Category Archives: Norsk

Nora Eide: Familien din

Stramt om slakke familieband: Debutant Nora Eide er akkurat så nådelaus som ein god prosaist må vere.

Det er tydelege samanhengar mellom novellene i debutboka til Nora Eide, men menneska dei handlar om opplever lite fellesskap. Novellene har titlar som «Bestemoren din», «Etterkommerne dine» og «Moren din», og både første og siste tekst har overskrifta som også er boktittelen: Familien din. Isolert sett er det keisame formuleringar, men Eide veg opp for det med uventa tilnærmingar til emnet.

Form for mangel
Den første novella har tittelen «Foreldrene dine», men handlar om ei vaksen kvinne som skal møte sine potensielt nye foreldre. Ho har fått kontakt med dei via ei nettside der dei søkte etter ei vaksen dotter. I dei følgjande tekstane held Eide fram med å vise at det ofte kan vere sakn og smerte der den trygge og gode familiefellesskapen skulle ha vore. At familie kan vere vondt og vanskeleg som ingenting anna når ei dement bestemor dreg ned trusa fordi ho trur at barnebarnet er ein annan, eller når ei tenåringsjente betaler ein kamerat for å late som at han er broren hennar når ho har bursdag.

Nokre av tekstane er så korte at dei ikkje kan kallast noveller, og andre er i hovudsak bygd opp av replikkar. Eg var først skeptisk til dette skisseaktige preget, eg tenkte at forfattaren introdusere idéar utan å byggje dei ut til ordentlege historier.

Men fordi den tematiske samanhengen er så sterk, viser kvar tekst litt meir av kva som finst i skuggen av kjernefamilien. Ved å gjere det fragmentariske og springande til kompositorisk prinsipp, gir Eide form til den forvirrande og smertefulle mangeltilstanden som dysfunksjonelle relasjonar og svake sosiale band skaper.

Rett nok sit ikkje dei biletlege formuleringane alltid godt, som når ein baby blir omtala som «en pustende indrefilet». Men situasjonane som blir teikna opp er tydelege og poengterte. Sterkast er det å lese om dei urimeleg strenge foreldra i «Familiebandet ditt» og «Nærbutikken din». Her er Eide akkurat så nådelaus som ein god prosaist må vere.

Sett frå utsida
Familien vi kjem frå og den vi sjølv skal danne er emnet over alle andre i litteraturen, frå Adam og Eva til den psykologiske realismen som dominerer moderne romanar og noveller. Eide viser difor høge ambisjonar når ho på denne systematiske måten gir seg i kast med spørsmålet om kvifor familiefellesskapen er så viktig. I dei to siste tekstane nærmar ho seg også svar:

I den sidelange teksten «Ulykken din» blir ei bygd ramma av ei naturkatastrofe; eit jordras tar med seg mange bustadhus og to liv går tapt. Men for hovudpersonen, som tydelegvis ikkje hadde familie å misse, er dette ei god hending fordi det skaper ein fellesskap som er sterk nok til å inkludere også han. Det er effektiv og tankevekkjande lynprosa.

I den siste novella ser hovudpersonen på romantiske komediar for å overtyde seg sjølv om at også ho er del av ein fellesskap der ein lengtar etter kvarandre. Ho kjenner seg ofte meir som gass eller eit insekt enn ein person. Difor studerer ho «folk som har delt seg inn i grupper, rukket opp hånda, valgt hverandre uten at jeg visste at det skjedde». Ho vil så gjerne vere med, men veit ikkje korleis.

Mange er einsame i samfunnet vårt, og ein kan lure på om det er skuggesida av velstanden. Eide lukkast med å seie noko vesentleg om familien si rolle i dette, og ho gjer det med oppfinnsamheit, pasjon og presisjon.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Ingrid Melfald Hafredal: Harehjerte

Eit lett, men sikkert grep: Ingrid Melfald Hafredal skriv om livet på ein ungdomspsykiatrisk institusjon med innsikt og respekt.

Ingrid Melfald Hafredal går inn i eit høgaktuelt tema når ho i sin andre roman skriv om innlagde og tilsette ved ein psykiatrisk institusjon for ungdom. For sjølv om nordmenn ifølgje internasjonale kåringar skal vere lukkelegast i verda, viser tal frå Folkehelseinstituttet at det er fleire unge som har psykiske problem enn det var før, og auken er størst blant jentene. Heldigvis er også openheita om emnet aukande. NRK har portrettert unge som går i terapi i reality-seriane «Jeg mot meg» og «Stemmene i hodet», og i suksess-serien «Skam» er ein sentral person manisk-depressiv. Angst, depresjon,  schizofreni, anoreksi og sjølvmordstankar er òg viktige tema i samtidslitteraturen.

Flettverk av historier
Ingrid Melfald Hafredal debuterte med romanen Omveier i 2013. Tittelen på andreboka Harehjerte viser til korleis hjartet kan rase avgarde i angst sjølv om det ikkje finst ein ytre grunn til å vere redd. Slik har tenåringen Ida det kvar kveld når ho skal sove. Spesielt i skildringa av denne tilsynelatande veltilpassa jenta som stadig prøvar å ta livet av seg, viser Hafredal seg som ein  forfattar med blikk for dei komplekse samanhengane i både psyken og samspelet mellom menneske.

Det beste med romanen er likevel korleis Hafredal opnar for vidare refleksjon ved å flette saman historiene til menneske i ulike livsfasar. Det kan likne måten Helga Flatland fortel på i romantrilogien som startar med den mykje leste Bli hvis du kan. Reis hvis du må (2010).

Romanen har tre delar som kvar introduserer ei jente og hennar sjukdomshistorie, men som så hoppar mellom korte episodar i liva til både dei og andre ved institusjonen. Dei vi etter kvart blir best kjent med og som bind det heile saman, er den erfarne psykiataren Ørjan, den nytilsette miljøterapeuten Anne og sjukepleiaren Solveig, som nærmar seg pensjonsalder. Dei har også sitt å stri med, men blir viktige for ungdommane dei arbeider med.

«Jeg har lyst å bli som Ørjan, sier hun plutselig. Når jeg kommer ut herfra. Da vil jeg hjelpe andre, slik som han gjør». Det er Ida som seier dette til miljøterapeuten Anna, og etterpå får ein som lesar eit anna blikk på dei som jobbar ved institusjonen. Stammar deira faglege engasjement også frå personlege erfaringar?

Romanen blir ei påminning om kor fysisk og emosjonelt krevjande det er å jobbe med menneske som har det svært vanskeleg – det kan bli lite krefter igjen til livet utanfor jobben. For meg vart det tankevekkjande at dei som blir hjelparar fordi dei har hatt gått gjennom liknande problem sjølv, på ein måte blir verande i det same resten av livet, berre i ei anna rolle. Eg vil tru det kjennest meiningsfullt – men samtidig utset ein seg for nye psykiske påkjenningar.

Evne til å sjå andre
Hafredal viser både innsikt i og respekt for det store og vanskelege emnet psykisk liding er. Berre ein stad opplever eg at respekten nærmar seg berøringsangst: I omtalen av Thale, ei jente som kanskje er øydelagd for livet av overgrep, blir distansen for stor. Det kjem aldri fram kva ho faktisk har vore utsett for, berre at det er særs alvorleg, og ho blir ikkje synleg som menneske på same måte som dei andre. Her kunne forfattaren godt ha risikert meir.

Likevel: Hafredals reinskorne språk, saklege tone og lette, men sikre grep om dei ulike livshistoriene er overtydande. Ikkje minst verkar ho som ein forfattar med evne til å sjå andre og vilje til å fortelje dei viktige historiene. Det gir meg stor tru på den vidare forfattarskapen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Maia Kjeldset Siverts: Det ble en rotte!

Mykje rart om kjensler: Underleggjering blir underhaldning når debutant Maia Kjeldset Siverts erstattar psykologisk realisme med psykologisk absurdisme.


Den som er lei autofiksjonen kan no glede seg over ei litterær vending mot det absurde: Maia Kjeldset Siverts debuterer med forteljingar som alle er meir eller mindre absurde, meir eller mindre vittige. Ei kvinne som har kasta seg frå balkongen og døydd, kjem attende for å straffe kjærasten ved å ete seg sjølv framfor han. Eller mindre dramatisk: At ein ikkje kan grine på trikken fordi «Tårer regnes som forsøpling av offentlige rom». Her kan vi trygt snakke om underleggjering.

Fantasiparade
I eit forord på to setningar opplyser forfattaren om at «Alle mine tekster handler om emosjonsregulering» – eller mangel på det, kan ein vere freista til å legge til. Her er det den barokke overdrivinga som gjeld, noko som til dømes viser seg bruken av utropsteikn. Det tydelege opprøret mot at god litterær smak er det avdempa og underforståtte, gjer at Siverts slektar tydeleg på Ingvild Schades absurd-satiriske debutroman Drammens rekordbok frå 2015.

Lengda på forteljingane varierer frå nokre få linjer til nokre få sider, og dei kan handle om vennskap mellom machomenn, menn som er særs velluka, menn ein ikkje kan kjenne seg trygg på, par som går på teater, par som har sex, kvinner som blir heime på laurdagskvelden for å onanere og kvinner som et halve rosiner fordi dei kjenner seg som elefantar.

Tekstane demonstrerer ein vill kreativitet, men forfattaren har også gjort gode observasjonar av korleis ulike folk ter seg. Fleire av forteljingane er i realiteten karikaturar, til dømes av verdsmeister-mannen i «Han oppdaget verden først» eller forfattardebutanten som veit å iscenesetje seg sjølv i «Den neste Vigdis Hjorth».

Men dei fleste forteljingane manglar ein tydeleg tendens som gjer dei til satire. I «En slem fyr» fantaserer ei kvinne om at kjærasten har sex med ei anna kvinne medan ho sjølv ser på: «Jeg vil like å se deg ta en jente på nitten bakfra.» Det er ein tekst det er vanskeleg å plassere, til gjengjeld er det rom for tolking. Det blir litt som å lese dikt, ein treng ikkje å kunne stave ut ein bodskap i alt.

Omvendt psykologi
Det er enklare å more seg på ukomplisert vis over teksten «Hopp, snakk, spis» som berre i formuleringa verkar som ein bestialsk parodi på sjølvrealiseringsfilmen «Eat, pray, love»; det er her vi møter liket som et seg sjølv framfor kjærasten. Eller med «En venn er en av samme kjønn», kor Siverts karikerer mannlege venskap på eit vis som kombinerer bitter feministappell med festlege litterære referansar: «Han begynte å bruke ordet ømhet etter at kjæresten ga ham en intimitetsroman av Geir Gulliksen».

Og der har vi eit stikkord som kan karakterisere utgjevinga negativt: Dette er så langt unna ein «intimitetsroman» det er mogleg å kome. Psykologisk realisme om emosjonelle drama basert på verkelege hendingar er erstatta med kriminelle menn kalt Rotta som snakkar i store bokstavar og utropsteikn – eller med ei kvinne som vil bruke menn som muser for kunsten slik Picasso gjorde, og difor ringer Tomas Espedal.

Likevel er det ingen mangel på psykologisk innsikt her, dei er berre formidla på ein meir skrudd måte. Mari Kjeldset Siverts kombinerer innfall i overflod med evna til å formulere seg både uventa, kortfatta og humoristisk. Resultatet er i hovudsak godt: På sitt beste er ho særs underhaldande, på sitt verste berre litt forvirrande.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Rønnaug Kleiva: Western Desert

For opne landskap: Rønnaug Kleivas nye noveller er av varierande kvalitet. Dei fleste er for utydeleg og svakt formulert.

Det er ikkje ofte ein som kritikar tar seg tid til å kommentere omslaget på ei bok, endå det er mykje fint å sjå. Men designen på Rønnaug Kleivas lille novellesamling av året, Western Desert, er så slåande og vakkert at eg berre må nemne det: Ein kunstig raudfarga himmel over eit snøkvitt fjellandskap gir på same tid assosiasjonar til kulde og varme, ro og katastrofe. Novellene spelar også på motsetnader og det tvitydige, men den litterære kvaliteten lever ikkje opp til den visuelle.

Død og melankoli
I det siste har fleire etterlyst at forfattarar i staden for å ta utgangspunkt i si eiga erfaring brukar innlevingsevna si til å skildre andre slags liv. Og Kleiva gjer nett det: Boka inneheld sju korte noveller, alle med ein eg-forteljar som skildrar livet og relasjonane til sine næraste. Det er på sett og vis den mest fiktive forma av alle: Det er som å vere inni hovudet på nokon som fortel historia om seg sjølv til seg sjølv.

Det er ei vanskeleg form, spesielt når ein har velt ein forteljar som ikkje utan vidare liknar på ein sjølv, og det har Kleiva også gjort. Heile seks av forteljarane er menn, dei fleste er middelaldrande eller eldre, og død og sorg er viktige motiv. Kleiva lukkast faktisk best når ho rører seg lengst vekk:

Den siste novella, Enno er det berre november, handlar om ein mann i Serbia som sjølv er døyande. Han tenkjer attende på eit opphald i Oslo og ho som var elskarinna hans då og ein periode etterpå. Han verkar resignert, men på same tid fredfull, og den knappe, springande forma kler melankolien han ser livet sitt med.

Ein liknande melankoli pregar fleire av novellene, men ofte er det noko uklart i framstillinga som hindrar at eg vert gripen, sjølv når den bakanforliggjande historia er tap av ein son i terroren på Utøya. Det kan også vere fordi desse novellene har meir dialog i seg. Dei ofte svært knappe replikkane formidlar verken direkte eller indirekte den fulle tyngda av sorga. At språket er daglegdags og lite prega av biletleg tale, skulle i seg sjølv ikkje vere til hinder for ein sterkare effekt.

Noko manglar
I andre noveller er tonen kvassare, nesten – men berre nesten – satirisk. Det gjeld spesielt ei skildring av kva som rører seg i eit forfattarmiljø når ein eldre kollega brått døyr og både den eine og den andre nyttar høvet til å sole seg i avglansen i personleg vinkla nekrologar.

Den novella som går lengst denne vegen, og lukkast best  med det, er Livets framhald. Her er forteljaren ein kynisk mannsperson som systematisk jobbar med å dokumentere sin høgst personlege versjon av det som skjer både i yrkes- og familielivet, slik at han skal kome godt frå det om det oppstår ein konflikt der ord står mot ord.

Igjen fungerer det fordi verkemidla dreg i same retning. Brodden er også skarp nok til at humoren kjem fram. Stilen minner om Nina Lykke, men Kleiva lukkast ikkje like godt med å skrive fram ein komikk rundt haldningane ho blottar og indirekte kritiserer.

Som tittelen Western Desert seier, skildrar Kleiva situasjonar som kanskje kjenneteiknar eit typisk vestleg, mentalt landskap: Kjenslene er fortrengde, underkommuniserte eller finst rett og slett ikkje. Eg støyter på ein liknande problematikk i vurderinga; i dei fleste novellene kjennest det som at noko manglar, men det er vanskeleg å setje fingere på akkurat kva det er.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Frederik Svindland: Pelargonia

Alt er så nær meg: Kombinasjon av det intenst kjenslevare og lyriske bilete gjer Frederik Svindlands debutroman til ei forfriskande og god lesaroppleving.

Eg har alltid tenkt at det er noko farleg med kjensler – samstundes som eg har vore så full av dei. Det hefta noko latterleg ved det: Å ikkje vere kul og ironisk, men snarare lett å begeistre, lett å røre til tårer og så oppslukt av sine eigne kjensler, tankar og fantasiar at det kan vere vanskeleg å faktisk få gjort noko.

Men med åra har eg sett ein motsett tendens òg: Å ha sterke kjensler eller til og med psykiske vanskar kan bli sett som teikn på at ein er djup og spesiell. No for tida er det ikkje nok å vere vanleg, ein skal helst skilje seg ut i mengda.

Det er mellom desse polane, det vanlege og det høgspende, Frederik Svindland rører seg i debutroman Pelargonia. For det finst vel knapt eit vanlegare innhald i ein debutroman enn nostalgiske barndomsskildringar. Likevel skil Svindland seg ut med ei utprega romantisk haldning – ikkje som i romantisk kjærleik, men som i den litterære epoken. Han har gjort pelargoniaen, som finst på tallause norske terrassar, til 2017-svaret på romantikkens blå blome, og blitt løna med nominasjon til Tarjei Vesaas debutantpris.

Nyanserikdom
Når forteljaren på første side skildrar opplevinga av heimen og landskapet han vaks opp i, karakteriserer han samstundes sin eigen måte å fortelje på:

Alt stort og smått som skjer får lov til å være så høytidelig som vi selv føler det, det er ingen historie her å rette forestillingene sine etter, bare rekken med hverdagslige øyeblikk, det umiddelbare som utløses i alle ting, liksom det finnes en egen rettferdighet i det som gror, i det som slipper, i det som speiler seg.

For denne forteljaren er sjølve livet ikkje hendingane, men opplevinga av naturen, heimen, foreldra. Saman med andre føler han seg utanfor, så han er bekymra for framtida: «Hvis moren min glemmer meg, er jeg virkelig ingen.»

Eit særtrekk ved romanen er at store tema berre let seg ane som utydelege landskap bak detaljane forteljaren fokuserer på. At han har psykiske problem, kjem fram i omtale av fotballspeling, som lenge var «en finte ut av fobiene». Så misser han konsentrasjonen og opplever at ballen tar hemn. Kanskje er det det same indre trykket som gjer det vanskeleg samle hendene om noko, «det er som å fylle et melkeglass med en høytrykkspyler».

For å spegle dei sterke sanseinntrykka tyr Svindland flittig til poetisk biletbruk: «Himmelen er uthvilt og enfoldig.» Det kunne ha blitt klamt, men i staden gjer den uredde bruken av sterke kjensler og personlege metaforar at boka kjennest som eit møte med noko nytt. Mangelen på dramatikk gjer at forfattaren verken hamnar i det svulstige eller ufrivillig komiske. Ein kan sakne eit tydelegare historie, men språket gjer lesaropplevinga interessant og god.

Økolitteratur
Frå Henrik Wergeland til Sigbjørn Obstfelder, Inger Hagerup (som eg lånte overskrifta frå) og Tarjei Vesaas sjølv – biletet av den inntrykksvare og kjensleridde forfattaren er velkjend nok. Men det er likevel ikkje vanleg no for tida at ein ung mann skriv om kjensler for naturen og foreldra sine på så gjennomført lyrisk vis. Her fins det ikkje spor av verken humor, sex eller intellektuelle analyser. Som romantikarane nyttar Svindland i staden ei fragmentarisk form til å løfte fram ei personleg oppleving av det jordiske og forgjengelege.

Ein kan lese boka som økolitteratur, kor mennesket blir skrive inn, ikkje som herskaren, men som del av naturen, avhengig av den store heilskapen. Svindland rører seg difor vidare frå autofiksjonstrenden mot ein litteratur der forteljaren er tydeleg til stades, men likevel får fram at det er verda som skaper mannen – ikkje omvendt.

Teksten var publisert i Dag og Tid 10.03.2017


Torild Wardenær: Forløp

Eg hadde lova meg sjølv at eg ikkje skulle bruke s-ordet i mi neste melding av poesi. For sjølv om haustens debatt om bruken av levande modellar i litteraturen har fått fram etiske problemstillingar det er verd å reflektere over, så har eg også blitt meir overtydd om at fokus på det sjølvbiografiske kan føre til for snevre lesingar. Eg må likevel slå fast: Om ein les norsk samtidspoesi med ein hypotese om at det sjølvbiografiske og det prosaisk forteljande breier seg også her, så vil både Nils Chr. Moe-Repstads Wunderkammer (som eg skreiv om i førre nummer av BLA) og Torild Wardenærs Forløp passe inn i biletet.

Forløp er enklare formulert enn Wardenærs ni tidlegare diktsamlingar, her lar Wardenær diktet gjere det ho så vakkert skriv i Psi (2007): «vise fram sitt sanne gammelmodige hjerte». Eg vart så tiltrekt av språket at eg kasta meg over resten av forfattarskapen, og slik fann eg ut at Forløp tar vidare tematiske og formmessige trekk frå tidlegare bøker, kanskje spesielt Paradiseffekten (2003).

Eit utforskande eg
Sjølv om Wardenær har blitt samanlikna med eit av dei mest sentrallyriske, inderlege diktar-eg’a vi har, nemleg Stein Mehren, ville eg ikkje ha plassert forfattarskapen i sentrallyrikken. Rett nok finst det eit karakteristisk «jeg» i mange av dikta, men det går inn i ulike roller. At Wardenær skriv med eit tydeleg kvinneperspektiv, som det har blitt hevda, kan eg heller ikkje sjå; kanskje er eg like blind for det som menn gjennom tidene har vore for at mannlege forfattarar har mannsperspektiv.

Wardenærs dikt er først og fremst kjenneteikna av ein intellektuell utforskingstrong som rettar merksemda ut mot verda. Både i tematikk, uttrykk, humor og kjærleik til konkret kunnskap viser dei litterær slektskap med Inger Elisabeth Hansen og Nils Chr. Moe-Repstads siste bøker. Som ho skriv i Mens Higgsbosonet gnager (2011): «Vakrere kan det ikke bli, /mer vitenskapelig kan det ikke bli.»

Wardenær har hatt innslag av prosadikt i samlingane heilt frå debuten I pionertiden (1994), og denne forma har blitt meir dominerande utover i forfattarskapen. Ho har også operert med seriar av likt titulerte prosadikt, som til dømes Gudinnedikt I–XIII i Titanporten (2001). Det nye i Forløp, som ikkje er merkt med sjanger, er at dei til saman 40 tekstane er nummererte, ikkje titulerte, og at det er naturleg å lese dei som kapittel i éi lang forteljing. I det minner Forløp om forteljande langdikt av den typen Øyvind Rimbereid og Ruth Lillegraven har hatt stor suksess med.

Sjølv om Forløp er meir prega av patos og sjarm enn av det intellektuelle og sjølvironiske viddet eg har sett i tidlegare samlingar, viser Wardenær også her sin vinnande, smått absurde humor: «Den skamløse peonen slår flere av de frammøtte fra sans og samling og tvinger noen av dem til å fortsette å sørge, eller til å fortsette med en utrettelig forkynnelse av poesien.» (25. dikt). Overraskande vendingar som dette, samt det at tekstane er sett saman av tilsynelatande ikkje-relaterte element, gjer at eg les dei som prosadikt snarare enn prosa.

Mellom liv og død
Det er eigentleg å tøye omgrepet sterkt å kalle Forløp sjølvbiografisk, men forteljinga gir inntrykk av å vere personleg. Wardenær skildrar i medisinske termar korleis jentefosteret Kvint utviklar seg gjennom 40 veker, frå ho vert unnfanga til fødselen – samstundes som ho fortel om foreldra Ma og Pa, eldre generasjonar representert av MaPa og OldeMa samt hendingar i samtida. Året er 1951, då Wardenær sjølv var fødd. Det var difor eg kom i tankar om at ein kan sjå boka som ein humørfylt variant av autofiksjonen. For her ligg det litt av eit potensial for den som skulle ønskje å overgå Karl Ove Knausgård i å skildre eige liv: Start med utviklinga i livmora, skriv så éi bok per følgjande leveår …

Forløp har som sentralt motiv det underet som skjer kvar gong eit nytt menneske blir til; første ord er «Ingen», siste er «verden». Men samstundes som livskreftene byggjer ein ny kropp i morskroppen, herjar dødskreftene. Både ved at alt liv naturleg går mot døden, gjennom ulukker og ved at målretta forsking og politikk framstiller og brukar fryktelege våpen.

At Wardenær legg så stor vekt på nyhenda desse 40 vekene, gjer at Forløp ved første blikk kan verke som ei nostalgisk oppsummering av Hvem Hva Hvor 1951 som kulisse for portrett av dei vordande foreldra. Men temaet er den framleis aktuelle kontrasten mellom dei uendeleg sårbare og avanserte prosessane eit menneskeliv blir til gjennom og dei brølande brutale og banale politiske hendingane som formar verdshistoria. Desse to livssfærane står mot kvarandre også ved at det som er viktigast av alt i familiekretsen – at ein skal ha barn og at alt går bra – har null vekt i det politiske maktspelet, kor det einskilde mennesket alltid betyr mindre enn fellesskapsinteressene.

Dette perspektivet ser vi til dømes i det 23. diktet kor den gravide Ma og Pa giftar seg. Same dag, 3. august, feirar folk i Kongo «Foreldrenes dag»: «De eldre blir feiret av sine etterkommere, noen av dem har avhogde / hender eller føtter.» Dette viser attende til diktet to sider før, kor det at Ma les om «the horror» i Joseph Conrads Heart of Darkness blir samanstilt med den belgiske kolonimakta si «framferd i Kongo».

Poetisk symbol med bly og plast
Sprengingar av hydrogen- og atombomber er eit anna viktig motiv, og i 37. dikt blir 39 namngjevne krigar ramsa opp. Det undra meg at det ikkje var 40, som talet veker i svangerskapet og dikt i samlinga. Men alt i 3. dikt blir det slått fast at Ma og Pa har levd gjennom 2. verdskrigen, som då blir den førtiande. Denne typen oppramsingar er eit verkemiddel Wardenær har brukt før også, til dømes i oppramsinga av våpenslag og ord henta frå menneskets biologi i Paradiseffekten, som også samanstiller kjærleik, krig og religion. Språket er det som kan binde saman alt som finnast på «stigen» mellom liv og død, også «stedet der håpet for det neste århundrets mennesker skal overvintre» (16. dikt).

Som Inger Elisabeth Hansen, Moe-Repstad og Rimbereid viser også Wardenær eit politisk engasjement kor miljø-øydelegging er éin av mange trugslar. Sentral i Forløp er den buddhistiske legenden om havskilpadden, som her opptrer «med to gram bly akkumulert i leveren og en remse plastfiber viklet rundt hodet og høyre luffe» (34. dikt). Naturen har alltid blitt brukt som symbol i poesien, så det ville nesten vore rart om ikkje poetane kommenterte utviklinga ved å la dyr dukke opp i dikta i same tilstand som vi no kan finne dei i naturen. Havskilpadden blir dermed ståande som symbol både for alt som må klaffe for at eit nytt menneske skal kome til verda – i tråd med den buddhistiske legenden – og for håpet om at nytt liv kan overvinne miljø-øydeleggjingane.

Eit viktig spørsmål i boka er: «Hva holder denne verden oppe?» Ifølgje ein jødisk myte er det trettiseks utvalgde, gode menneske som held verda oppe, og i Forløp peikar Wardenær på vanlege, idealistiske menneske som Ma og Pa. Det politiske engasjementet blir personifisert i Pa, «aktivist og drømmer» (28. dikt), medan Ma vel må seiast å personifisere den livgivande kjærleiken. Men Wardenær viser også til den godleiken – og det håpet – ulike religionar forkynner og praktiserer. Slik fører ho saman eit religiøst og eit politisk perspektiv på eit vis som skil seg ut i vår intellektuelle og politiske samtid.

Meir enn luftige ideal
Pa gir tidleg i boka den gravide Ma eit smykke med eit Virgil-sitat inskribert: «Omnia vincit amor. ‘Kjærligheten overvinner alt.’» Bruken av same sitat i fødselsscena i siste dikt og den generelle harmonien i skildringa av familielivet kan bli i overkant søt. Men når ein ser på kontrastane Wardenær drar opp og korleis alle elementa i boka spelar saman, blir det tydeleg at ho i Forløp nyttar konkretisering på ein måte som nærmar seg religiøse visdomstradisjonar, men fundert i vitskap og filosofi.

I fødsels-diktet brukar ho to sitat. Det eine er frå «FNs åttende armé i Korea»: «Inntil dette tidspunkt er det ikke inntruffet våpenhvile. Det er håp, men håp må ikke saboteres ved ønsketenkning.» Det andre er Thomas Aquinas’ definisjon av håp som legg stor vekt på vilje og realisme. Dermed går tankane mine til refsande filosof og miljøforkjempar Arne Johan Vetlesen som i kronikken «Viktigere enn håp» (Aftenposten 20. oktober 2013) åtvara mot eit optimistisk håp som gjer at vi ikkje finn det naudsynt å handle for å hindre klimakrise. Ved å skildre så konkret både det sårbare, framveksande livet og alt som trugar, og gjennom fokuset på den kjempande, fødande Ma, formidlar Wardenær på si side at vi er avhengige av tru, håp og kjærleik, men at det må vise seg som ein viljesstyrt kamp.

Med si enklare og meir emosjonelt appellerande form matchar ikkje Forløp den litterære finessen i Wardenærs førre og kanskje aller beste diktsamling: Passord: Kairos (2013). Men Forløp er sjarmerande ved første lesing og klok ved nærlesing, og eignar seg godt som inngang til ein særprega og viktig forfattarskap. Ikkje minst er Forløp ei godt «tima» oppfordring til å kjempe for det vidare forløpet.

Meldinga er tidlegare publisert i BLA nr. 4/2016


Pia Edvardsen: Vi var aldri brødre

Eit spel mellom veikskap og styrke: Debutant Pia Edvardsen skriv innsiktsfullt, men tamt om jenter med autoritær far.

Vi var aldri brødre er den litt mystiske tittelen på Pia Edvardsen lille, kvite debutroman som har eit idyllisk bilete av to småjenter på omslaget. Forklaringa kjem berre nokre få sider ut i teksten, i ei scene der ein familie med far, mor, to døtrer og ei dement farmor grillar pølser på stranda. Faren ertar jentene med å insistere på å kalle dei gutar: «Nei nå har vi det fint, gutter».

Utsegna viser seg å vere meir enn spøk for faren som oppdreg den eldste dottera med knallhard fysisk disiplin. For meg er det beste i boka innsikta i kva ein kan og ikkje kan oppnå gjennom kontroll.

Inkonsekvens i form
Det startar med at den eldste dottera kjem til familiegarden ved Narvik for å vere saman med faren medan farmora ligg for døden. Det set ramma for eit portrett av faren og ei familiehistorie som ikkje er meir dramatisk enn familiehistorer flest, men som nok tar mange, norske familiar på kornet.

Faren lever opp til eit tradisjonelt mannsideal om få ord og hardt arbeid. Og Edvardsen gir ei fin og innsiktsfull skildring av relasjonen mellom faren, som bak sitt tjukke skal av maskulinitet heilt tydeleg gjer sitt beste for dei han er glad i, og dottera – som på si side gjer alt ho kan for å kome faren i møte og bøte på sin største feil: At ho ikkje er gut.

Språket er knapt og nedtona utan sprell av noko slag, og oppbygginga er også tradisjonell. Det rommar likevel mykje, men det er noko inkonsekvent i formspråket. På den eine sida satsar forfattaren på å få fram dynamikken i familien gjennom konkrete skildringar, men samstundes lar ho eg-forteljaren eksplisitt setje ord på viktige element i underteksten: «Jeg lurer på om han noen gang har savna å ha en sønn. Det må han ha gjort.»

Slik familien er framstilt, verkar dette som eit faktum ein skulle tru søstrene var svært klar over og dermed ikkje trong å lure meir på. Når Edvardsen lar forteljaren berre så vidt gå inn i emnet, verkar det konstruert og overtydeleg. Det ville vore meir overtydande om ho enten tenkte mykje meir på det, eller tok det for gitt.

Autoritær avmakt
Romanen blir tannlaus og litt keisam av å mangle dynamikk og konflikt. Farsportrettet lener seg også tungt på Per Petterssons Ut og stjæle hester, spesielt når Edvardsen ved fleire høve understrekar kor stor vekt faren legg på mental kontroll over kroppen. Det som likevel gjer meg positiv til Edvardsens debut, er at ho i ein kort tekst set i gang mange tankar om roller, makt og identitet:

Dottera fortel at faren alltid gjorde som kona ville – til han forlet henne. Til gjengjeld styrde han si eldste dotter med hard hand, medan ho igjen rådde over lillesøstra. Men storesøstra som var den suverene i barndommen, kjenner seg som vaksen underlegen den ein veikare og meir «jentete» lillesøstra. Ho har nemleg funne plassen sin i eit tradisjonelt familie- og arbeidsliv, medan forteljaren slit med å slå seg til ro. Ho har beinhard mental og fysisk kontroll, men får ikkje sove når angsten grip henne om kvelden. Det illustrerer godt spelet mellom styrke og veikskap som fins i oss alle, og som også pregar familielivet.

Å vere pappajente skal vere eit godt utgangspunkt i livet, og vi veit at det er ein ressurs for den einskilde å ha både typisk mannlege og kvinnelege eigenskapar. Dermed er romanen ikkje så mykje eit innlegg i kjønnsrolledebatten som ei forteljing om korleis familiemedlemmer formar kvarandre. Og om det som ikkje lar seg tvinge fram ved disiplin: Tryggleik og sjelefred. Edvardsens bok gir derimot ro til å tenkje.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.