen var også nominert til Brageprisen. Men tittelen er altså på engelsk, og signaliserer med det affinitet til transeuropeisk kultur. Ordtaket Faldbakken har sett som epigraf, er derimot norsk: «Skremt hund blir aldri fet». Det viser til hovudpersonen og forteljaren, mannen som har heile sin identitet knytt til stillinga som kelner på den tradisjonsrike restauranten som har gitt romanen namn.

«Det er et flidens sted. Flid og bekymring henger sammen, det tror jeg helt sikkert», slår han tidleg fast, og dermed har forfattaren alt skissert ein person det er relativt lett for ein kritikar å identifisere seg med: Han som står på sidelinja med eit skarpt blikk for detaljar, som har ei meining om alt, men raskt blir stressa om det skulle oppstå krav om spontan samhandling utover dei programmatiske rutinane.

At kelnaren er på randen av noko, merkar vi også tidleg, når han tek seg i å illustrere ordet «rømmedip» med å bøye peikefingeren i eit lite «dip» – og straks kjenner seg ute av kontroll: «Hva er det jeg driver med?» Mykje verre skal det bli når ei ung, vakker kvinne trer inn blant stamgjestane.

Munter dekadanse
Matias Faldbakken er ein av Noregs mest feira samtidskunstnarar, for tida aktuell med utstilling på Astrup Fearnley Museet i Oslo. Eg fekk aldri lese romantrilogien han slo gjennom med tidleg på 2000-talet under pseudonymet Abo Rasul: Skandinavisk misantropi. Det var liksom noko med fokuset på porno, vald, nazisme, pedofili og reklamebransjen som ikkje verka så lokkande på meg. Kontrasten kunne knapt vore større til den høgsensitive kelneren som er hovudperson denne gongen – det måtte i så fall vere om han også var nyfrelst. Men det er han ikkje. I staden representerer romanen den andre versjonen av dekadanse, den typen kor livet handlar mest om raffinert smak og kjappe replikkar.

I starten opplevde eg dei mange innforståtte referansar til kunst og diverse forbruksmateriell som særs irriterande. Men sett gjennom den nevrotiske hovudpersonen ser ein jo at både samling av verdslege skattar og snobberi er strategiar for å gjere verda trygg og føreseieleg, og samtidig definere seg sjølv inn i eit godt selskap.

Det skarpe blikket i kombinasjon med ditto formuleringsevne kjem likevel meir til sin rett når forteljaren kommenterer menneska og livet meir generelt. Som når han konstaterer at ein av stamgjestane «sprader ut gjennom ut gjennom filtforhenget med markedsliberale skritt». Diverre (for kelneren) er mykje av merksemda retta mot han sjølv, og han er fortvila over at kjenslene riv og slit i andletet slik at han får «nervetryne». Kapittelet om kva som skjer når han drikk for mykje kaffi, er også kosteleg.

Lengt etter tradisjon
Faldbakken viser med denne romanen at han har blikk for dei evige bipersonane i livet og talent for nevrosehumor. Evna til å orkestrere koseleg, gamaldags snobberi i kombinasjon med frisk formuleringsevne gjer at tankane går til både Oscar Wilde og P.G.Woodhouse sin Jeeves og Wooster-serie. Meir lokalt slektar romanen på Terje Holtet Larsens like kresne, men mørkare satire – også lagt i munnen på velkledde menn.

I den grad det finst samfunnskritikk i romanen, kjem den indirekte fram: Dei rike stamgjestane er sett med tydeleg skepsis. Men mest viser det nostalgiske portrettet av restauranten lengt etter tradisjonar som kan stå i mot både teknologiske og andre slags revolusjonar. Det gir The Hills den same idylliske sjarmen som gamle julefilmar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Thorvald Steen: Det hvite badehuset

Menneske og manglane: Med ei historie om sjukdom, skam og ukjende familiehistorier skaper Thorvald Steen både historisk og etisk refleksjon.

Nominasjonane til dei litterære prisane for 2017 er i full gang, og vi har alt fått kåra dei første vinnarane. Det er éin roman som førebels ikkje har stått på nokon av listene, men som eg vil framheve som ei av dei særs gode og viktige bøkene i år: Thorvald Steens Det hvite badehuset.

Som den nyleg kåra Bragepris-vinnaren Tung tids tale av Olaug Nilssen, er Det hvite badehuset ein roman som veks i tanken etter at ein har lese han ut. Historia er fortalt på ein tilforlateleg måte, men viser seg etter kvart å gi skakande innblikk kor mykje meir av ei tragedie det var å bli ramma av ein sjeldan sjukdom for berre få generasjonar sidan, før legevitskapen vart så avansert som han er no. Romanen er også eit innspel i debatten om sortering av foster på grunnlag av genetiske disposisjonar.

Kroppen og tanken
Thorvald Steen tar utgangspunkt i den arvelege muskelsjukdomen han sjølv lid av, og som han også har skrive om i romanane Vekten av snøkrystallar (2006), Det lengste svevet (2008) og Balanse (2012). Han er elles kjend for ei lang rekkje historiske romanar som har gjort lukke internasjonalt. I årets roman går han bakover i familiehistoria.

Det heile startar med at ei ukjend kvinne ringjer og påstår at ho er søskenbarnet hans, og at ein onkel han aldri har kjent er død. Dermed er det duka for opprulling av ei familiehistorie så grunnleggjande prega av skam at det viser seg vanskeleg å i det heile tatt få mora til å seie noko om denne hittil ukjende delen av familien.

Komposisjonen er sett saman av glimt frå ulike tider, av minner og av biletrike skildringar av livet slik det møter sansane i noet. Spesielt slåande er ei fleire sider lang gjengjeving i sakte kino av korleis forteljaren dett ut av rullestolen: «Farten øker. Tar jeg meg for, vil håndleddet brekke. Snøen hviler lett på furutreets nåler utenfor. Blomstermånedene er for lengst forbi. Jeg faller videre.»

Slik skaper Steen eit litterært uttrykk for det å vere inni ein kropp ein ikkje fullt ut kan styre, kor merksam ein må vere på alle detaljar og korleis fysikken og biologien tvingar seg inn i medvitet. Det er høgst relevant for alle som har tenkt å leve inn i alderdomen.

I kontrast til desse uendelege sekunda, står tankespranga som går frå eigen barndom til forsøka på å skjøne historia som låg bak at mora som lita jente miste kontakten med både faren og broren. Forteljinga om kjenslene som prega familien då hovudpersonen fekk vite sin eigen diagnose, er sterk i seg sjølv. I tillegg blir det eit utgangspunkt for å leve seg inn i ein endå meir brutal lagnad: Det som hende med morfaren då han vart ramma av den same sjukdomen som ung far.

Tapte fellesskap
Det er ei vond historie å få innblikk i. Men Steen legg fram det tragiske utan å bli sentimental og opnar for høgst naudsynte refleksjonar rundt menneskeverd og livskvalitet. Det er brennbare eksistensielle spørsmål for folk i alle livssituasjonar: Kva gjer livet verd å leve, og kva er vi sjølv verde når vi har fysiske, psykiske eller sosiale manglar? Og ikkje minst: Kva misser vi om kjensler av skam blir styrande for livet?

Møtet med det «nye» søskenbarnet gir eit perspektiv på det siste. Når han får høyre om livet til den avlidne onkelen, får han glimt av ein tapt fellesskap som kunne ha gjort hans eige liv enklare då han vart konfrontert med sjukdomen som han – heldigvis feilaktig – trudde ville ta frå han alle sjansar til å oppleve kjærleik og lukke.

Det kan til tider vere litt vanskeleg å halde styr på kven som er kven i ei historie som handlar om foreldre og barn gjennom tre generasjonar. Men det er vel verd innsatsen. Det hvite badehuset er ei velskriva og viktig historie om øydeleggjande skam og frigjerande aksept.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Arne Ruset: Songbok for hesten

Varme glimt: Songbok for hesten er ein varm og ofte morosam roman. Men augeblunkane er betre enn heilskapen. 

Arne Ruset skreiv ei av dei beste bøkene i 2013 med novellesamlinga Berg brest. Dei særs velformulerte tekstane gav til saman eit gripande bilete av ei sunnmørsbygd på 30-talet før og etter at ein bit av fjellet fall fjorden og flodbølgja la mange liv aude. Den ferske romanen Songbok for hesten tar oss til eit liknande miljø i ei tid nærare vår eiga, men manglar det ladde språket eg fann i novellene. Fine augeblunkar og artige anekdotar vantar det likevel ikkje på.

Tankar på vegen
Det er eplebonden Haugmann som fortel. Han er ein einstøing som trivst best med å syngje for hesten Lykke eller stelle epletrea. Han er plaga av at han er fødd med eit vanskapt øyre som også er slik innretta at det tar inn stemmer langt borte frå. Etter at faren døyr, mora kjem på sjukeheimen og han blir aleine med den hissige bror sin, blir livet så vanskeleg at han må leggjast inn på psykiatrisk avdeling.

I det litterære landskapet plasserer romanen seg ein stad mellom Tarjei Vesaas Fuglane (1957) og Ingvar Ambjørnsens fire romanar om Elling – éin av medpasientane til Haugmann har då også fått namnet Elling. Det er fint selskap, men òg litterære suksessar som er særs ulike i stil. Haugmann har noko av alvoret og smerta til Mattis når han vandrar rundt nattestid og omfamnar epletre. Andre gonger kling tonen meir humoristisk i Elling-stil, som når Haugmann fortel om si sterke beundring for den sovjetiske kulestøytaren Tamara Press. Av og til er det vondt og artig på ein gong:

Men først må eg få tilbake tankane mine. Dei blir no tenkt av andre, ved nokre høve er dei til og med blitt overført til media. Det er vondt å høyre sine eigne tankar på radio. Eg har også sett tankane mine kome gåande som personar.

Historia om Haugmann festar likevel aldri riktig grepet om lesaren, kanskje fordi uttrykksmåten og det han fortel ikkje er karakteristisk nok til at eg synes at eg blir kjend med han. Når han fortel anekdotar frå bygda, blir han ein nøytral formidlar, og anekdotane tilfører sjeldan portrettet av han nye dimensjonar.

Opp og ned
Den tematiske parallellen til Olav H. Hauge sitt liv er klår, og legg ein godsida til, kan ein seie at også den korthogne dagboksstilen gir assosiasjonar til den store diktaren. Humoren i dei mange anekdotane frå bygdelivet vekkjer dessutan minna om ei litterær perle frå 2005, Krinsereglane av Edmund Austigard.

Men Songbok for hesten er svekt av at komposisjonen ikkje er tilpassa så store flater som Ruset prøvar å dekkje i tid og sjanger. Der portrettet av Mattis i Fuglane viser gjennom nokre få, avgjerande hendingar kor einsamt og vondt det kan vere å skilje seg ut i ei lita bygd, vil Ruset vise opp- og nedturar gjennom mange år. Etter kvart endar han i eit slags feel good-spor som går litt hit og litt dit.

Det finaste i romanen er varmen Haugmann er sett og skildra med. Glimten i auget er der ofte, men Ruset viser også solid innsikt i korleis tankane kan te seg for dei som høyrer og ser slikt andre ikkje høyrer og ser, men elles er prega av den same kulturelle arven som folk flest.

Ruset har arbeidd som psykiater fram til nyleg pensjonsalder. Ved sidan av har han skrive poesi og prosa for både barn og vaksne. Når ein konstaterer at to av dei tre mennene i romanen som har litterære ambisjonar er pasientar på avdelinga for sinnslidande og éin jobbar der, tenkjer ein sitt om kva psykiateren kan ha opplevd av fellesskap på tvers av diagnosar gjennom eit langt arbeidsliv. Marginane som avgjer kven som hamnar kor i livet kan vere små.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Merethe Lindstrøm: Nord

Vonde vegar gjennom ingenmannsland: Trass i sterke scener løftar Lindstrøms siste roman seg aldri heilt ut av det tenkte universet.

Etter at Merethe Lindstrøm med sin førre roman, Etter vinterarkivene (2015), gav seg autofiksjonen i vald med stort hell, har ho no gått i ei heilt anna retning. I romanen med den anonyme tittelen Nord fortel ho ei historie kor poenget ikkje er å presentere bestemte personar i eit tid- og stadfesta miljø, men snarare å utforske ekstreme erfaringar. Dette pregar også lesaropplevinga. Trass mange sterke scener er dette ei historie som aldri heilt løftar seg nok ut av det tenkte universet til at personane tek til å leve sitt eige liv i lesaren.

Karakteristisk språkføring
Hendingane vi får skildra er skakande, og lidinga er av det langdryge og seige slaget: Svolt, kulde, utmatting, einsemd, uvisse. Ein avmagra gut på 17 med deformert rygg er på vandring gjennom eit dystopisk landskap prega av bomba landsbyar, daude tre, støv, aske og gjørme. Etter kvart får vi glimt av den dramatiske forhistoria: Opphald i fangeleir og ei dødsvandring gjennom Europa. Etter å så vidt å ha unngått å bli avretta då han ikkje orka å gå meir, hamnar han hos ei ung enke som pleier han fordi ho treng å tru at det er ektemannen som er komen heim. Men det viser seg å ikkje bli ei trygg hamn.

Dei sterkaste partia i romanen er dei som skildrar korleis slik langvarig pine kan viske eit mennesket ut innanfrå og skyve det mot galskapen:

Jeg liker ikke meg selv noe særlig lenger, derfor er det rart at jeg bare noen uker før jeg møtte gutten multipliserte den jeg er, ensomheten holdt ikke ut seg selv lenger og skapte en annen, men helt lik, oftere og oftere var jeg to.

Lindstrøm har ei karakteristisk kjenslevar og uttrykksfull språkføring som spesielt i dei to siste bøkene av og til verkar omtrentleg på ein personleg måte, men andre gongar er suverent treffsikker. Sjå til dømes formuleringa midt i sitatet ovanfor, om einsemda som deler seg og blir to. Det kan verke upresist, men også vakkert flytande og ope. Det er ikkje heilt ulikt språkføringa til Ole Robert Sunde i den aktuelle romanen Penelope er syk, sjølv om bøkene elles er svært ulike. Eg ser dette språket som ein styrke, det gjer Lindstrøm god å lese uansett kva ho skriv om.

Liding utan namn
Det som reddar vitet til forteljaren i Nord, er møtet med ein yngre gut som blir med vidare. Men det ein minimal fellesskap dei deler. At dei verken har krefter til å snakke eller føle noko særleg, er spegla i måten boka er fortalt på. Det er likevel ein veikskap at handlinga aldri kjem seg ut av ingenmannslandet. Karakterane inkarnerer seg aldri i personlegdomar ein som lesar opplever som meir enn representantar for visse erfaringar.

Eit teikn på at dette ubestemmelege er intendert av forfattaren, er at vi ikkje får vite namna til hovudpersonane. Forteljaren kallar sitt imaginære alter ego for Jol, etter ein tilbakeståande gut han kjende før. Den unge kvinna som reddar han, insisterer på å gi han namnet til ektemannen. Men kven han eigentleg er, er det ingen i landsbyen som interesserer seg for. Medvandraren blir berre kalla «gutten», og når dei kjem over eit forlatt spedbarn, blir ho heitande «barnet». Har lidinga redusert dei til eksistensar nesten utan eigne identitetar?

Desse skildringane har ikkje berre relevans for den 2. verdskrig-konteksten Lindstrøm skisserer, men også for liknande hendingar andre stader, som flyktningstraumen vi no ser frå sør og aust mot nord i Europa. Eg trur dette er ei bok som vil vekse ved nærare analyse, men førsteinntrykket er at stilen er for kontemplativ til å trenge gjennom panseret ein raskt utviklar i tider som desse.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Ole Robert Sunde: Penelope er syk

Himmel og hav i kvar pytt: Sunde lèt sitt livs drama bli spegla i mange, små flater. Det har blitt ein diamant av ei bok.

Ein eldre mann går ut for å kjøpe sushi medan kona ventar heime. Vanlegvis ville ei slik hending ikkje gitt litterært stoff til meir enn eit dikt eller ei kort novelle. Men når mannen er Ole Robert Sunde, stiller saka seg annleis. Etter at porten til bygarden på Bislett i Oslo har slått igjen bak han, legg han først merke til korleis hinna på vatnet i ein pytt blir uklar av rørsler i bakken. Han ser mot antikvariatet over gata og tenkjer på ei bok han vil ha. Ein nabo dukkar opp og gir han assosiasjonar til ei bok av Imre Kertész. Så her nyttar det ikkje å vere utålmodig. Til gjengjeld går det raskt både hit og dit i språket og tanken. Det myldrar og sildrar i alle retningar på ein gong og innimellom gnistrar det til, ofte morosamt og ofte trist.

Tankeflukt
Med Penelope er syk har Ole Robert Sunde skrive si mest tilgjengelege bok så langt, men det betyr ikkje at det manglar finesse – tvert om. Ta berre smussomslaget: Det viser eit teikna skjermbrett av noko som liknar kinesisk redwood. Dei stjerneforma utskjeringane fangar merksemda og gjer meg nysgjerrig på kva som skjuler seg bak. Dei mange skildringane av nære detaljar i teksten fungerer på same måte for det eksistensielle dramaet tittelen viser til; at kona er alvorleg sjuk.

Sidan Ole Roberts Sunde miste kona si i fjor, er det nærliggjande å lese romanen som eit portrett, ikkje berre av forfattaren, men av kven kona var for han og kven han var saman med henne. Stadig kjem han attende til slikt ho har sagt, sams erfaringar, og, etter kvart, livet i sjukdomsperioden. Under alt han observerer, assosierer, fantaserer og resonnerer ligg spørsmålet: Korleis vil livet bli når ho ikkje lenger er der når han kjem attende frå tankefluktene sine?

Referansen til Penelope, kona til Odyssevs, viser også til at romanen er komponert som ei spegling i miniatyr av Odysseen av Homer. Der Odyssevs var i krig og på reise i 20 år før han kom heim, går vår helt ein tur på nokre hundre meter som kanskje tek ein halvtime. Den eigentlege reisa skjer i tankane og strekkjer seg over eit ekteskap, eit liv, ja, over tusenvis av år bakover i historia og fram mot alt ein kan fantasere om og undre seg over. Den vesle utflukta blir ein pytt som både kan spegle himmelen og skjule mykje under yta.

Musikalsk dynamikk
Ein kan ikkje vere opphengd i grammatikk når ein les Sunde, han er glad i å la språket flyte raskt og fritt. Til dømes kan han la fleire replikkar følgje på kvarandre i same setning og avslutte med «sa hun, sa jeg.» Så må ein gå attende for å sjå kven som kan ha sagt kva. Ofte blir den raske rytmen i lange, oppramsande periodar broten av med avsnitt på éi setning, gjerne med gjentaking av ei tidlegare utsegn. Slik får språket musikalitet og dynamikk som òg kan ha ein komiske effekt.

Det er elles fin komikk i skildringa av møte med typar som Oslokyklopen, Osloforfatteren, Shipping-Berger og Døden, utan at det tek noko vekk frå alvoret og den fortvila situasjonen som kjem stadig tydelegare fram.

Gjennom heile romanen går vatn igjen som motiv; regn og pyttar, vatn frå ei lekk kran og fantasiar om hav. Alt vatnet står for noko meir, kanskje tårer, eller kanskje rett og slett livet? Mot slutten tenkjer forteljaren på at kona er fødd i stjerneteiknet Vassmannen og elskar å symje. Dermed blir det den mest opne og vare kjærleikserklæringa ein kan tenkje seg når siste setning lyd: «jeg har alltid elsket regn». Slik let Sunde dei store kjenslene bli spegla i mange, små flater, og difor funklar Penelope er syk som ein diamant.

Tidligare publisert i Dag og Tid.


Olaug Nilssen: Tung tids tale

Å stå i det: Tung tids tale er eit sterkt og rått portrett av ei kvinne som har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Det er ein lang og tung veg som ligg mellom den lattermilde tabuknusinga i Olaug Nilssens gjennombrot som forfattar, Få meg på, for faen frå 2005, til fortvilinga og sinnet som pregar årets roman, Tung tids tale. I mellomtida har ho gitt ut både sakprosa, barnebøker og skodespelet Stort og stygt, kor ho starta handsaminga av emnet ho no tek vidare: Å bli foreldre for første gong og oppdage at barnet ikkje utviklar seg slik som alle andre. Når krava om meir omsorg oppstår, er det ikkje anna å gjere enn «å stå i det» – men kva gjer ein eigentleg når kreftene tar slutt?

Tunge tak
Tittelen Tung tids tale er henta frå det kjende diktet til Haldis Moren Vessas. Men i romanen blir oppfordringa i diktet («Alt du kan løfte av børa til bror din, må du ta på deg.») ein utmattande realitet for ei mor som er på randen både psykisk og fysisk etter å ni år med ein son som må ha hjelp til alt, og som slåst og stikk av. Det er òg to yngre born i familien. At det også er arbeidskrevjande å skaffe den avlastinga familien sårt treng, legg stein til byrden.

Romanen er skrive i «du»-form og dedusert til sonen Daniel. Sentralt i handlinga står det byråkratiske kravet om at foreldra til guten må gå med på at han blir diagnostisert, ikkje berre som autist, men som psykisk utviklingshemma før han kan få 100 døgn i året på institusjon. Dei strittar imot i det lengste – for dei hugsar jo alt han fekk til før, dei ser nyansane i han som forsvinn bak ein slik diagnose.

Det er hjarteskjerande å lese om møte med velmeinande naboar og offentleg tilsette, om skamma ho kjenner av tanken på at dei synest ho ikkje gjer ting rett, at ho burde ha klart meir. Ho kjenner også frykta at ho kan kome til å slå sitt eige barn – og rettferdiggjere det.

Sjeldan har vel det litterære verkemiddelet gjentaking vore meir på sin plass enn i skildringa av omsorgsrutinar ein skal gjennom fleire gongar kvart bidige døgn. For ikkje å snakke om det fysisk og emosjonelt krevjande i å ikkje bli møtt med kjærleik, men med vald av barnet ein elskar så høgt:

«Lenge visste eg ikkje kva eg skulle gjere når du slo meg og beit meg. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg, og eg brølte. Du beit meg, og eg banka i veggen.»

Kjærleikssongar
Men her finst òg gode augneblinkar kor mor og son finn kvarandre i opplevinga av naturen, eller kommuniserer med memorerte songstrofer. Kontrastane er store, dermed vert det nesten magisk når sonen i baksetet plutseleg seier «Jeg tror jeg elsker deg» og mora etter å ha stogga bilen og gjengjeldt kjærleikserklæringa kan svare med ei strofe frå den rette songen.

Nilssen gir ser her ut i same landskap som Lars Amund Vaage gjorde i Syngja (2012), kor han skildra livet med ei autistisk dotter. Vaages historie dekte eit lengre tidsperspektiv og hadde meir rom og ro til refleksjon. Nilssen si bok er tøffare og tettare på nylege erfaringar – til dømes sluttar romanen med gjengjeving av eit brev med avslag på søknad om omsorgsløn, datert 18.05.2017.

Det er mykje det er vanskeleg å skjøne utan å ha opplevd det sjølv, men i dette tilfellet skal det ikkje så mykje fantasi til: Alle som har hatt ansvar for små born veit kor slitsamt det kan vere, og så les ein om alt som her kjem i tillegg. Det er modig av Olaug Nilssen å skildre så direkte ein situasjon det er offentleg kjent at ho sjølv lever i. Romanen er som eit skrik: Rå, sår og sterk. Det er lyden av ei kvinne i kamp, ei som alt har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Jan Kjærstad: Berge

God og dårleg etterpåklokskap: Kjærstads kritiske refleksjonar om mekanismar i eit tragedieramma samfunn er interessante, men pedantiske.

For eit par år sidan etterlyste Jan Kjærstad eit større register av vurderingskriterium i litteraturkritikken, éit utslag av viljen og evna han ofte har vist til å gå på tvers og pirke i vanetenking. Når han no gir ut ein roman kor hendingane er tydeleg inspirert av traumet frå 22. juli 2011, passar det å vurdere verket etter kriteria han sjølv stilte opp: Tankekraft, «besynderlighet», originalitet, etterglød og veikskap.

Tankekraft
Tittelen Berge er etternamnet til ein av tre forteljarar, men har òg andre dimensjonar. Handlinga startar med at journalisten Ine Wang får vite at fem menneske er drept på bestialsk vis i ei hytte. Mellom dei den profilerte politikaren Arne Storefjeld, som ho skriv biografi om. Dermed skal tragedien vise seg å «berge» karrieren hennar. Samstundes startar jakta på ei logisk forklaring og ein gjerningsmann som skal «berge» samfunnet frå redsla for tilfeldig vondskap ein ikkje kan verje seg mot.

Påpeikinga av at tragediar kan ramme av årsaker det er vanskelege å skjøne, eller til og med finne, er viktig og god. Men samtidig er det noko lettvint ved dei kritiske aspekta i boka.

Handlinga er lagt til 2008, til det vi i dag tenkjer på som ei meir uskuldig tid. Men dermed er det først og fremst etterpåklokskapens lys som spreier seg gjennom diverse analyser og spådomar som blir presenterte gjennom dei fiktive personane. Ja, det finst nok folk med viktige innsikter som ikkje blir høyrt før det er for seint, men desse idealiserte typane som Kjærstad har ein forkjærleik for, er ganske irriterande.

Eg lurer også på kor godt tenkt det eigentleg er å løfte peikefingeren mot at somme yrkesgrupper tente på dei tragiske hendingane. Er ikkje ein del slike mekanismar uunngåelege uansett kor mykje eller lite sorg den einskilde kjenner? Kritikken kviler pedantisk på ein uklar formulert tanke om sinnelagsetikk, med den uvillege dommaren Berge som ideal.

Etterskurr
«Besynderlighet» er i Kjærstads essay «Hva gjør en roman god?» eit ord for å tørre seg inn i det vonde eller ufattelege. Med Berge gjer han sjølv det på samfunnsnivå. På individnivå er det nærmaste han kjem skildringa av den lite rasjonelle måten forteljaren Berge reagerer på tragedien på, kanskje inspirert av Albert Camus Den fremmede.

Komposisjonen er elles tradisjonell, ikkje original. Det mest påfallande – men likevel basisen for all fiksjonskunst – er at forfattaren kommenterer verkelege hendingar utan å seie direkte at det er det han gjer. Aspekta han tar for seg er aspekt av kollektive erfaringar trekt ut av kontekst, noko som både minskar kompleksiteten og fungerer som gardering. Men referansen er heile vegen klar. Ine Wang ser til dømes Hovedøya i Oslofjorden «fra en ny vinkel, og det er noe med omrisset som gjør det til den fremmed øy, en ubehagelig øy, en øy jeg har klart å flykte fra (…)». Kven kan anna enn å sjå Utøya for seg?

Kriteriumet «etterglød» gjeld i kor stod grad lesaropplevinga blir hengande i ein og endrar seg etter lesing. Som de skjønar, har eg i ettertid vore mest oppteken av kor godt den implisitte kritikken treff. Eg trur eg må kalle det «etterskurr». Kjærstad skal ha for at han tør å ta opp at tragediar som rammar nært, men ikkje personleg, faktisk kan ha ein vitaliserande effekt. Men skildringa av statsministeren som haustar politisk gevinst av rolla som sørgjande landsfader, synes eg er på kanten med tanke på dei verkelege hendingane i 2011.

Veikskap og fine vanar
At Kjærstad lanserte «veikskap» som vurderingskriterium, heng saman med at det dårlege kan vere uløyseleg knytt til kvalitetane. Handlinga i Berge er tydeleg konstruert for å reflektere over ein gitt situasjon, noko som blir ekstra tydeleg når krimgåta får si løysing. Men det er ein slik positiv veikskap, gitt at refleksjonen rettferdiggjer han.

Ein veikskap som derimot godt kunne vore retta utan tap, er mengda detaljar om mat, drinkar, arkitektur og andre fine vanar. Spesielt dommaren Malm presenterer ein nær uuthaldeleg flaum av forbruksfakta, langt utover det som trengs for å skjøne kva type han er. Graham Green kunne gjort det med éi setning.

Om ein også skal trekkje fram kriterium vi vanlegvis vurderer etter, så har Berge spesielt i starten stor språkleg driv bygd på humor, indignasjon og intellektuell trass. Og mot slutten veks det fram ei medrivande spaning, som trass skepsis undervegs gjorde at eg vart skuffa over den brå slutten. Kjærstad har altså fått mykje ut av å ta opp emne vi enno treng å arbeide med etter 22. juli. Han også.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.