Category Archives: Romanar

Ingrid Melfald Hafredal: Harehjerte

Eit lett, men sikkert grep: Ingrid Melfald Hafredal skriv om livet på ein ungdomspsykiatrisk institusjon med innsikt og respekt.

Ingrid Melfald Hafredal går inn i eit høgaktuelt tema når ho i sin andre roman skriv om innlagde og tilsette ved ein psykiatrisk institusjon for ungdom. For sjølv om nordmenn ifølgje internasjonale kåringar skal vere lukkelegast i verda, viser tal frå Folkehelseinstituttet at det er fleire unge som har psykiske problem enn det var før, og auken er størst blant jentene. Heldigvis er også openheita om emnet aukande. NRK har portrettert unge som går i terapi i reality-seriane «Jeg mot meg» og «Stemmene i hodet», og i suksess-serien «Skam» er ein sentral person manisk-depressiv. Angst, depresjon,  schizofreni, anoreksi og sjølvmordstankar er òg viktige tema i samtidslitteraturen.

Flettverk av historier
Ingrid Melfald Hafredal debuterte med romanen Omveier i 2013. Tittelen på andreboka Harehjerte viser til korleis hjartet kan rase avgarde i angst sjølv om det ikkje finst ein ytre grunn til å vere redd. Slik har tenåringen Ida det kvar kveld når ho skal sove. Spesielt i skildringa av denne tilsynelatande veltilpassa jenta som stadig prøvar å ta livet av seg, viser Hafredal seg som ein  forfattar med blikk for dei komplekse samanhengane i både psyken og samspelet mellom menneske.

Det beste med romanen er likevel korleis Hafredal opnar for vidare refleksjon ved å flette saman historiene til menneske i ulike livsfasar. Det kan likne måten Helga Flatland fortel på i romantrilogien som startar med den mykje leste Bli hvis du kan. Reis hvis du må (2010).

Romanen har tre delar som kvar introduserer ei jente og hennar sjukdomshistorie, men som så hoppar mellom korte episodar i liva til både dei og andre ved institusjonen. Dei vi etter kvart blir best kjent med og som bind det heile saman, er den erfarne psykiataren Ørjan, den nytilsette miljøterapeuten Anne og sjukepleiaren Solveig, som nærmar seg pensjonsalder. Dei har også sitt å stri med, men blir viktige for ungdommane dei arbeider med.

«Jeg har lyst å bli som Ørjan, sier hun plutselig. Når jeg kommer ut herfra. Da vil jeg hjelpe andre, slik som han gjør». Det er Ida som seier dette til miljøterapeuten Anna, og etterpå får ein som lesar eit anna blikk på dei som jobbar ved institusjonen. Stammar deira faglege engasjement også frå personlege erfaringar?

Romanen blir ei påminning om kor fysisk og emosjonelt krevjande det er å jobbe med menneske som har det svært vanskeleg – det kan bli lite krefter igjen til livet utanfor jobben. For meg vart det tankevekkjande at dei som blir hjelparar fordi dei har hatt gått gjennom liknande problem sjølv, på ein måte blir verande i det same resten av livet, berre i ei anna rolle. Eg vil tru det kjennest meiningsfullt – men samtidig utset ein seg for nye psykiske påkjenningar.

Evne til å sjå andre
Hafredal viser både innsikt i og respekt for det store og vanskelege emnet psykisk liding er. Berre ein stad opplever eg at respekten nærmar seg berøringsangst: I omtalen av Thale, ei jente som kanskje er øydelagd for livet av overgrep, blir distansen for stor. Det kjem aldri fram kva ho faktisk har vore utsett for, berre at det er særs alvorleg, og ho blir ikkje synleg som menneske på same måte som dei andre. Her kunne forfattaren godt ha risikert meir.

Likevel: Hafredals reinskorne språk, saklege tone og lette, men sikre grep om dei ulike livshistoriene er overtydande. Ikkje minst verkar ho som ein forfattar med evne til å sjå andre og vilje til å fortelje dei viktige historiene. Det gir meg stor tru på den vidare forfattarskapen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Jean Echenoz: Lyn. En roman om Nikola Tesla

Kjapt og godt om geni: Lyn gir eit passande lynkjapt portrett av vekselstraum-oppfinnar Nikola Tesla.

Jean Echenoz nyttar seg av noko så gamaldags som ein autoral forteljar, altså ein slik som like godt kunne ha starta teksten med «Kjære lesar» – slik eg vanlegvis skriv bokmeldingar. Når han i tillegg ilar gjennom fakta summarisk og polemisk i lange, elegante periodar, er det som at alt eg les får ein lett ironisk, munter schwung:

«Etter å ha lært seg et halv dusin fremmedspråk på fem minutter og nærmest åndsfraværende tilbakelagt skolegangen ved å hoppe over annen hver klasse (…) skaffer han seg førsteplassen på første og beste polytekniske skole, langt hjemmefra, der han på et blunk tilegner seg grunnleggende kunnskaper i matematikk, fysikk, mekanikk og kjemi …»

Passe arrogant
Det er med andre ord perfekt samsvar mellom form og det serbiske geniet frå 1800-talet som er innhaldet: Nikola Tesla – som i denne romanen konsekvent vert kalla Gregor for å signalisere at forfattaren har nytta sin dikteriske fantasi så vel som kjende fakta – var geniet som fann opp vekselstraum og dermed gjorde det mogeleg å transportere elektrisk kraft over store avstandar. Han hadde også ideane til det meste av grunnlaget for den teknologiske revolusjonen, som radio, radar, fjernstyring, laser og så bortetter.

Gregor var ikkje ein jordnær, fornuftig og stabil person med utprega sosiale evner, han var akkurat så skjør, arrogant og smågal som ekte geni skal vere, ein arbeidsnarkoman utan tid eller evne til å gå inn i nære relasjonar. Etter at han emigrerte frå Europa til USA, budde han resten av livet på hotellrom med romnummer som kunne delast på tre, sporadisk i selskap med sjuke duer han tok seg av.

Mangel på smerte
Lyn er eit stimulerande møte med ein historisk person, men den dimensjonen som manglar, er smerte. Å vere geni er ganske sikkert ei anna livsoppleving enn å ikkje vere det, men i framstillinga til Echenoz er det som om eit genialt sinn gjer mennesket til ein av dei robotane Gregor sjølv fekk idéen til. Men dei mange tvangshandlingane må ha oppstått ut av noko anna enn eit oppheng i hjernemekanikken?

Det som derimot kjem fram klart og tydeleg, er at sjølv ikkje geni kjem seg opp og fram utan ein viss velvilje frå sine medmenneske. Sjølv dei mest briljante idear kan bli ignorert eller latterleggjort, ja, kanskje spesielt dei briljante ideane står i fare for å bli avvist av slike som tolkar alt avvik frå normalen som idioti. No er ikkje det ei påtrengjande problemstilling i mitt liv, men det kan vere greit å ha i bakhovudet likevel.

Lyn er sjuande roman på norsk av den prisløna forfattarskapen til Echenoz, omsett med spiss og presis penn av Tom Lotherington. Det er godt å ha dei til gode for framtidige litterære utskeiingar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Frederik Svindland: Pelargonia

Alt er så nær meg: Kombinasjon av det intenst kjenslevare og lyriske bilete gjer Frederik Svindlands debutroman til ei forfriskande og god lesaroppleving.

Eg har alltid tenkt at det er noko farleg med kjensler – samstundes som eg har vore så full av dei. Det hefta noko latterleg ved det: Å ikkje vere kul og ironisk, men snarare lett å begeistre, lett å røre til tårer og så oppslukt av sine eigne kjensler, tankar og fantasiar at det kan vere vanskeleg å faktisk få gjort noko.

Men med åra har eg sett ein motsett tendens òg: Å ha sterke kjensler eller til og med psykiske vanskar kan bli sett som teikn på at ein er djup og spesiell. No for tida er det ikkje nok å vere vanleg, ein skal helst skilje seg ut i mengda.

Det er mellom desse polane, det vanlege og det høgspende, Frederik Svindland rører seg i debutroman Pelargonia. For det finst vel knapt eit vanlegare innhald i ein debutroman enn nostalgiske barndomsskildringar. Likevel skil Svindland seg ut med ei utprega romantisk haldning – ikkje som i romantisk kjærleik, men som i den litterære epoken. Han har gjort pelargoniaen, som finst på tallause norske terrassar, til 2017-svaret på romantikkens blå blome, og blitt løna med nominasjon til Tarjei Vesaas debutantpris.

Nyanserikdom
Når forteljaren på første side skildrar opplevinga av heimen og landskapet han vaks opp i, karakteriserer han samstundes sin eigen måte å fortelje på:

Alt stort og smått som skjer får lov til å være så høytidelig som vi selv føler det, det er ingen historie her å rette forestillingene sine etter, bare rekken med hverdagslige øyeblikk, det umiddelbare som utløses i alle ting, liksom det finnes en egen rettferdighet i det som gror, i det som slipper, i det som speiler seg.

For denne forteljaren er sjølve livet ikkje hendingane, men opplevinga av naturen, heimen, foreldra. Saman med andre føler han seg utanfor, så han er bekymra for framtida: «Hvis moren min glemmer meg, er jeg virkelig ingen.»

Eit særtrekk ved romanen er at store tema berre let seg ane som utydelege landskap bak detaljane forteljaren fokuserer på. At han har psykiske problem, kjem fram i omtale av fotballspeling, som lenge var «en finte ut av fobiene». Så misser han konsentrasjonen og opplever at ballen tar hemn. Kanskje er det det same indre trykket som gjer det vanskeleg samle hendene om noko, «det er som å fylle et melkeglass med en høytrykkspyler».

For å spegle dei sterke sanseinntrykka tyr Svindland flittig til poetisk biletbruk: «Himmelen er uthvilt og enfoldig.» Det kunne ha blitt klamt, men i staden gjer den uredde bruken av sterke kjensler og personlege metaforar at boka kjennest som eit møte med noko nytt. Mangelen på dramatikk gjer at forfattaren verken hamnar i det svulstige eller ufrivillig komiske. Ein kan sakne eit tydelegare historie, men språket gjer lesaropplevinga interessant og god.

Økolitteratur
Frå Henrik Wergeland til Sigbjørn Obstfelder, Inger Hagerup (som eg lånte overskrifta frå) og Tarjei Vesaas sjølv – biletet av den inntrykksvare og kjensleridde forfattaren er velkjend nok. Men det er likevel ikkje vanleg no for tida at ein ung mann skriv om kjensler for naturen og foreldra sine på så gjennomført lyrisk vis. Her fins det ikkje spor av verken humor, sex eller intellektuelle analyser. Som romantikarane nyttar Svindland i staden ei fragmentarisk form til å løfte fram ei personleg oppleving av det jordiske og forgjengelege.

Ein kan lese boka som økolitteratur, kor mennesket blir skrive inn, ikkje som herskaren, men som del av naturen, avhengig av den store heilskapen. Svindland rører seg difor vidare frå autofiksjonstrenden mot ein litteratur der forteljaren er tydeleg til stades, men likevel får fram at det er verda som skaper mannen – ikkje omvendt.

Teksten var publisert i Dag og Tid 10.03.2017


Elena Ferrante: Svikne dagar

Livmorskrift: Elena Ferrante gjer kompromisslaus feminisme til kompromisslaus litteratur. Det gir henne stor litterær styrke med ein liten, innebygd veikskap.

«Å skrive er i røynda å snakke frå djupet av livmora». Sitatet er henta frå Svikne dagar, den andre romanen som vart gjeve ut under psevdonymet Elena Ferrante i Italia, åtte år etter debuten i 1994. Boka er omsett til norsk av Kjerstin Sørsdal, som nyleg vart nominert til Kritikerprisen for beste omsetjing for Napoli-kvartetten (Mi briljante venninne).

Politisk kraft
Det er tobarnsmora Olga som kjem med den særs kjønna påstanden om skrift. Ho har blitt forlaten av ektemannen og må dermed innsjå at ho er underlagt dei same nedverdigande vilkåra og kjenslene som dei kvinnene ho tidlegare har avskrive som «sentimentale fjols».

Det er faktisk ganske artig når ein tenkjer på det: At Elena Ferrante blir omtala som ein av dei største forfattarane i vår tid for bøker som har mykje sams med den litteraturen som i mange tiår vart foraktfullt avskriven som «kvinnelitteratur». Ein kan lure på om suksessen til Ferrante eit teikn på at tidene har forandra seg.

Kanskje har likestillingskampen endeleg kome så langt at kvalitetane i tydeleg feministisk litteratur blir gjenkjent utan fordommar? Eller kan det også vere slik at eit tydeleg feminist- og klasseperspektiv blir oppfatta som litterær kraft fordi vi har sett så lite politisk litteratur dei siste tiåra – slik at haldningane til det politisk ladde har snudd?

Spørsmål som dette kan bli avviste med påstandar om at litterær kvalitet er noko reint språkleg som ikkje kan brytast ned til sosiale haldningar. Men ser ein på Ferrantes bøker, er innhaldet, forteljestilen og ikkje minst energien i skildringane uløyseleg knytt til det feministiske prosjektet.

Rasande realisme
Som i den bejubla Napoli-serien, har Svikne dagar ein litterær stil ein kunne kalle analytisk realisme; forteljaren er glad i å forklare verda. Samstundes hentar Ferrante emosjonell kraft i tøffe sosiale og psykologiske realitetar som ho veit å gi konkrete uttrykk: Når alt til slutt raser saman for Olga, klarer ho plutseleg ikkje å låse opp si eiga inngangsdør og er dermed stengt inne med to born og hund. Og ho må be den sju år gamle dottera om å stikke henne med brevkniven kvar gong ho misser grepet og forsvinn inn i dei vonde tankane.

Språket er nøkternt og konkret, men rommar likevel kaoskreftene som trugar når kjenslene blir så sterke at vissa om kven vi er og kva som er verkeleg forsvinn. Skildringa av korleis Olga kjempar for å halde seg tilrekneleg og handlekraftig er lysande; utan å verken overdramatisere eller underslå den intense smerta klarer Ferrante å portrettere eit sinn på grensa til samanbrot.

Eg er imponert over kor kompromisslaust Ferrante løftar fram særskilt kvinnelege erfaringar, både opprørande og trivielle. Her ligg mykje av den litterære kvaliteten: Sinnet over urettferda i ulike vilkår og roller for kjønna verkar frigjerande og skaper ein intensitet i uttrykket som minner om Vigdis Hjorths Arv og miljø. Slik blir til dømes romantikken punktert: «Vi konsumerer og mistar livet fordi ein eller annan i ei fjern tid ønskte å tømme pikken sin i oss og var så vennleg at han valde nettopp oss blant kvinner.»

Tvieggja sverd
Men når krisa er over, blir den 50 sider lange avrundinga skuffande tam. Saman med kjærleiken, hatet og sorga forsvinn også intensiteten, attende blir berre ei summarisk oppsummering av korleis Olga får oppreising på det eine feltet etter det andre. Det er noko med denne insisteringa på at orden og rettferd må gjenopprettast som dreg i retning av populærlitteratur.

Sterke kjensler og meiningar er tvieggja sverd; ein vinn litterær kraft, men det kan gå ut over finmotorikken. Men i dei beste partia viser Svikne dagar med skakande effektivitet korleis dei ytre livsvilkåra og vår indre verd blir til i eit komplisert og ofte smertefullt samspel.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Pia Edvardsen: Vi var aldri brødre

Eit spel mellom veikskap og styrke: Debutant Pia Edvardsen skriv innsiktsfullt, men tamt om jenter med autoritær far.

Vi var aldri brødre er den litt mystiske tittelen på Pia Edvardsen lille, kvite debutroman som har eit idyllisk bilete av to småjenter på omslaget. Forklaringa kjem berre nokre få sider ut i teksten, i ei scene der ein familie med far, mor, to døtrer og ei dement farmor grillar pølser på stranda. Faren ertar jentene med å insistere på å kalle dei gutar: «Nei nå har vi det fint, gutter».

Utsegna viser seg å vere meir enn spøk for faren som oppdreg den eldste dottera med knallhard fysisk disiplin. For meg er det beste i boka innsikta i kva ein kan og ikkje kan oppnå gjennom kontroll.

Inkonsekvens i form
Det startar med at den eldste dottera kjem til familiegarden ved Narvik for å vere saman med faren medan farmora ligg for døden. Det set ramma for eit portrett av faren og ei familiehistorie som ikkje er meir dramatisk enn familiehistorer flest, men som nok tar mange, norske familiar på kornet.

Faren lever opp til eit tradisjonelt mannsideal om få ord og hardt arbeid. Og Edvardsen gir ei fin og innsiktsfull skildring av relasjonen mellom faren, som bak sitt tjukke skal av maskulinitet heilt tydeleg gjer sitt beste for dei han er glad i, og dottera – som på si side gjer alt ho kan for å kome faren i møte og bøte på sin største feil: At ho ikkje er gut.

Språket er knapt og nedtona utan sprell av noko slag, og oppbygginga er også tradisjonell. Det rommar likevel mykje, men det er noko inkonsekvent i formspråket. På den eine sida satsar forfattaren på å få fram dynamikken i familien gjennom konkrete skildringar, men samstundes lar ho eg-forteljaren eksplisitt setje ord på viktige element i underteksten: «Jeg lurer på om han noen gang har savna å ha en sønn. Det må han ha gjort.»

Slik familien er framstilt, verkar dette som eit faktum ein skulle tru søstrene var svært klar over og dermed ikkje trong å lure meir på. Når Edvardsen lar forteljaren berre så vidt gå inn i emnet, verkar det konstruert og overtydeleg. Det ville vore meir overtydande om ho enten tenkte mykje meir på det, eller tok det for gitt.

Autoritær avmakt
Romanen blir tannlaus og litt keisam av å mangle dynamikk og konflikt. Farsportrettet lener seg også tungt på Per Petterssons Ut og stjæle hester, spesielt når Edvardsen ved fleire høve understrekar kor stor vekt faren legg på mental kontroll over kroppen. Det som likevel gjer meg positiv til Edvardsens debut, er at ho i ein kort tekst set i gang mange tankar om roller, makt og identitet:

Dottera fortel at faren alltid gjorde som kona ville – til han forlet henne. Til gjengjeld styrde han si eldste dotter med hard hand, medan ho igjen rådde over lillesøstra. Men storesøstra som var den suverene i barndommen, kjenner seg som vaksen underlegen den ein veikare og meir «jentete» lillesøstra. Ho har nemleg funne plassen sin i eit tradisjonelt familie- og arbeidsliv, medan forteljaren slit med å slå seg til ro. Ho har beinhard mental og fysisk kontroll, men får ikkje sove når angsten grip henne om kvelden. Det illustrerer godt spelet mellom styrke og veikskap som fins i oss alle, og som også pregar familielivet.

Å vere pappajente skal vere eit godt utgangspunkt i livet, og vi veit at det er ein ressurs for den einskilde å ha både typisk mannlege og kvinnelege eigenskapar. Dermed er romanen ikkje så mykje eit innlegg i kjønnsrolledebatten som ei forteljing om korleis familiemedlemmer formar kvarandre. Og om det som ikkje lar seg tvinge fram ved disiplin: Tryggleik og sjelefred. Edvardsens bok gir derimot ro til å tenkje.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Clarice Lispector: Nær livets ville hjerte

Ekstatisk hoggorm: I den sensasjonelle debutromanen frå 1943 skriv Clarice Lispector om gleda og einsemda i å vere ei utprega intellektuell og emosjonell kvinne.

Clarice Lispector er den einaste forfattaren som har gitt meg noko nær ei mystisk oppleving. Eg skal ikkje prøve å skildre det, men eg skjønar kvifor ho har blitt samanlikna med ein mystikar som Teresa av Ávila.

Men sjølv før dette vart eg så takksam som eg aldri før har vore eit forlag då eg fann ut at Bokvennen skulle gi ut nye omsetjingar av Lispector. For sjølv om bøkene, opprinneleg skrivne på portugisisk i Brasil av ein jødisk immigrant frå Russland, no er å få tak i på både svensk og engelsk, er det viktig at dei blir omtala og lett tilgjengelege på norsk. Kvifor? Fordi Lispector viser kor mykje av det litterære som handlar om å gi språk til kjensler, og at dét ikkje berre er ei kjelde til intellektuell og moralsk innsikt, men også å nærme seg det største mysteriet av alle: Kva det er å leve.

Det ville hjartet
Bokvennen ga i 2015 ut Lispectors siste roman: Stjernens time, nydeleg omsett av Ida Munch. I 2016 kom debutromanen som i 1943 gav Lispctor status som litterært stjerneskot: Nær livets ville hjerte. Tittelen er henta frå James Joyce-sitatet i epigrafen, men inneheld i original form ikkje ordet «livets». Eg tippar omsetjaren har brukt ordlyden i den norske Joyce-omsetjinga, men dermed blir tittelen meir abstrakt enn det dyrisk instinktive, sanselege og rå som hovudpersonen Joana er så fascinert av.

Den foreldrelause jenta vart sjølv kalla ein hoggorm fordi ho heilt frå barndomen av verka kald og skremmande på tanta ho budde hos. Men sjølv finn ho intense gleder i sitt indre liv, noko som blir problematisk når ho som vaksen forelskar seg: For korleis skal ho få tid nok aleine? Og kven orkar i lengda å vere saman med ei kvinne så intens, overlegen og uavhengig som henne? «Ja, snart ville hun bli for tung for ham med sin overflod av mirakler.» Joana merkar snart konkurransen frå den sindige og varme kvinna som ikkje har noko større ønske enn å vere kone og mor.

Ein stor del av gleda ved å lese Lispector er å finne i dei uventa formuleringane og den rammande humoren, som når ho lar ein ung, ambisiøs mann kaste nykjøpte drops i rennesteinen fordi han bli usikker på om «store menn» brukar å ete sukkertøy. Men aller mest er det evna til å kople det indre livet direkte på originale filosofiske perspektiv som skiljer Lispector frå alt anna eg har lese.

Rusande vital
Det er interessant å sjå kor mykje av både språk og tematikk som er sams mellom Lispectors første og siste roman. Sjølv om ein kan merke at det står ei mindre erfaren – men likevel eksepsjonell – kvinne bak debuten, så er den karakteristiske stilen på plass, spesielt dei brå kasta mellom fortviling og ekstase, det førrasjonelle og det skarpt analyserande.

Dei mange skildringane av affekt, som hos ein mindre gåverik forfattar raskt kunne ha verka pubertale, er hos Lispector mangefasetterte og originale. Men den modne Lispector er både meir raffinert og meir kompromisslaus.

Anne Elligers omsetjing verkar solid, men bokmålet er noko konservativt og stivt. Når ho til dømes formulerer seg slik: «det er umulig å være noe utover det man er – og likevel overgår jeg meg selv, sågar uten deliriet», står det ikkje så godt til den unge, opprørske Joana. Forlaget har elles rota godt med årstala på smussomslaget; Lispector var ikkje sensasjonelle 17 år då ho debuterte, men 23. Det er likevel uviktige bagatellar i møte med litteratur som er like overraskande og rusande vital 74 år etter nedskrivinga.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Terje Holtet Larsen: Angiveren

Eller noko i den stilen: Terje Holtet Larsen er desillusjonert og rasande – rasande vittig.

Kven er det Angiveren tystar på? Det er mange forfattarar som kommenterer debatten om sanning og litteratur denne bokhausten, men ingen gjer det så komplisert, sårt og vittig som Terje Holtet Larsen.

Fluktruter
Det er noko jålete ved stilen til Larsen, noko litterært gamaldags i formuleringane som både irriterer og morar meg. Og det finst eit underliggjande sinne som i hans førre roman med den briljante tittelen Kjærlighet mellom intelligente menn (2014), faktisk hissa meg slik opp at eg la bort det mange sa var den vittigaste boka det året. Den nye romanen gir òg inntrykk av at handlinga er eit påskot for å seie si hjartans meining om livet, litteraturen og samfunnet.

Komposisjonen er grunnleggjande metonymisk; handlinga blir driven av møte mellom personar som speglar og kontrasterer kvarandre. Dobbeltgjengarmotivet kjenner vi frå Dilettantanten (2012): Ein nedstemt og inneslutta, i det ytre plettfri forfattar som er lei av seg sjølv, det keisame livet sitt, men først og fremst av alle andre, møter ein nedstemt, inneslutta, i det ytre plettfri revisor som er lei av seg sjølv, det keisame livet sitt, men først og fremst av alle andre. Revisoren vil ha forfattaren til å skrive ei falsk tilståing av umoralske handlingar som han kan leggje igjen når han rømer frå sitt gamle liv. Slik vil han bli fri, også frå eit ettermæle.

Forfattaren tar det for gitt at revisoren aldri vil gjennomføre planane og at samtalane deira er basert på «gjensidig forestillelse». Ikkje ulikt møtet mellom litteratur og kritikk, må ein seie: Forfattaren latar som han ikkje skriv om seg sjølv, og kritikaren latar som ho ikkje trur at forfattaren skriv om seg sjølv.

I det siste har denne konvensjonen blitt kraftig utfordra i kritikken. Larsens romanopning, vend direkte til lesaren, kan ein lese som ein kommentar til det. Kor rystande den nye gravekritikken verkar, kjem ikkje minst fram i ein fotnote av Solstadske dimensjonar som kretsar om termen «defenestrasjon»; å bli kasta ut av vindauget. Berre ideen om at litteratur skulle handle meir om sanning enn stil, går vel for forfattaren inn i synet på livet som «en uavbrutt serie krenkelser». Stil er vern mot eit for stort alvor; frasen «eller noe i den stilen» er brukt 16 gongar i romanen.

Raseri og ennui
Som Dilettanten har også Angiveren ei rammehistorie om familiebakgrunn og brotne søskenrasjonar. Emnet blir introdusert ved at forteljaren i ein sårbar augneblink kjem i skade for å fortelje noko sant i forsøket på stagge ein forfattarkollega som pressar på for at han skal gjere som alle andre og skrive om sitt eige liv: «noe nakent, noe ekte».

Problemet er at forfattaren tok til å skrive for å bli ein annan – men så oppdaga at kvar setning minte om kven han var og kor han kom frå. Samstundes er han djupt mistruisk til at sanninga om ein sjølv lar seg skrive ned. Når han så skildrar revisoren som «en mann som knapt nok kunne uttale sitt eget navn uten å bli innhentet av følelsen av ikke å ha forstått hva han egentlig snakket om», verkar det plutseleg latterleg naivt å snakke om «autofiksjon» utan å ha vekta på «fiksjon».

Angiveren handlar ikkje berre om einsemd, desillusjon og identitet, romanen har ein uventa tydeleg sosial profil med brodd mot snobberi og grådigheit. Det er ein passe dose raseri som gir vitalitet til ein tekst elles dominert av verdig og vittig ennui: «hun kunne hatt godt av å få erfare hva det ville si å bli et offer for den hensynsløse grådigheten hun lot til å nære en så dyp beundring for (…) Da ville hun få bruk for de poetiske evnene sine». Og dermed gjekk Angiveren inn på mi topp-ti-liste i år.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.