Category Archives: Poesi og kortprosa

Paal Maage Elstad: Lysmøkk

Det skumle kretsløpet: Trass den knappe, prosaiske stilen merkar ein at Paal Maage Elstad si andre diktsamling har både eit distinkt lynne og eit intellektuelt prosjekt. Dette er gode dikt.

Lysmøkk er ein tittel ein legg merke til. Etter å ha lese gjennom samlinga eit par gongar, ser ein at dette samansette ordet femner omgrepspar store som eksistensen sjølv: Liv og død, skaping og forfall, natur og kultur. Diktet tittelen er henta frå, går slik:

Solen sparker fra fjelltoppen
og fortsetter oppover

Vi blir igjen synlige
for hverandre
i
ekskrementskyen
den dumper over oss

Skjære                    Poet

Bøtte på bøtte med lysmøkk

At lys på denne måten blir framstilt som skit, er stikk i strid med det vi er vande med å tenkje om lys som symbol for alt som er godt – noko som straks får meg til å tenkje både på modernismens barndom i og med Charles Baudelaires Les fleurs du mal (1857, på norsk Det vondes blomar, Haakon Dahlen, 2014) og den dada-inspirerte, finlandssvenske poeten Gunnar Björlings (1887–1960) vilje til å provosere med formuleringar som «Gud och excrement». Samtidig kan ein tenkje seg både at lysstråling er eit slags avfallsprodukt frå forbrenninga på sola, og at det lyset gjer synleg for oss, ikkje alltid er så lekkert. Poeten blir, som skjæra, ein som plukkar opp alle dei små tinga lyset blinkar i, om det er skattar eller søppel.

Når eg tenkjer på det no, slår det meg at både lys og møkk er livgivande; begge delar driv vidare det kretsløpet eksistensen er. Det er eit sentralt motiv i Lysmøkk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no

Advertisements

Vegard Sæteren: Håndbok for flyktninger

Sprikande staur: Vegard Sæterens debut blandar ulike stemmer og stilnivå, alvor og satire. Eg saknar skarpare formulert kritikk.

Det er ei vanleg innvending mot dikt at dei er for vanskelege å skjøne. Og ja, det finst ein del poesi som krev stor tolkingsevne og forkunnskap – eller vilje til intensiv googling. Riktignok legg mange for stor vekt på intellektuell forståing – å lese dikt handlar òg om å vere open for andre måtar å oppleve på enn den rasjonelle. Men i dikt med gåtefulle metaforar og lærde referansar er det i alle fall mykje å ta tak i.

Eg synes at det kan vere vel så utfordrande å tolke tilsynelatande svært enkle dikt, og i den kategorien kjem Vegard Sæterens debutsamling Håndbok for flyktninger. Eg skriv «tilsynelatande», for det må jo ligge noko meir under når éi side berre inneheld dette: «Jeg liker å sitte inne og lese bøker». På sida før stod det: «jeg vurderer å kjøpe en seilbåt». Og på sida etter:

Jeg liker
å stå under et tre
om høsten
når bladene er gule
og røde

Tekstane er tatt ut av ein større samanheng i kapittelet «dialoger», og er eit døme på at koplingane mellom dikta, og  mellom dikta og konteksten dei må lesast inn i, kan vere vel så viktig for tolkinga som form og innhald i éit dikt. Sæteren nærmar seg altså ein «postpoetisk» praksis kor sjanger betyr lite (mellom anna står det ingen stad i boka at dette er dikt), og kor det sentrallyriske diktareget ikkje står i sentrum. I staden møter vi eit uttrykk som stadig endrar seg, og ulike stemmer som ofte – men ikkje alltid – er brukt ironisk eller satirisk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Håvard Nilsen: Litt som den sangen

Demokratiske dikt: Håvard Nilsen skriv lett tilgjengeleg om kor eksistensielt viktige estetiske erfaringar kan vere, men manglar formuleringane som skjer inn til kjernen.

Vi har alle vore der: Hatt ei så sterk oppleving av ei låt, eit dikt eller ein film at vi berre må dele med andre – og kjent fellesskapen i å like det same. Med diktsamlinga Litt som den sangen gir debutant Håvard Nilsen eit metaperspektiv på fenomenet gjennom ei rekkje konkrete og kommenterte døme.

Lydspor til livet
«Til Monica» står det på tittelbladet. I tillegg er det følgjande sitatet frå ein roman av Jon McGregor brukt som epigraf: «If you listen, you can hear it. / The city, it sings.»

Begge deler karakteriserer samlinga godt: Nesten alle dikta tar utgangspunkt i dei sams opplevingane til eit kjærastepar som stadig er på farten til nye byar og landskap. Passande nok startar første dikt in medias res, altså midt i ei pågåande hending: «og da vi kjørte over broen og inn i verden, satt jeg i forsetet / jeg hørte på Fear of a Blanket Planet og skjønte at Porcupine Tree / visste noe som jeg trengte å vite». Det er altså ikkje berre byen eller opplevinga av byen som «syng», det er verkeleg musikk som blir spelt i konkrete situasjonar dei seinare for alltid vil minne om, slik vi alle har erfart.

Men skildringane viser også at musikk, litteratur og film er langt meir enn tilfeldige, estetiske minneforsterkarar. Kunst formar snarare korleis vi opplever liva våre. «føles ikke dette litt som det diktet» er ein typisk replikk i dikta.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Bendik Vada: Vak

Mennesket i naturen, naturen i mennesket: Bendik Vadas minimalistiske debutdikt skaper rom og ro til å fundere over at også menneskje er spede spirar som treng ein stad å stå.

«Du skal itte trø i graset, spede spira lyt få stå», skreiv Einar Sjæråsen i det som kanskje er vårt mest kjende økodikt. «Du er sjøl en liten vek en», heiter det i siste strofe. I diktsamlinga Vak har debutant Bendik Vada skrive dikt som både i motiv og form uttrykkjer denne skjørheita og dermed tar Skjæraasens formaning inn i vår tids poetiske språk:

æ sutte på
inntørka rognebær

dyr i torva
fortelle mæ
at æ ska
lytt til skjørheten

skrittan lage egne ras

Samspelet mellom motiv og språk i diktsamlinga Vak får meg til å tenke på kor eksplisitt dialekter uttrykkjer tilknyting til ein bestemt del av geografien. Dei seier noko om kulturell identitet, men kanskje like viktig i denne samanhengen er det at dei synlege og høyrlege dialektmarkørane motverkar den abstrakte dimensjonen i språket: Dei viser at diktaren er forma av ein konkret stad, eit bestemt landskap.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Jørn H. Sværen (red.): Den engelsk kanal 2017

Vekk frå meininga og tilbake igjen: Diktantologien Den engelske kanal 2017 er eit møte med poesi som ikkje gjer knefall for meininga.

«Poetisk arbeid er like mykje å bygge ned meining som å bygge opp meining.» Det var Gunnar Wærness som sa dette, i eit foredrag om Øyvind Berg under Nordisk Poesifestival på Hamar i mars i år. Utsegna sette noko på plass for meg, for som diktlesar føler ein seg ofte inkompetent når ein ikkje klarer å seie kva diktaren meiner med formuleringane. Også når ein synes ein forstår det, kan tolkinga seie vel så mykje om den som les som om diktet. Men av og til er nettopp det uforståelege kjernen i det poetiske prosjektet. Det kan vere ei rørsle mot mystikken, eller det kan vere eit opprør mot den ferdigtygde meininga som blir trykt i oss gjennom tradisjon, ideologi, media, skikk og bruk. Den tanken at poesi også er å bygge meining ned, viste seg nyttig i møte med Jørn H. Sværens femte årgang av diktantologien Den engelske kanal.

Ny poesi og nypoesi
Skal ein skrive om dikt, kjem ein likevel ikkje unna ein viss meiningsproduksjon. Det første spørsmålet som melder seg i møte med Den engelske kanal 2017, er korleis ein skal forstå tittelen. «Kanal» er greitt, det kan ein kople til antologien som formidlar, som i «informasjonskanal». Men kvifor «den engelske», som leiar tankane mot havområdet mellom England og Frankrike? Éin ting er at Sværen i 2011 gav ut diktsamlinga Dronning av England på Kolon forlag. Men eit kjapt internettsøk viser at Sværen sidan 2007 også har gitt ut bøker på sitt eige forlag som ber namnet England forlag, og at Kolon-debuten var sett saman av eit utval av tidlegare publiserte tekstar. Ordet «engelske» formidlar dermed at antologien står i forlenginga av Sværens tidlegare verksemd og, får ein tru, representerer den poesien han brenn for.

Det finst også dikt omsett frå engelsk i alle årgangane som er gitt ut av antologien så langt, men fransk og nordisk poesi er om lag like godt representert. Blant poetane er det elles fleire gjengangarar, som norske Gunnar Berge og Kristin Berget (men Berget er ikkje i årets utgåve). Franske Victoria Xardel og Claude Royet-Journoud er dei mest brukte i omsetjing.

Sistnemnde er ein av poetane Thomas Lundbok nemner i artikkelen «Ny fransk poesi – en introduksjon» (Vinduet 01/2010, også publisert på audiaturbok.no), som gir ei nyttig forståingsramme for antologien. Her vert Royet-Journoud halden fram som representant for «negativ modernisme», ei av fleire retningar innanfor det som blir kalla fransk nypoesi eller postpoesi.

Nypoesien er ei mangslungen poetisk retning som skiljer seg frå den tradisjonelt høgstemde sentrallyrikken, mellom anna gjennom sjangeroverskridande uttrykk og konseptuelle innslag. Ikkje ulikt den litterære retninga som blir kalla «fransk nyroman», som i etterkrigstida hevda at romansjangeren må endre seg med tidene, handlar nypoesi om at nye tider treng nye, poetiske uttrykk.

Royet-Journouds dikt er, ifølgje Lundbo, sett saman av lausrivne sitat poeten har funne i prosatekstar skrive av andre. I den negative modernismen tar diktaren nemleg avstand frå ideen om at dikt treng å vere produkt av individuell kreativitet, og brukar heller ikkje poetiske omskrivingar og lydlege verkemiddel. Diktet skal ikkje ha ein biletleg eller underliggjande bodskap, orda ber berre si bokstavelege meining.

Dette vart eg sant å seie ganske letta av å lese, for eg fann det nær umogeleg å tolke Royet-Journouds dikt, som ironisk nok har tittelen «Materiell vugging, forklaring» (gitt at forklaringa ikkje var spesielt oppklarande). Det nærmaste eg kom ei tolking, var at somme av setningane set ord på ei lesaroppleving kor «Vi deler det umulige».

Poetisk-politisk praksis
Den andre gjengangaren i omsetjing, Victoria Xardel, er representert med tre dikt under tittelen «Ruteknuserne». Og igjen er det ei real utfordring å tolke; setningane er så springande at det er lett å misse konsentrasjonen i lesinga av dei ni-ti linjene dikta består av. Men ved gjenlesing ser eg at ordvalet og formuleringane formidlar eit sanseleg og lidenskapeleg opprør. Første dikt startar slik: «Hvorfor ikke med én gang. Ta stolen din / og sett den nærmere vannet. Denne festen overskrider arkitekturen.» Temperamentet og haldninga i motivet «fest» og termen «overskrider» blir endå tydelegare i setningar som «Jeg vil dø på hesteryggen». Men samtidig er det ein intellektuell, ironisk distanse i fraser som «(Den uforklarlige tilbøyeligheten til å ende i en heldig komplikasjon.)» og «Hvilken formuleringsevne».

Stemma er både sjølvmedviten og tvitydig, men det er tydeleg at Xardel vil noko med poesien når ho i neste dikt skriv: «Hunden biter ikke for elegansen i en bevegelse». Men det er også som om ho tvilar på at diktet kan nå sin eigen ambisjon: «Et slikt grenseløst prosjekt drev oss til det lakoniske.» Parentesen «(Til angrep på strukturene.)» koplar eg til det Lundbo skriv om at nypoesien motset seg bruken av fastlagde, formelle former. Men det er ikkje gitt at dette er metapoesi, andre lesingar er nok også mogelege.

I møte med slike dikt er det greitt å ha i bakhovudet at dei representerer ein kunstpraksis som siktar mot noko meir enn ei personleg lesaroppleving. Lundbo skriv at fleire av poetane som nyttar seg av konseptuelle strategiar gjer dette som del av eit breiare politisk prosjekt. Den poetiske praksisen er dermed eit «statement» som går utover meininga i det einskilde diktet. Kanskje som eit opprør mot ideologien ein ser bak tradisjonelle praksisar, enten det er geniestetikk, individualisme eller ein kapitalistisk varelogikk. Det omgrepsapparatet ein treng for å gjere gode lesingar av ein slik poetisk praksis nærmar seg dermed, paradoksalt nok, det litteraturteoretiske og filosofiske.

Resten av meldinga kan lesast i BLA nr. 6/2017


Aina Villanger: Baugeids bok

Sanseleg mellomalder: Aina Villanger gir glimt inn i eit historisk verdsbilete som opnar nye perspektiv på korleis vi i dag tenkjer om kropp og kjensler, fridom og fellesskap.

I litteraturlista bak i Baugeids bok finn vi tittelen Sanselig senmiddelalder. Tittelen formulerer eit slåande trekk ved Aina Villanger si sjangeroverskridande andrebok: I ein fragmentarisk miks av historisk oppdagingsferd og skjønnlitterær innleving teiknar ho opp eit verdsbilete i skjeringspunktet mellom katolsk mystikartradisjon og norrønt vikingliv (rett nok i tidleg høgmellomalder). Det kjennest som at det er noko viktig å hente der, noko som manglar i vår moderne tid.

Visjonær kropp
Aina Villanger debuterte med langdiktet Langsang: et flytans habitat i 2012 og fekk positiv merksemd for denne skapingssoga i talemål frå Grenlandsområdet. Med Baugeids bok går ho vidare i uventa retningar, men viser den same interessa for opphav.

Boka tar utgangspunkt i livet til den historiske personen Baugeid Dagsdatter. Ho er nemd i Håkon Herdebreis saga fordi broren Gregorius Dagsson i 1161 vart gravlagd ved nonneklosteret i Gimsøy, kor Baugeid var abbedisse. Men meir enn ei historie om livshendingar – som det finst lite informasjon om – er boka ei innføring i eit anna verdsbilete.

Bruk av mat og urter som medisin er eit sentralt motiv, samt korleis ein såg for seg at kropp, psyke og ånd hang saman. Til dømes står det i lista «Råd mot reisesyke og vind i hjernen»: «Kylling kokt med isop kurerer melankoli, den tristheten som stammer fra uavbrutt vind og suges opp i hjernen.» Det slår meg kor sjølvsagt negative kjensler blir omtala som del av ein praktisk og fysisk situasjon. No for tida kan ein få inntrykk av at alle negative kjensler er teikn på veikskap eller sjukdom.

Kroppen er sentral òg i det religiøse livet. Spesielt minner den bramfrie skildringa av sanseleg lyst om at seksualangsten i konservative, religiøse miljø ikkje utan vidare kan projiserast bakover på forhistoria.

Villangers blanding av sakprosa og skjønnlitterære skildringar, lister med gode råd, draumar og notisar frå autentiske loggbøker, understrekar på sett og vis samanhengane mellom kropp og ånd, det konkrete og det imaginære. Men det fragmentariske gjer lesaropplevinga springande, slik vi berre i glimt kan skjøne ein så annleis mentalitet.

I eit kort sluttord skriv forfattaren at det meste i boka er funne opp, men at mykje også er funne i gamle bøker. Pedanten i meg skulle gjerne visst meir om kor representative formuleringane er for det historiske og kor den kreative ordsmeden har tatt over. Men litteraturlista skaper tillit til at forfattaren baserer seg på solide kjelder.

Fridom og fellesskap
Det er noko underleg frigjerande i møtet med eit verdsbilete så prega av kropp, med den sjølvsagde aksepten av at folk er ulike og dei svakare skilja mellom individ og fellesskap. I klosteret var alt, frå når ein kunne ete og kva, til bønneliv og kroppslege tilstander, ei sak for fellesskapet. Men har vi eigentleg større individuell fridom i dag? Normene treng ikkje vere svakare om dei er uformelle. Kanskje er ikkje fridom det viktigaste for eit godt liv, spørsmålet er snarare om grensene vi lever innanfor også tilbyr fellesskap.

Gimsøy kloster ligg i Villangers heimkommune, Skien, og utforskinga av livet i klosteret er òg lokalhistorie. Slik blir denne boka også uttrykk for det å søkje identitet i geografiske, historiske og kulturelle fellesskap. Samstundes formulerer Baugeids bok ei anna form for fridom; ei annleis estetisk oppleving gir òg eit nytt perspektiv på vår eiga tid.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 


Om politisk poesi

Politikken er tilbake i poesien – og denne gongen er det personleg: Det ligg kimar til opprør i å insistere på retten til å føle «feil». Ikkje minst er demonstrative dikt eit opprør mot normer for den gode smak.

«Og til sidst dette med at kunsten, åh kunsten, ikke skal tage parti, dette med, at det skulle være så grænseoverskridende spændende ikke at vide, om en forfatter der har skrevet en racistisk tekst mon også selv er racist, denne lille de riges juleleg (…) Jo, lad os skælme, lad os være åbne og forstyrrede og mange, men lad os ikke give magten hvad den vil ha, hvis du vil være reelt grænseoverskridende, så tag parti.»

Det er den danske poeten Asta Olivia Nordenhof som slik seier si hjartans meining om at politiske spørsmål så lenge har blitt gjort til spørsmål om privat moral, ikkje berre i offentleg debatt, men i litteraturen (statusoppdatering på Facebook 23. februar i år).

Eg har lenge lurt på om ikkje politisk litteratur er på veg inn i varmen igjen, men det var først i 2016 det verka som eit faktum også i Noreg: «Politisk litteratur» er ikkje lenger synonymt med «estetisk mindreverdig», men blir av mange oppfatta positivt som at forfattaren er velinformert, samfunnsengasjert og vil noko.

Eg er i alle fall lei av at kunst og kultur blir oppfatta som pynt, underhaldning og rom for undring, noko folk kan slappe av med etter dei seriøse nyhenda og før sporten. Du veit; slikt nokre av oss driv med fordi vi ikkje gidd å skaffe oss ein ordentleg jobb, men berre vil ha pengar frå staten for å leike oss med uforpliktande historier og intrikate resonnement.

Det var i 2013 det begynte å boble rundt dette her til lands, då Freddy Fjellheim og Espen Stueland tok initiativ til å etablere Forfatternes klimaaksjon. Aksjonen møtte motbør både frå dei som meinte at politikk ikkje har noko i estetikken å gjere og dei som ikkje skjøna kva forskjell forfattarar kunne gjere.

Ser vi oss derimot rundt i dag, er politikken overalt i kunsten. Og er det rart? Medan politikk berre for få år sidan var noko vi oppfatta som like traust og føreseieleg som årstidene, verkar det no som om kva helst kan skje. Ein karikatur av ein mann blir vald til president i USA, og vår eiga regjering vil ta statsborgarskapen frå heile familiar utan at sakene blir prøvd i retten. Plutseleg kjennest politikk viktig – skremmande viktig. Då er det vanskeleg å halde fast på tanken om at kunsten for all del ikkje må bli politisk, slikt må vi overlate til andre. Ja, berre sjå kor bra det har gått.

I førre nummer av BLA spurte eg om poesidebutantane i 2016 let bøkene ende opp i tru, håp og kjærleik fordi liding og tap er tabu. Eg trur framleis at den tanken kan ha noko for seg, men det finst også ein annan måte å sjå det på: Å navigere mot håp og gode kjensler kan vere å insistere på sin rett til å søkje lykka for seg og sine – og dét er ei politisk rettigheit. Kva finn vi om vi leitar etter politikk i samtidspoesien?

Les resten av essayet i BLA. Teksten vart først publisert i BLA nr. 2/2017