Category Archives: Poesi og kortprosa

Brødet og eselet: Del likt

Omveltande antipatos: Del likt er ei samling med sinte, leikande dikt og absurde bilete som får det til å boble i hovudet.

Ein gong for lenge, lenge sidan, då eg var ung, kristen og framleis hadde ei lyseblå tiltru til verda, heldt eg meg med favorittbibelord. Éit av dei var: «Kast ditt brød på vatnet; for med tida skal du finna det att.» (Forkynnaren 11,1). Ein person eg siterte det til, meinte at brødet umogeleg kunne vere noko å ete om ein faktisk fann det igjen. Det var kanskje meint som eit vits (i så fall dårleg framført), men episoden kan få stå som døme på kva slags uføre bokstavtru bibeltolkingar kan leie ein ut i. Sjølv hadde eg tolka visdomsordet i retning av: «Ein treng ikkje alltid gjere det trygge og fornuftige, ting ordnar seg alltids» – noko eg på ingen måte levde etter, kanskje bortsett frå at eg, av alle ting, valde å utdanne meg til litteraturvitar. Det er boka Del likt som har vakt desse assosiasjonane, og det er det mange grunnar til.

Del likt er del av eit større kunstprosjekt av kunstnarduoen Gunnar Wærness og Henrik Skotte, som her går under nemninga Brødet og eselet. Det høyrest utan vidare ut som deira dummare alter ego, men både orda «brød» og «esel» samt ei rad motiv i teksten er knytt til kjende bibelhistorier. Tenk på nattverden, eller eselet Jesus reid inn i Jerusalem på Palmesøndag. Les ein framhaldet av mitt tidlegare favorittbibelord, vert det dessutan tydeleg at Forkynnaren og Brødet og eselet har omtrent same innstilling til livet: «Del det du har, med sju eller åtte; for du veit ikkje kva for ulukke som kan henda på jorda.»

Bibelsk opprør
Slikt står det altså i denne tradisjonsrike boksamlinga som republikanske kristenkapitalistar over dammen gjerne omtalar som «The Good Book»  («‘cause it is good, and it’s a book», for å sitere den australske, musikalske komikaren Tim Minchin). Brødet og eselet grip i Del likt fatt i dette revolusjonære potensialet i Bibelen. Dei kommuniserer også på liknande allegorisk vis, men med eit rølpete uttrykk som kan få ein til å tru at dette er humoristisk  meint, ikkje kunst som meiner noko om verda på alvor. Det vil i så fall vere ei grov feillesing. Her er eit lite utdrag, så du veit kva eg snakkar om:

(FOLK ASSÅ)

Folk har hørt at det fins lova på jorda som dæm itj sjer, men dæm kan bryt dæm utan at nåkka skjer. Så dæm fortsett å bryt dæm hæppi hæppi hæppi igjen og igjen, og så plutselig bæ-bu-bæ-bu og bu-hu, så sitt dem der.

Derfor fløtte folk opp i trærn (…)

Eg assosierer til naturlover og klimaendringar her, gitt at det lenger nede står at «ekspertan leite etter ainner planeta». Det er éit av mange kritiske perspektiv.

Men sjølv om dette er ei utprega opprørsk bok, hallar eg mot at referansane til religion ikkje først og fremst er kritiske, men i staden peikar på at religion kan gjere dei undertrykte til revolusjonære. Spesielt diktet «(GÅ FRØ)» som startar med ein ordleik over ordet demokrati, refererer til det Jesus sa om såkornet som fell i jorda og døyr slik at det kan vekse opp strå med mange nye korn: «skokk oss              flokk oss / nøy oss           pløy oss / tøy oss             lang i sola / kryp vi opp av jorda trang / for å bli te mang mang mang».

Uansett kva haldninga til religionen eigentleg er: Det rølpete uttrykket, med munnlege formuleringar på trønderdialekt, lydmalande ord og svart humor, viser ein vilje til å bryte med konvensjonar som både handlar om leikande kreativitet og rettvis vreide. Det radikale innhaldet får av og til satiriske utslag. Alvoret slår ikkje ut i patos, men i antipatos.

Dette er starten på ei lengre melding som er publisert i BLA nr. 9/2017. Les heile teksten her (pdf).

Advertisements

Kristin Storrusten: Barsel

Dikt med store bokstavar: Kristin Storrustens debutdikt om å vere nybakt mor er ikkje avanserte eller djuptloddande. Men dei er underhaldande, og eg er glad for at dei finst.

Debutdikta til Kristin Storrusten er god poesi på same måte som Bridget Jones dagbok av Helen Fielding er ein god roman (og film); dei er underhaldande og inneheld gode observasjonar, men ikkje avanserte og djuptloddande. Eg er likevel glad for at dei finst. Det er fordi Storrusten skriv om eit emne som er viktig for svært mange kvinner i ein avgjerande periode av livet: Kor tøft det kan vere å bli mor. Og det er tydeleg at det finst eit publikum som veit å setje pris på å lese om dette, sidan boka, som kom ut i haust, alt er trykt i nye opplag.

Storrusten er ikkje redd for enkle poeng og daglegdags språk. Her finst det dikt kor punch line’en er: «Hva ville Fotballfrue gjort» og utbrot som: «Jeg hater bilsetetester, grøtvalg, barnehagestart, dette første året / Og kommentarfeltene som sier at mødre som meg er dårlige / / FØKK DERE».

Dette rett-frå-levra-uttrykket er samtidig styrken til samlinga, at ho tør å formulere sterke kjensler mange kan kjenne seg igjen i. Dermed føyer ho seg inn i ein trend av diktsamlingar med eit lettforståeleg, prosanært uttrykk; eg har før i år meldt fleire slike samlingar av mannlege forfattarar på Flamme forlag. Barsel er dermed del av ei rørsle som ser ut til å revitalisere sjangeren gjennom å nå ut til eit publikum som vanlegvis ikkje oppsøker poesien. Også Ida Lórien Ringdals debutsamling Dette skjer ikke, som kom ut på same forlag på nyåret og tek for seg singelliv og kjærleikssorg, har selt godt.

Som hos Ringdal er nok Storrustens bruk av svart humor ein del av suksessoppskrifta. Spesielt diktet om den nybakte mora som skal ta ein personlegdomstest når ho er tilbake på jobb, peikar seg ut for meg. Ho er ute av rutinen og svarar altfor ærleg: «Veldig veldig dårlig / Jeg reagerer veldig dårlig på stress / Mister hodet hver gang».

Les resten av meldinga på Littkritikk.no


Hilde Johansen: En foreløpig verden

Nye kart for ei gamal verd: Hilde Johansens sterke debutdikt gir rom til både gleda over kunnskap, angsten og gåta.

«Åra med barn i huset går så fort, dei er over før du veit ordet av det», har eldre folk ofte sagt til meg når dei høyrer at eg synes livet med tre born er travelt. No har eg kome så langt at eg tar til å skjøne kva dei snakka om, men samtidig veit eg at dei siste tretten åra har vart lenger enn eit århundre. Men det er noko som ikkje går opp. Eg var nyleg ung og lovande. Så vart det nattevåking, klesvask, henting, bringing og loppemarknader, minutt for minutt for minutt. Og no uroar eg meg for kva eg vil få i pensjon. Tida går sakte, men livet går fort. Verda blir mindre og mindre, men er ufatteleg i så mange dimensjonar – og likevel verkar det som ho er i ferd med å bli øydelagd.

Mitt eige liv er ei enorm potensiell feilkjelde (truleg i eitkvart resonnement), men eg har inntrykk av at Hilde Johansens debutsamling uttrykkjer liknande erfaringar. Den talande tittelen er En foreløpig verden, og her er eit av dikta kor motsetnaden mellom den store verda og det korte livet kjem fram:

Høy som en drage
Det er jorden denne gangen,
jeg elsker jorden, og utsikten
er uforståelig

Som når øynene dine vokser
mot uendelig og krymper
all denne

vitenskapen
å ta innover seg
på en slik livslang reise,

kun livslang

Det dominerande motivet i diktsamlinga er oppdagarar og kartografar, dei som på vegne av vår kulturkrins har lagt verda «under seg» både fysisk og i abstraksjonar. Det er ikkje eit uvanleg motiv i litteraturen, men Johansen nyttar det godt. Ho har skrive konsentrerte dikt som viser at poesien er ei eiga form for oppdaging. Samtidig yter ho motstand mot tanken om at verda let seg kartleggje ein gong for alle.

Les resten av meldinga på Littkritikk.no


«Ett evigt, ofullbördat allt»

Eg vil høyre til og eg vil vere fri. I Gunnar Björlings fragmentariske dikt finn eg eit språk som uttrykkjer både framandgjering, fridom og mystisk einskap.

«A zen monk walks up to a hot dog stand and says: Make me one with everything!» Dette er ein av dei få vitsane eg kan, eg høyrde han i ein film eg tilfeldigvis zappa innom for nokre år sidan, og som eg ikkje hugsar meir av enn det triste fjeset til Nicolas Cage og ein 40-årskrisebil i eit tørt, brunt landskap. Eg likte stilkrasjet i ordspelet (pølse med brød, lompe, ketsjup, sennep, sylteagurk, rå løk, sprøsteikt løk og rekesalat = mystisk einskap med universet), men kanskje festa akkurat denne vitsen seg fordi han spelar på noko av det djupaste i meg: At eg vil høyre til, høyre med, høyre saman. Og ikkje berre det, eg vil at verda skal henge saman; gi meining. Men som oftast gir ikkje verda meining, i staden ser verda ut til å bli meir og meir av ein kaotisk maktkamp mellom stemmer og påstandar.

I det siste synes eg at også samtidslitteraturen har blitt meir fragmentarisk og fleirstemmig: I BLA nr. 7/2017 skreiv eg at skjønnlitterære tekstar skrivne av unge, norske forfattarar ofte er sett saman av forteljingsbrokkar og litterære uttrykk frå fleire sjangrar. Dermed blir plutseleg ein del av utdanninga eg tok i førre årtusen relevant igjen – kven kunne vel ha ant at det skulle skje! Arbeidet med hovudoppgåva i litteraturvitskap om Gunnar Björlings fragmentariske poesi påverka meg sterkt, difor er dette eit essay ikkje berre om korleis ein kan tolke fragmentarisk litteratur, men om mine eigne forsøk på å få tankane, kjenslene og livet til å henge saman.

Björlings «Ja!»
Det fragmentariske er ei litterær form som både har oppstått gjennom lesing av ufullstendige restar av antikke manuskript og som eigen litterær sjanger med lang tradisjon (eit aktuelt døme er Lars Noréns Fragment, som nyleg kom ut i norsk gjendikting av Steinar Opstad). I og med Renessansen, kor interessa for kunst og litteratur frå Antikken blomstra opp, har ei fragmentarisk form blitt assosiert med opprør mot det kristne verdsbiletet kor alt som lever og alt som skjer skal passe inn i ei total og evig, guddommeleg meining. Men etter at både Romantikken, Modernismen og Postmodernismen har rulla over oss, er det lite igjen av ein slik dogmatisk tankegang om sanning og meining. Korleis skal ein lese det fragmentariske i dag?

Finlandssvenske Gunnar Björling (1887-1960) skreiv innanfor eit modernistisk paradigme, og var sterkt påverka av både Dadaismen som kunstnarleg program og Relativismen innanfor moralfilosofien. Det fragmentariske uttrykket vi finn i dikta og aforismane hans kan tolkast på fleire måtar: Som uttrykk for ein bestemt filosofi, som uttrykk for grensesprengande erfaringar som ikkje let seg fange i språk eller som uttrykk for depresjon og mangel på meining. Men dei ulike tolkingane utelukkar ikkje kvarandre. Kanskje er det også slik at det finst ein indre samanheng mellom desse ulike erfaringane og det filosofiske grunnarbeidet?

Dette er starten på eit lengre essay som stod på trykk i BLA nr. 9/2017. Les resten her.


Arne Borge: I stedet for blomster

Kakofonien i hovudet: Arne Borge skriv fram fragmenterte mentale landskap kor offentleg og privat, intellekt og kjensler finst samtidig, men ikkje samordna.

Poesidebuten til Arne Borge har eit utprega fragmentarisk uttrykk. Dermed er kritikar og journalist Borge, utan å vite det, så vennleg at han byggjer opp under påstanden eg skaut inn i den offentlege samtalen i førre nummer av BLA: At den yngre garde forfattarar prøvar å både vise og samle ei motsetnadsfull og fragmentert røynd mellom bokpermane.

Ja, heiter det forresten fragmentert eller fragmentarisk? Litteraturkritikar Ulf Eriksson har påpeika at det kan vere to forskjellige ting: «Fragmentert» er når fragmenta viser til ein heilskap som har gått i oppløysing, medan «fragmentarisk» er når fragmenta ikkje stammar frå ein slik heilskap. («Bitar av oskuld», melding av Nils Chr. Moe-Repstads Wunderkammer (27 kataloger), Vagant.no, 11.12.2016).

Gitt den kakofoniske frase-collagen som kjenneteiknar dikta i denne samlinga, er det lett å dra slutninga at fragmenta ikkje viser til éin, tidlegare heilskap. Men ein kan òg tenkje at Borge vil kommentere ein så stor og mangfaldig heilskap som den offentlege samtalen. Eller at han viser korleis element frå den private og den politiske sfæren blandar seg i medvitet. Og er då medvitet hos individet éin heilskap – eller ikkje? Denne spenninga mellom eit individuelt perspektiv og språket som overindividuell leverandør av meining går gjennom heile samlinga.

Kva kjem i staden?
Tittelen I stedet for blomster kan ein tolke i fleire retningar. Frasen minner om dødsannonsar kor ein kan lese at dei pårørande i staden for blomar ønskjer gåver til ei god sak. Er diktsamlinga på sett og vis eit minneord over noko som er tapt? «Samanheng og meining» melder seg utan vidare som ein idé om kva tap den fragmentariske forma vitnar om, men eg veit ikkje – det høyres for postmoderne ut.

Ei anna lesing av referansen i tittelen er at medkjensle bør omsetjast i nyttige gjerningar i staden for vakre symbolhandlingar. Arne Borge har tidlegare vore ein av fleire skribentar på bloggen Poetikk Politikk Praksis. Så eg ventar nesten å finne politiske dimensjonar i diktsamlinga – og det finn eg. Miljøproblematikk er berre éit av fleire element i motivkretsen («Artene forsvinner. Det er nå så, det er naturlig, det / handler om prioriteringer»), men ein kan dra tolkinga av tittelen mot spørsmålet: Kva har vi i staden for natur?

Ei tredje tolking er metalitterær: Mykje poesi brukar natur som motiv og symbol for det vakre, det urørte, det ville. Og blomar gir assosiasjonar til kjensleladde, sosiale gestar i både kjærleik og sorg. Då blir spørsmålet: Kva er det som kjem «i steden for blomster» i den poetiske forma Borge brukar?

I tillegg til det fragmentariske er dikta kjenneteikna av mangel på metaforar og eksentriske formuleringar. Men frase-montasjane har likevel noko dobbelt ved seg. Tilnærminga kan verke konseptuell og ironisk, men har òg ein underliggjande personleg og engasjert tone. Dobbeltheita pregar også den minimalistiske bokdesignen i kvitt og raudt. Raudt leier tankane mot både blomar og blod, estetikk og smerte, medan det kvite gir eit kjøleg og nøkternt inntrykk. Første dikt formulerer dette utgangspunktet slik:

influensasesongen er i gang – jeg tar vare på minnene
små figurer – frostrøyk frå munnen –
det må finnes en sjel – minste felles multiplum
sånn er jeg
jeg lager ting med hendene – hvite vegger
et nøkternt utgangspunkt

Det er noko flytande og ubestemmeleg over denne måten å setje setningsfragment saman på; med tankestrek. Som om orda skal fange ei ikkje heilt definert, men altomfattande livskjensle: «noe på gang – her på jorda / storslagent – det blir bare større og større».

Noko å brenne for
Samlinga har tre delar, og den første har tittelen «Oppblomstringen av kaffehus». Igjen ordet «blomster», altså, men i ei overført tyding som ikkje tar oss ut i naturen, men til eit urbant miljø. Kaffehus har, først i islamsk og sidan i europeisk tradisjon, vore viktige arenaer for intellektuell debatt – i dag huser dei vel meir kvardagslege samtalar. Dei mange ståande uttrykka i dikta kan ein lese som brokkar av samtalar, og den satiriske bruken av politikartalemåtar tydar på at det er den offentlege samtalen i vidare forstand dikta hermar og kommenterer:

vi må ta debatten
kraft og besluttsomhet – vår sekulære tid – en veldig kort introduksjon
frarøvet grunnfortellinger
det åpner opp for nye muligheter.

Dette er altså langt frå sentrallyrikk, og bruken av «jeg» signaliserer ikkje eit einskapeleg diktareg. Men så var det dette med den underliggjande kjensla – ho må jo tilhøyre nokon. Og det er ein personleg dimensjon her.

I andre del, som er kalla «Høstens farger» er uttrykket annleis: Linjedelte dikt med tydelegare indre samanhengar erstattar tankestrekane og det springande, fragmentariske. Og i første dikt møter ein det som verkar som eit diktareg i sorg. Men alt i andre dikt blir det melankolske inntrykket brote opp med eit ironisk spark til ein viss type «daglegtaledikt» som det har kome mange av, til dømes frå Flamme forlag:

Det kommer innenfra. Jeg kjenner det.
La det komme, dette er mitt

ståsted. En helt ny sjanger.
Å si ting rett ut. På norsk.
Private assosiasjoner, ting som elles
ikke blir sagt.

Den dramatiske versedelinga mellom første og andre strofe slo meg utan vidare som ein vits, ein god vits. Også vidare vippar dikta mellom glimt frå ei personleg erfaring og innslag av fraser, noko som blir fint oppsummert når det i eit dikt heiter: «Jeg forhandler med dagligtalen». Når «jeg» blir erstatta med «man» eller «vi», er vi igjen over i satiren: «Optimismen er helt klart på vei tilbake på catwalken. // Kanskje litt av begge deler./ Man skal jo leve også.»

Les heile meldinga i BLA nr. 8/2017.


Paal Maage Elstad: Lysmøkk

Det skumle kretsløpet: Trass den knappe, prosaiske stilen merkar ein at Paal Maage Elstad si andre diktsamling har både eit distinkt lynne og eit intellektuelt prosjekt. Dette er gode dikt.

Lysmøkk er ein tittel ein legg merke til. Etter å ha lese gjennom samlinga eit par gongar, ser ein at dette samansette ordet femner omgrepspar store som eksistensen sjølv: Liv og død, skaping og forfall, natur og kultur. Diktet tittelen er henta frå, går slik:

Solen sparker fra fjelltoppen
og fortsetter oppover

Vi blir igjen synlige
for hverandre
i
ekskrementskyen
den dumper over oss

Skjære                    Poet

Bøtte på bøtte med lysmøkk

At lys på denne måten blir framstilt som skit, er stikk i strid med det vi er vande med å tenkje om lys som symbol for alt som er godt – noko som straks får meg til å tenkje både på modernismens barndom i og med Charles Baudelaires Les fleurs du mal (1857, på norsk Det vondes blomar, Haakon Dahlen, 2014) og den dada-inspirerte, finlandssvenske poeten Gunnar Björlings (1887–1960) vilje til å provosere med formuleringar som «Gud och excrement». Samtidig kan ein tenkje seg både at lysstråling er eit slags avfallsprodukt frå forbrenninga på sola, og at det lyset gjer synleg for oss, ikkje alltid er så lekkert. Poeten blir, som skjæra, ein som plukkar opp alle dei små tinga lyset blinkar i, om det er skattar eller søppel.

Når eg tenkjer på det no, slår det meg at både lys og møkk er livgivande; begge delar driv vidare det kretsløpet eksistensen er. Det er eit sentralt motiv i Lysmøkk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Vegard Sæteren: Håndbok for flyktninger

Sprikande staur: Vegard Sæterens debut blandar ulike stemmer og stilnivå, alvor og satire. Eg saknar skarpare formulert kritikk.

Det er ei vanleg innvending mot dikt at dei er for vanskelege å skjøne. Og ja, det finst ein del poesi som krev stor tolkingsevne og forkunnskap – eller vilje til intensiv googling. Riktignok legg mange for stor vekt på intellektuell forståing – å lese dikt handlar òg om å vere open for andre måtar å oppleve på enn den rasjonelle. Men i dikt med gåtefulle metaforar og lærde referansar er det i alle fall mykje å ta tak i.

Eg synes at det kan vere vel så utfordrande å tolke tilsynelatande svært enkle dikt, og i den kategorien kjem Vegard Sæterens debutsamling Håndbok for flyktninger. Eg skriv «tilsynelatande», for det må jo ligge noko meir under når éi side berre inneheld dette: «Jeg liker å sitte inne og lese bøker». På sida før stod det: «jeg vurderer å kjøpe en seilbåt». Og på sida etter:

Jeg liker
å stå under et tre
om høsten
når bladene er gule
og røde

Tekstane er tatt ut av ein større samanheng i kapittelet «dialoger», og er eit døme på at koplingane mellom dikta, og  mellom dikta og konteksten dei må lesast inn i, kan vere vel så viktig for tolkinga som form og innhald i éit dikt. Sæteren nærmar seg altså ein «postpoetisk» praksis kor sjanger betyr lite (mellom anna står det ingen stad i boka at dette er dikt), og kor det sentrallyriske diktareget ikkje står i sentrum. I staden møter vi eit uttrykk som stadig endrar seg, og ulike stemmer som ofte – men ikkje alltid – er brukt ironisk eller satirisk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no