Category Archives: Omsett

Jean Echenoz: Lyn. En roman om Nikola Tesla

Kjapt og godt om geni: Lyn gir eit passande lynkjapt portrett av vekselstraum-oppfinnar Nikola Tesla.

Jean Echenoz nyttar seg av noko så gamaldags som ein autoral forteljar, altså ein slik som like godt kunne ha starta teksten med «Kjære lesar» – slik eg vanlegvis skriv bokmeldingar. Når han i tillegg ilar gjennom fakta summarisk og polemisk i lange, elegante periodar, er det som at alt eg les får ein lett ironisk, munter schwung:

«Etter å ha lært seg et halv dusin fremmedspråk på fem minutter og nærmest åndsfraværende tilbakelagt skolegangen ved å hoppe over annen hver klasse (…) skaffer han seg førsteplassen på første og beste polytekniske skole, langt hjemmefra, der han på et blunk tilegner seg grunnleggende kunnskaper i matematikk, fysikk, mekanikk og kjemi …»

Passe arrogant
Det er med andre ord perfekt samsvar mellom form og det serbiske geniet frå 1800-talet som er innhaldet: Nikola Tesla – som i denne romanen konsekvent vert kalla Gregor for å signalisere at forfattaren har nytta sin dikteriske fantasi så vel som kjende fakta – var geniet som fann opp vekselstraum og dermed gjorde det mogeleg å transportere elektrisk kraft over store avstandar. Han hadde også ideane til det meste av grunnlaget for den teknologiske revolusjonen, som radio, radar, fjernstyring, laser og så bortetter.

Gregor var ikkje ein jordnær, fornuftig og stabil person med utprega sosiale evner, han var akkurat så skjør, arrogant og smågal som ekte geni skal vere, ein arbeidsnarkoman utan tid eller evne til å gå inn i nære relasjonar. Etter at han emigrerte frå Europa til USA, budde han resten av livet på hotellrom med romnummer som kunne delast på tre, sporadisk i selskap med sjuke duer han tok seg av.

Mangel på smerte
Lyn er eit stimulerande møte med ein historisk person, men den dimensjonen som manglar, er smerte. Å vere geni er ganske sikkert ei anna livsoppleving enn å ikkje vere det, men i framstillinga til Echenoz er det som om eit genialt sinn gjer mennesket til ein av dei robotane Gregor sjølv fekk idéen til. Men dei mange tvangshandlingane må ha oppstått ut av noko anna enn eit oppheng i hjernemekanikken?

Det som derimot kjem fram klart og tydeleg, er at sjølv ikkje geni kjem seg opp og fram utan ein viss velvilje frå sine medmenneske. Sjølv dei mest briljante idear kan bli ignorert eller latterleggjort, ja, kanskje spesielt dei briljante ideane står i fare for å bli avvist av slike som tolkar alt avvik frå normalen som idioti. No er ikkje det ei påtrengjande problemstilling i mitt liv, men det kan vere greit å ha i bakhovudet likevel.

Lyn er sjuande roman på norsk av den prisløna forfattarskapen til Echenoz, omsett med spiss og presis penn av Tom Lotherington. Det er godt å ha dei til gode for framtidige litterære utskeiingar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Elena Ferrante: Svikne dagar

Livmorskrift: Elena Ferrante gjer kompromisslaus feminisme til kompromisslaus litteratur. Det gir henne stor litterær styrke med ein liten, innebygd veikskap.

«Å skrive er i røynda å snakke frå djupet av livmora». Sitatet er henta frå Svikne dagar, den andre romanen som vart gjeve ut under psevdonymet Elena Ferrante i Italia, åtte år etter debuten i 1994. Boka er omsett til norsk av Kjerstin Sørsdal, som nyleg vart nominert til Kritikerprisen for beste omsetjing for Napoli-kvartetten (Mi briljante venninne).

Politisk kraft
Det er tobarnsmora Olga som kjem med den særs kjønna påstanden om skrift. Ho har blitt forlaten av ektemannen og må dermed innsjå at ho er underlagt dei same nedverdigande vilkåra og kjenslene som dei kvinnene ho tidlegare har avskrive som «sentimentale fjols».

Det er faktisk ganske artig når ein tenkjer på det: At Elena Ferrante blir omtala som ein av dei største forfattarane i vår tid for bøker som har mykje sams med den litteraturen som i mange tiår vart foraktfullt avskriven som «kvinnelitteratur». Ein kan lure på om suksessen til Ferrante eit teikn på at tidene har forandra seg.

Kanskje har likestillingskampen endeleg kome så langt at kvalitetane i tydeleg feministisk litteratur blir gjenkjent utan fordommar? Eller kan det også vere slik at eit tydeleg feminist- og klasseperspektiv blir oppfatta som litterær kraft fordi vi har sett så lite politisk litteratur dei siste tiåra – slik at haldningane til det politisk ladde har snudd?

Spørsmål som dette kan bli avviste med påstandar om at litterær kvalitet er noko reint språkleg som ikkje kan brytast ned til sosiale haldningar. Men ser ein på Ferrantes bøker, er innhaldet, forteljestilen og ikkje minst energien i skildringane uløyseleg knytt til det feministiske prosjektet.

Rasande realisme
Som i den bejubla Napoli-serien, har Svikne dagar ein litterær stil ein kunne kalle analytisk realisme; forteljaren er glad i å forklare verda. Samstundes hentar Ferrante emosjonell kraft i tøffe sosiale og psykologiske realitetar som ho veit å gi konkrete uttrykk: Når alt til slutt raser saman for Olga, klarer ho plutseleg ikkje å låse opp si eiga inngangsdør og er dermed stengt inne med to born og hund. Og ho må be den sju år gamle dottera om å stikke henne med brevkniven kvar gong ho misser grepet og forsvinn inn i dei vonde tankane.

Språket er nøkternt og konkret, men rommar likevel kaoskreftene som trugar når kjenslene blir så sterke at vissa om kven vi er og kva som er verkeleg forsvinn. Skildringa av korleis Olga kjempar for å halde seg tilrekneleg og handlekraftig er lysande; utan å verken overdramatisere eller underslå den intense smerta klarer Ferrante å portrettere eit sinn på grensa til samanbrot.

Eg er imponert over kor kompromisslaust Ferrante løftar fram særskilt kvinnelege erfaringar, både opprørande og trivielle. Her ligg mykje av den litterære kvaliteten: Sinnet over urettferda i ulike vilkår og roller for kjønna verkar frigjerande og skaper ein intensitet i uttrykket som minner om Vigdis Hjorths Arv og miljø. Slik blir til dømes romantikken punktert: «Vi konsumerer og mistar livet fordi ein eller annan i ei fjern tid ønskte å tømme pikken sin i oss og var så vennleg at han valde nettopp oss blant kvinner.»

Tvieggja sverd
Men når krisa er over, blir den 50 sider lange avrundinga skuffande tam. Saman med kjærleiken, hatet og sorga forsvinn også intensiteten, attende blir berre ei summarisk oppsummering av korleis Olga får oppreising på det eine feltet etter det andre. Det er noko med denne insisteringa på at orden og rettferd må gjenopprettast som dreg i retning av populærlitteratur.

Sterke kjensler og meiningar er tvieggja sverd; ein vinn litterær kraft, men det kan gå ut over finmotorikken. Men i dei beste partia viser Svikne dagar med skakande effektivitet korleis dei ytre livsvilkåra og vår indre verd blir til i eit komplisert og ofte smertefullt samspel.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Rebecca Solnit: Menn forklarer meg ting

Fengslande ord, frigjerande fantasi: Rebecca Solnit viser at kvinnekamp er kamp om definisjonsmakt. Men der definisjonane blir for tronge, kan kunsten opne nye perspektiv.

Rebecca Solnit er den amerikanske, radikale og feministiske essayisten som har gitt opphav til termen «mansplaining»: At ein viss type menn tar det for gitt at det er deira oppgåve i livet å forklare andre, og då spesielt kvinner, korleis verda henga saman. Det starta med anekdoten om ein mann som belærte Solnit om ei viktig bok ho absolutt måtte lese: Ho kom ikkje til orde lenge nok til å få sagt at det var ho som hadde skrive boka.

Tittelessayet i samlinga Menn forklarer meg ting frå 2008 brukar dette som utgangspunkt for å skildre ein kulturell situasjon kor kvinner må kjempe seg gjennom ein mur av mistru til deira faglege kompetanse, mentale helse og truverd. Solnit drar linja frå dei meir subtile hersketeknikkane til seksuell trakassering og grov vald, og utdjupar med fleire vinklingar i dei følgjande essaya.

Hakkeorden
Solnit gjer ein viktig og god jobb med å presentere fakta og vise samanhengar på ein velformulert og medvitsskapande måte, men spesielt i dei tidlege essaya fører ho ikkje resonnementa langt nok. Ho har ein tendens til å la alt peike i retning av ein spesifikt mannleg mentalitet, og det er det vanskeleg å godta når ein har levd eit norsk, sosialdemokratisk likestilt liv fullt av ansvarlege og omsorgsfulle menn.

Samstundes har eg også sett kva sterk konkurransementalitet gjer med ulike fagmiljø; der lever dei primitive maktmekanismane ofte godt i dekkje av politisk korrekt retorikk. Det Solnit kallar «Kassandra-syndromet» er ho heller ikkje aleine om å ha observert. Siri Hustvedt skriv i romanen Denne flammende verden (2015) også om at kvinner som har prøvd å hevde seg mot menn gjennom historia har blitt avskrivne som gale, manipulerande og uærlege av natur.

Slikt er det vanskeleg å sjå som anna enn nyttige fordommar mot dei som er annleis enn ein sjølv. Men når det gjeld vald mot kvinner, trur eg  forklaringsmodellar som ser kjønn i ein større sosioøkonomisk kontekst er naudsynte om ein vil skape forandring.

I nokre essays koplar Solnit kjønnsdiskriminering til global urettferd, men utan å eigentleg seie noko om mogelege årsakssamanhengar. Først mot slutten kjem ho flyktig inn på perspektiva eg saknar, nemleg korleis «status quo er nedbrytende også for menn».

Eg er overtydd om at så lenge samfunn er organiserte på måtar som skaper statusangst i stor skala, vil frustrasjonen slå «nedover» i hakkeordenen mot dei som står svakast fysisk og sosialt. Det rammar også menn, men flest kvinner og barn. Men menn øvst i hierarkiet praktiserer også kvinneforakt, viser Solnit. Ser vi til USA akkurat no er det lett å gå ut frå at det er fordi skruppellause menn med trong til å dominere lettast når toppen i individualistiske, konkurranseprega samfunn.

Ei open framtid
Det beste essayet i samlinga er «Woolfs mørke». Lesinga av Virginia Woolf tilfører Solnits i utgangspunktet noko kampanjeprega skrivestil nyansar og openheit, og denne vidare tilnærminga til spørsmål om frigjering er i seg sjølv frigjerande: Når ein toler å leve med det usikre og det ukjende, kan det opne fantasien for frigjerande tankar med kime til opprør. Det er også ein god porsjon håp i påstanden om at framtida kan bli heilt annleis enn vi trur fordi «det usannsynlige og uforutsigbare inntreffer nokså regelmessig».

Essayet blir slik ein potensielt sjølvkritisk korreks til all politisk idealisme; det gjeld å skape merksemd om reelle problem utan å skape skiljeliner som ekskluderer mogelege allierte. Vi må halde samtalen open, ikkje kjempe om å få siste ord!

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Clarice Lispector: Nær livets ville hjerte

Ekstatisk hoggorm: I den sensasjonelle debutromanen frå 1943 skriv Clarice Lispector om gleda og einsemda i å vere ei utprega intellektuell og emosjonell kvinne.

Clarice Lispector er den einaste forfattaren som har gitt meg noko nær ei mystisk oppleving. Eg skal ikkje prøve å skildre det, men eg skjønar kvifor ho har blitt samanlikna med ein mystikar som Teresa av Ávila.

Men sjølv før dette vart eg så takksam som eg aldri før har vore eit forlag då eg fann ut at Bokvennen skulle gi ut nye omsetjingar av Lispector. For sjølv om bøkene, opprinneleg skrivne på portugisisk i Brasil av ein jødisk immigrant frå Russland, no er å få tak i på både svensk og engelsk, er det viktig at dei blir omtala og lett tilgjengelege på norsk. Kvifor? Fordi Lispector viser kor mykje av det litterære som handlar om å gi språk til kjensler, og at dét ikkje berre er ei kjelde til intellektuell og moralsk innsikt, men også å nærme seg det største mysteriet av alle: Kva det er å leve.

Det ville hjartet
Bokvennen ga i 2015 ut Lispectors siste roman: Stjernens time, nydeleg omsett av Ida Munch. I 2016 kom debutromanen som i 1943 gav Lispctor status som litterært stjerneskot: Nær livets ville hjerte. Tittelen er henta frå James Joyce-sitatet i epigrafen, men inneheld i original form ikkje ordet «livets». Eg tippar omsetjaren har brukt ordlyden i den norske Joyce-omsetjinga, men dermed blir tittelen meir abstrakt enn det dyrisk instinktive, sanselege og rå som hovudpersonen Joana er så fascinert av.

Den foreldrelause jenta vart sjølv kalla ein hoggorm fordi ho heilt frå barndomen av verka kald og skremmande på tanta ho budde hos. Men sjølv finn ho intense gleder i sitt indre liv, noko som blir problematisk når ho som vaksen forelskar seg: For korleis skal ho få tid nok aleine? Og kven orkar i lengda å vere saman med ei kvinne så intens, overlegen og uavhengig som henne? «Ja, snart ville hun bli for tung for ham med sin overflod av mirakler.» Joana merkar snart konkurransen frå den sindige og varme kvinna som ikkje har noko større ønske enn å vere kone og mor.

Ein stor del av gleda ved å lese Lispector er å finne i dei uventa formuleringane og den rammande humoren, som når ho lar ein ung, ambisiøs mann kaste nykjøpte drops i rennesteinen fordi han bli usikker på om «store menn» brukar å ete sukkertøy. Men aller mest er det evna til å kople det indre livet direkte på originale filosofiske perspektiv som skiljer Lispector frå alt anna eg har lese.

Rusande vital
Det er interessant å sjå kor mykje av både språk og tematikk som er sams mellom Lispectors første og siste roman. Sjølv om ein kan merke at det står ei mindre erfaren – men likevel eksepsjonell – kvinne bak debuten, så er den karakteristiske stilen på plass, spesielt dei brå kasta mellom fortviling og ekstase, det førrasjonelle og det skarpt analyserande.

Dei mange skildringane av affekt, som hos ein mindre gåverik forfattar raskt kunne ha verka pubertale, er hos Lispector mangefasetterte og originale. Men den modne Lispector er både meir raffinert og meir kompromisslaus.

Anne Elligers omsetjing verkar solid, men bokmålet er noko konservativt og stivt. Når ho til dømes formulerer seg slik: «det er umulig å være noe utover det man er – og likevel overgår jeg meg selv, sågar uten deliriet», står det ikkje så godt til den unge, opprørske Joana. Forlaget har elles rota godt med årstala på smussomslaget; Lispector var ikkje sensasjonelle 17 år då ho debuterte, men 23. Det er likevel uviktige bagatellar i møte med litteratur som er like overraskande og rusande vital 74 år etter nedskrivinga.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Toni Morrison: Gud hjelpe barnet

Slåande svart og skjønn: Toni Morrisons siste romanen er ikkje perfekt, men ho er framleis ein meisterleg forteljar.

Vi har alle vår byrde å bere, men nokre av oss er så uheldige at vi må bere ho midt i fjeset. De som har hatt kompleks for utsjånaden veit kor hemmande det kan vere, til og med når den aktuelle kroppsdelen verken blir kritisert eller gjort narr av. Likevel trur eg kvite nordmenn knapt kan skjøne kor belastande det er å ha eit så stigmatisert trekk som svært mørk hud. Toni Morrisons siste roman, Gud hjelpe barnet, er ei forteljing om korleis sosialt lært avsky for svart hud får konsekvensar for fleire enn dei mørkhuda.

Litterær trollskap
Hovudpersonen Bride blir født med uvanleg svart hud, noko som kjem som eit sjokk for foreldra, som sjølv har mykje lysare hud. Faren reiser; han klarer ikkje å tru at barnet kan vere hans. Mora kjenner slik motvilje mot dottera at ho knapt klarer å ta i henne, og oppdrar henne svært strengt. Ho er overtydd om at ei så svart jente må herdast – og alltid må liggje lågt for å vere trygg. Men då tre lærarar på barneskulen vert skulda for seksuelle overgrep og Bride må vitne i retten, får lengten hennar etter ros og kjærleik uventa utslag – gode for nokre, katastrofale for andre.

Gjennom ei historie som er både slåande og kvardagsleg, fortalt gjennom mange ulike stemmer, klarer Morrison å belyse både kor krevjande det er å oppsede born rett i ei utrygg verd, spørsmål om rettstryggleik og korleis hudfarge er og har vore brennpunktet for eit kollektivt sosialt traume i USA.

Toni Morrison er vel kjend for dei fleste bokelskarar, men sidan ho har blitt heile 85 år gamal og stadig er produktiv, er det på sin plass med ein liten lovtale: Ved å vise dei menneskelege kostnadane ved den grusomme historia om slaveri og rasisme, samstundes som ho viser mangfaldet og ressursane blant dei som må tåle slike levekår, har ho gitt eit vesentleg bidrag til å byggje opp afroamerikansk identitet – og ho har spreidd historisk kunnskap så vel som forståing for denne spesifikke livserfaringa verda over.

Emne som dette er det lett å unnvike fordi det er smertefullt berre å lese om kva andre må gjennom, men Toni Morrison har nådd ut fordi ho er ein fantastisk forteljar, både i bokstaveleg og overført tyding: Ho tar gjerne steget ut av realismen. Saman med eit språk som spenner frå eksperimentelt til forførande vakkert til brutalt presist, skaper det ein aura av trollskap – på sitt beste smeltar ho det vonde og det vakre saman i historier som får nærmast mytiske dimensjonar. Det gjer henne til ein av dei aller største forfattarane i vår tid, og ho fekk Nobels litteraturpris i 1993.

Vil bli elska
Gud hjelpe barnet er ikkje på høgd med Morrisons beste. Personlegdomen til hovudpersonen kjem aldri tydeleg fram, og spesielt mot slutten blir framstillinga i overkant pedagogisk. Men i motsetnad til den førre romanen, Hjem – som var velskriven, men knapp – merkar eg her tydeleg Morrisons spesielle evne til å bruke det ekstraordinære til å formidle innsikter med ålmenn relevans. Det slår meg no at det kanskje er sjølve kjennemerket på ein god forteljar. Og når forfattaren slik klarer å rive lesaren med, men samstundes får fram mangfaldet og kompleksiteten i livet, er vi over i meisterklassen.

Bodil Engen har latt den originale, engelske syntaksen vise igjen i omsetjinga. Det fungerer stort sett bra, men ordvala verkar av og til gamalmodige, noko som ikkje står i stil med forteljarar i 20-åra. Men i denne boka er innsiktene viktigare enn språket, og eg vart spesielt oppteken av det som gjeld justismord. Heller ikkje i rettssaker kan ein gløyme at vi menneske på somme område er så enkle at vi framstår som gåtefulle; vi kan gjere kva som helst for å bli elska.

Sjølv når ho ikkje overgår seg sjølv, demonsterer Morrison kvifor forfattarskapen blir elska og vil bli ståande for ettertida.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


Stine Pilgaard: Leilighetssanger

Søt draum om fellesskap: Sjeldan har vi vel trengt varme, sjarmerande komedier om inkluderande kjærleik like mykje som vi gjer no.

Alle tekstar har ein særeigen tone, eller kanskje skulle ein kalle det stemning, i alle fall har det med kjensler å gjere om ein oppfattar skrift som trist, rå, opprørsk, romantisk, sentimental, morosam eller kanskje bister og snobbete. Sjølvsagt kan éin tekst veksle mellom ulike stemningar, men som regel vil det språklege uttrykket ha eit karakteristisk særpreg av både musikalitet og temperament.

Etter å ha lese Leilighetssanger av danske Stine Pilgaard, er det éit ord som oppsummerar opplevinga mi: Sjarm.

Viljen til vi
Det som sjarmerer i denne samlinga av tekstar, laust samanvevde til ein roman, er det same som gjer somme menneske så gode å vere saman med: Varme, humor og sjølvironi, interesse for andre, men også mot til å ta plass, til å vise fram både sterke og svake sider og slik invitere til ein fortruleg fellesskap. Alt dette fins i Pilgaards skildring av nære relasjonar i storfamilie og burettslag, tittelen Leilighetssanger har dermed ei smart dobbel tyding:

Forteljaren er ei ung kvinne som nett har flytta inn i ny leiligheit med kjærasten. Ho blir godt kjend med naboane i bygarden fordi ho er open og prateglad, og dessutan tar i oppdrag å skrive sangar til jubileum, bryllaupsdagar og konfirmasjonar. Ho skriv òg horoskop for eit ukeblad, og romanen skiftar dermed mellom ulike uttrykk: Korte, introduserande tekstar som dels parodierer, dels dreiar horoskopteksten mot noko meir poetisk og samstundes tidsfestar og oppsummerer hendingar gjennom eit heilt år.

Så fortel kvinna anekdotisk om folk og hendingar i burettslaget, om seg sjølv og sin eigen familie. Innimellom kjem det også «songar», som er skrivne i eit meir biletrikt språk om likt og ulikt, som «parmiddag», «fortellinger», «synder» og «kjærlighet».

Éi sentral forteljing i boka handlar om mormor og Ruth, som fann kvarandre i ungdommen, men på grunn av homofilitabuet ikkje fekk leve saman før mormor vart enke. I kontrast kjem det berre indirekte fram at forteljaren sjølv lever saman med ei kvinne; tidene har forandra seg, no er ikkje slikt lenger noko å gjere eit poeng av. Ein kan dermed lese boka som ein litterær «leilighetssang» for å feire den inkluderande kjærleiken. Som Pilgaard vakkert formulerer det: «at grammatikken er den søteste drømmen mennesket har om verden, at viljen til vi er den vakreste av alle utopier».

Godt om lukke
Humoren og det narrative grepet i boka kjenner vi frå debutromanen, Min  mor sier, som Pilgaard gjorde braksuksess med i 2012 (på norsk i 2015). Der veksla ho også mellom dialogar og poetiske einetalar, men tonen var mørkare, gitt at den utløysande hendinga og tematikken var brot og kjærleikssorg.

I Leilighetssanger er idyllen derimot deilig og lett, det blir nesten for sukkersøtt innimellom. På den andre sida er det nærmast eit sjangerkrav i klassisk komedie at publikum skal sitje att med gode kjensler. Og Pilgaard har evna til å skrive både tilgjengeleg, artig og intelligent, ikkje ulikt norske Kjersti Annesdatter Skomsvold og – sjølvsagt – omsetjar Erlend Loe.

Pilgaard klarer faktisk det som skal vere det vanskegaste av alt: Å skildre lukkeleg kjærleik utan at det blir platt, flaut eller uinteressant. Og evna til å skape gode kjensler skal ein ikkje kimse av i vanskelege tider som desse. Dermed skal ein heller ikkje sjå bort frå at denne varmande fellesskapsutopien har ein viss politisk relevans.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 

 


Amos Oz: Judas

Sterk historisk ettertanke: Amos Oz spenner opp problemstillingar så store at dei femner både Judas, Jesus og 2000 års historie.

Det er ikkje noko spektakulært ved handlinga i Amos Oz sin siste roman, men spennvidda i tankane og detaljane i skildringane viser kvifor han blir rekna som forfattar i verdsklasse. Jerusalem vinteren 1959-60 rissar han opp ved å fortelje at folk hadde stråmatter på golva, parafinomn med blå flamme og Stjernenatt over Rhône av van Gogh på veggen. Ute bar husa enno merke etter krigen som delte byen ti år tidlegare. Så følgjer ein stemningsmetta historisk ettertanke sett gjennom ein student i livskrise: Var det rett å kaste traumatiserte overlevarar etter 2. verdskrig ut i ein ny krig for å opprette Israel som eigen jødisk stat, ein blodig konflikt vi enno ikkje ser slutten på?

Tittelen Judas viser at Oz er spesielt oppteken av synet på forrædaren, som meir enn noko anna blir prega av kven som skriv historia. Spørsmålet er om den radikale «verdsforbetraren» berre gjer alt verre eller om kompromisslaus idealisme er det verda treng – ei problemstilling som i romanuniverset spenner heilt frå Judas til Jesus.

Ideal og realitetar
Amos Oz er kjend som forkjempar for ei tostats-løysing i konflikten mellom israelarar og palestinarar, men i romanen presenterer han ulike perspektiv utan å konkludere. Det er vel gjerne slik at di meir ein veit om ein reell konflikt, di mindre sjølvsagt er det kven som har rett og kva som er gode løysingar. Og som i all politikk blir motsetnaden mellom idealisme og pragmatisme akutt når teori skal omsetjast i praksis; krev realitetane at ein må legge vekk ideala, eller blir kva som er mogeleg avgjort av kva ein er villig til å tru på og kjempe for?

Hovudpersonen Shmuel Ash er ein student som avbryt arbeidet med masteroppgåva si om «Jesus sett med jødenes øyne» fordi faren ikkje lenger kan sende pengar og fordi kjærasten giftar seg med ein annan. Han tar jobb som selskapsmann (tenk «selskapsdame», så skjønar du det) for ein eldre, kunnskapsrik og prateglad mann, og hamnar dermed i hus med svigerdottera hans, ei 20 år eldre enke som Shmuel forelskar seg. Han får vite at mannen hennar døydde i krigen då staten Israel vart oppretta, og at den avlidne faren hennar vart stempla som forrædar fordi han gjekk mot Ben-Gurions strategi for oppretting av ein eigen, jødisk stat med mandat frå FN og dei tidlegare kolonimaktene.

Shmuels interesse vender seg mot svikaren Judas: Leidde han øvsteprestane til Jesus fordi han var overtydd om at Jesus skulle stige ned frå korset og slik vinne verda? Hadde Judas sterkast tru av alle? Det er naturleg å lese portrettet av Shmuel sjølv som ei utforsking av korleis karakteren til Judas kan ha arta seg, og sjå kor effektivt Oz teiknar opp ein motsetnadsfyllt idealist: «Han var en kraftig ung mann, skjeggete, femogtyve år gammel, sjenert, følsom, astmatiker, ble fort i fyr og flamme og lett skuffet.»

Smertefullt open
Det er ein historisk realitet med uendeleg tragiske konsekvensar at jødane i kristen tradisjon har blitt identifisert med svikaren Judas. Difor er det nesten smertefullt intellektuelt ope når Oz spør korleis historia ville ha sett ut om jødane hadde akseptert den reformasjonen av jødedomen som Jesus forkynte, om Jesus ikkje hadde blitt korsfest.

Det einaste som er litt nedslåande i ein så klok roman, er at kvinnene igjen er idealiserte begjærsobjekt som med suveren sjølvtillit gir eller held tilbake sosial og seksuell gunst. Sjølv om det i min alder er godt å lese om ei famme fatale på 45 år, finn eg det langt enklare å identifisere meg med den volatile unge mannen. Det hadde vore fint å vite at alle vitebegjærlege menn der ute hadde like komplekse kvinnekarakterar å leve seg inn i.

Romanen er omsett av Kjell Risvik.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.