Category Archives: Favorittar

Olaug Nilssen: Tung tids tale

Å stå i det: Tung tids tale er eit sterkt og rått portrett av ei kvinne som har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Det er ein lang og tung veg som ligg mellom den lattermilde tabuknusinga i Olaug Nilssens gjennombrot som forfattar, Få meg på, for faen frå 2005, til fortvilinga og sinnet som pregar årets roman, Tung tids tale. I mellomtida har ho gitt ut både sakprosa, barnebøker og skodespelet Stort og stygt, kor ho starta handsaminga av emnet ho no tek vidare: Å bli foreldre for første gong og oppdage at barnet ikkje utviklar seg slik som alle andre. Når krava om meir omsorg oppstår, er det ikkje anna å gjere enn «å stå i det» – men kva gjer ein eigentleg når kreftene tar slutt?

Tunge tak
Tittelen Tung tids tale er henta frå det kjende diktet til Haldis Moren Vessas. Men i romanen blir oppfordringa i diktet («Alt du kan løfte av børa til bror din, må du ta på deg.») ein utmattande realitet for ei mor som er på randen både psykisk og fysisk etter å ni år med ein son som må ha hjelp til alt, og som slåst og stikk av. Det er òg to yngre born i familien. At det også er arbeidskrevjande å skaffe den avlastinga familien sårt treng, legg stein til byrden.

Romanen er skrive i «du»-form og dedusert til sonen Daniel. Sentralt i handlinga står det byråkratiske kravet om at foreldra til guten må gå med på at han blir diagnostisert, ikkje berre som autist, men som psykisk utviklingshemma før han kan få 100 døgn i året på institusjon. Dei strittar imot i det lengste – for dei hugsar jo alt han fekk til før, dei ser nyansane i han som forsvinn bak ein slik diagnose.

Det er hjarteskjerande å lese om møte med velmeinande naboar og offentleg tilsette, om skamma ho kjenner av tanken på at dei synest ho ikkje gjer ting rett, at ho burde ha klart meir. Ho kjenner også frykta at ho kan kome til å slå sitt eige barn – og rettferdiggjere det.

Sjeldan har vel det litterære verkemiddelet gjentaking vore meir på sin plass enn i skildringa av omsorgsrutinar ein skal gjennom fleire gongar kvart bidige døgn. For ikkje å snakke om det fysisk og emosjonelt krevjande i å ikkje bli møtt med kjærleik, men med vald av barnet ein elskar så høgt:

«Lenge visste eg ikkje kva eg skulle gjere når du slo meg og beit meg. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg, og eg brølte. Du beit meg, og eg banka i veggen.»

Kjærleikssongar
Men her finst òg gode augneblinkar kor mor og son finn kvarandre i opplevinga av naturen, eller kommuniserer med memorerte songstrofer. Kontrastane er store, dermed vert det nesten magisk når sonen i baksetet plutseleg seier «Jeg tror jeg elsker deg» og mora etter å ha stogga bilen og gjengjeldt kjærleikserklæringa kan svare med ei strofe frå den rette songen.

Nilssen gir ser her ut i same landskap som Lars Amund Vaage gjorde i Syngja (2012), kor han skildra livet med ei autistisk dotter. Vaages historie dekte eit lengre tidsperspektiv og hadde meir rom og ro til refleksjon. Nilssen si bok er tøffare og tettare på nylege erfaringar – til dømes sluttar romanen med gjengjeving av eit brev med avslag på søknad om omsorgsløn, datert 18.05.2017.

Det er mykje det er vanskeleg å skjøne utan å ha opplevd det sjølv, men i dette tilfellet skal det ikkje så mykje fantasi til: Alle som har hatt ansvar for små born veit kor slitsamt det kan vere, og så les ein om alt som her kjem i tillegg. Det er modig av Olaug Nilssen å skildre så direkte ein situasjon det er offentleg kjent at ho sjølv lever i. Romanen er som eit skrik: Rå, sår og sterk. Det er lyden av ei kvinne i kamp, ei som alt har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

Advertisements

E.T.A. Hoffmann: Hannkatten Murr – hans liv og meninger, som også inneholder kapellmester Johannes Kreislers fragmentariske biografi på tilfeldige makulaturblad. Bind 1

Klassisk komikk: Eit to hundre år gamalt meisterverk gjer kjærleg narr av litterære heltar – også våre samtidige.

Tyske E.T.A. Hoffmanns klassiske verk frå 1819 som no er å lese i Christian Heyerdals rike vokabular, får ny, satirisk relevans for oss som har Karl Ove Knausgårds patosfylte utbrot friskt i minnet. Høyre berre:

O, synet! Er ikke det en vidunderlig, herlig vane, en vane uten hvilken det ville vært vanskelig å klare seg i verden overhodet?

Det er den lærde hannkatten Murr som i slike vendingar deler livshistorie og tankar. Men han fører ingen indre kamp mot skam og depresjon. Tvert om har han «den sikkerhet og ro som er medfødt hos et sant geni», og skriv filosofisk-sentimentale didaktiske verk – eit humørfylt spark til Rousseau og kanskje også Goethe.

Den ville fantasien og dei brå skifta mellom kattetalen og fragment frå den muntre biografien som er nemnd i tittelen, har gitt romanen plass i litteraturhistoria som eit nyskapande meisterverk. Hoffmann var sjølv romantikar med sans for det demoniske og mystiske. At menn med store tankar og kjensler skildrar sine mest kvardagslege livsminne inngåande, er likevel noko han ser ut til å stille seg kritisk til. Humoren får nok nye dimensjonar av møtet mellom eit no alderdommeleg språk og vår eiga tid, men kanskje har vi også noko å lære av det lettbeinte og kjærlege i ironien?

Dei komiske kontrastane i romanen skaper lesefryd ikkje ulik den Italo Calvinos mest fantasifulle skrifter byr på. Eg lo i alle fall høgt og ofte – for første gong denne bokhausten.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Rune Christiansen: Fanny og mysteriet i den sørgende skogen

Intenst levande: Rune Christensen skriv med sikker stilsans og autoritet som løftar teksten til eit nivå norsk samtidslitteratur elles berre sjeldan når.  

Rune Christiansens roman Fanny og mysteriet i den sørgende skogen viser at god litteratur om sorg  må ha plass til tomrommet, men også at éi kjensle aldri eksisterer aleine. For den 17 år gamle hovudpersonen Fanny som misser begge foreldra i ei bilulukke, opplever meir enn sorg. Ho finn også kjærleiken.

Angst og glede
Fanny er ikkje skildra som ein «truverdig» tenåring, ho er sett gjennom augo til ein forteljar som formulerer seg som om han fortel eit moderne eventyr. Han opnar med ein refleksjon om at det ikkje er mogeleg å vite kven som skal møtast og finne saman, det er berre «slutten som lar seg beregne, adskillelsen som er innlysende og mulig å kalkulere med.» Like etter møter vi den reine dødsangsten gjennom mora til Fanny som er fatalt skadd i kollisjonen.

Komposisjonen utvidar dermed perspektivet frå sorg som reaksjon på akutt, personleg traume til ei vidare kjensle kor sorga over at så mykje liding finst, flyt saman med sorga over at vårt eige liv skal ta slutt. Men ei slik kjensle kan også gi eit skjerpa blikk for det fine i verda.

I Miriam Stendal Boulos intervjubok Lykke og eksil (2016) sa Christiansen at han har utforska ei romanform som ikkje er plotdriven, men snarare komponert som spiral eller kretsløp. Dette viser seg i konsentrasjonen om natur og kvardagar med både rutinar og tilfeldige hendingar som berre av og til får konsekvensar for den vidare handlinga. Men spørsmålet om kva som no skal skje med Fanny, og språket til Christensen, dreg lesaren inn.

Både som prosaist og poet har Christiansen ein sans for stemningsfulle scener og formuleringar som nesten kan gi eit stilisert inntrykk. I Ensomheten i Lydia Ernemans liv (2014) opplevde eg at dette la eit estetiserande slør over dei kaotiske og grumsete sidene av livet og skapte ein idealiserande avstand til hovudpersonen.

Også i den nye romanen finn vi denne karakteristiske stilen kor dagleglivet liksom blir løfta fram som noko høgtideleg i ein lågmælt, men intens tone. Men i etterdønningane av ei stor sorg verkar det plutseleg heilt rett. Den eventyrlege stemninga i Fanny og mysteriet … balanserer mellom medfølande innleving og respektfull avstand, jordnære detaljar og eksistensielt patos. Ikkje minst gir forteljinga den typen ro som oppstår når ein er heilt aleine, når ein kan rette merksemda mot sine nære omgjevnader og kjenne på dei slumrande kjenslene ein elles ikkje har tid til å bry seg om. I Boulos bok brukar Christensen ordet «ømhetssøkende» om nokre av romanane sine, og det er treffande også her.

Grenseopplevingar
Når ei ny, tragisk hending skjer og forteljaren går inn i dei kjenslene som er så store at dei er heilt umogelege, skjer det ved at grensa mellom røynd og draum blir viska ut for Fanny. Ei tid eksisterer ho parallelt i røynda og i «mysteriet i den sørgende skogen».

Her kjem Christensen si evne til å smelte det vanlege og det eksepsjonelle saman gjennom den uventa detaljen til sin fulle rett. Som når Fanny i fantasien legg ut på leiting etter ein død ven og sjølv har opplevinga av at «Jo meir forstandig hun tenkte, desto sterkere var trangen til å gjøre noe uoverlagt og lettsindig.» Slik skaper forfattaren ei kjensle av autentisitet som ikkje er realisme, men likevel livsnær; det er vel i møtet med det uventa at ein kjenner seg som mest levande.

Christensen har dei siste 30 åra dyrka fram eit uttrykk som verkeleg skil seg ut, og han skriv med ein sikker autoritet som løftar teksten til eit nivå norsk samtidslitteratur elles berre sjeldan når. Fanny og mysteriet i den sørgende skogen fortenar ikkje berre prisar, men eit publikum langt større enn det norske.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Inger Christensen: Hemmelighetstilstanden

Einsame substantiv og eigenrådige verb: Inger Christensen lar ord leike med ord og utfordrar konvensjonelle tenkjemåtar med filosofisk økoperspektiv.

Er kunst ei like naturlege uttrykksform for mennesket som lerkesong for lerkefuglen? Korleis kan diktaren oppleve «tilfeldighetenes ordnende virkning»? Kan jorda tilgi oss? Nyomsette essays av Inger Christensen stiller spørsmåla få har tenkt på å stille, og gir gode svar.

Danske Inger Christensen (1935–2009) er vidgjeten og elska, aller mest for diktsamlingane Alfabet (1981) og Sommerfugledalen (1991). Hemmelighetstilstanden kom ut i 2000 som hennar siste bok, ei samling av tekstar skrivne for ulike publikasjonar i perioden 1989 til 1994. Tematisk kretsar dei om ein akse som går frå metarefleksjon om eiga skriving via språkfilosofien mot vidare filosofiske refleksjonar om tid og stad. Men mest oppteken er forfattaren av poesien som ei erkjenningsform som vil uttrykkje det uendelege og tilfeldige ved livet – det som aldri heilt let seg fange.

Økologisk medvit
Også i form er dette ei samling som snarare går i spiral enn framover: Tekstane er ikkje ordna kronologisk, og fleire formuleringar og poeng er brukt fleire gongar. Til dømes finst Novalis-sitatet som tittelen på essaysamlinga er henta frå, i tre av tekstane: «Den ytre verden er en til hemmelighetstilstand oppløftet indre verden.» Denne uventa tanken, at det ikkje er den indre, men den ytre verden som representerer løyndomen, heng for Christensen nært saman med eit problem både poeten og andre som prøvar å skjøne samanhengane i verda støyter på: Vi er sjølv del av det vi prøvar å skjøne, og kan aldri sjå det utanfrå. Men det er òg ein sentral tanke at det ytre og det indre alltid heng saman i ei evig utveksling.

To aspekt ved tekstane er spesielt interessante, både fordi dei er sentrale i Christensens poesi og fordi dei høyrer naturleg saman i det synet på verda ho presenterer. Det eine er økoperspektivet.

Gjennom alle tekstane – som òg inkluderer eit dikt om døden – er Christensen oppteken av korleis alle aspekt av liv heng saman. Ho er spesielt oppteken av at skiljet mellom natur og kultur og synet på natur som økonomisk ressurs kan skape «en helt annen type fattigdom. En nådeløs verden.» Menneskeleg aktivitet har berre i løpet av nokre tusen år sett eit ein natur som er utvikla gjennom millionar av år, i fare.

Det undrar meg at omsetjar Camilla Groth i etterordet finn det naudsynt å slå fast at «Den underliggende øko-bevisstheten hennes er aldri påtrengende eller eksplisitt politisk, til det er essayene altfor dyptloddende.» Kor mykje økomedvit er påtrengjande? Og er ikkje ein påstand om at vi er i ferd med å øydeleggje livsgrunnlaget vårt eksplisitt politisk? Det er økomedvitet som meir enn noko anna gjer at Christensens tekstar er like relevante no som då dei vart skrivne.

Etterordet kunne godt ha fokusert meir på fakta enn på oppsummering av essaya. Men omsetjinga er fin. Eg stussa berre over éi setning med merkeleg bruk av den upresise formuleringa «i forhold til».

Verda i tal
Det andre spesielt interessante aspektet i boka er det Christensen skriv om tal som symbolsk orden. I essayet «Som øyet som ikke kan se sin egen netthinne» skriv ho at tal representerer strukturane verda er bygd av, medan ord representerer fenomena. Poesien nærmar seg talverda når ord blir brukt besvergande og rytmisk, og gjennom komposisjon, slik til dømes strukturen i Alfabet er inspirert av Fibonaccis talrekkje. Konklusjonen ho dreg er briljant: «Hvis tallene danner grunnstrukturen i et språklig verk (…), vil de uten videre opptre som en speiling av den sammenhengen språket ikke kan nå.»

Christensen har ein unik kombinasjon av brei kunnskap, sterk refleksjonsevne og språkøyre. Sjølv om ho skriv om mange former for erkjenning, viser ho at potensialet til å sameine erkjenning frå så mange dimensjonar særmerkjer poesien. Det finaste i heile boka er leiken med ord som også blir analyser: «Silke er et substantiv. Alle substantiver er svært ensomme.»

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Ingrid Melfald Hafredal: Harehjerte

Eit lett, men sikkert grep: Ingrid Melfald Hafredal skriv om livet på ein ungdomspsykiatrisk institusjon med innsikt og respekt.

Ingrid Melfald Hafredal går inn i eit høgaktuelt tema når ho i sin andre roman skriv om innlagde og tilsette ved ein psykiatrisk institusjon for ungdom. For sjølv om nordmenn ifølgje internasjonale kåringar skal vere lukkelegast i verda, viser tal frå Folkehelseinstituttet at det er fleire unge som har psykiske problem enn det var før, og auken er størst blant jentene. Heldigvis er også openheita om emnet aukande. NRK har portrettert unge som går i terapi i reality-seriane «Jeg mot meg» og «Stemmene i hodet», og i suksess-serien «Skam» er ein sentral person manisk-depressiv. Angst, depresjon,  schizofreni, anoreksi og sjølvmordstankar er òg viktige tema i samtidslitteraturen.

Flettverk av historier
Ingrid Melfald Hafredal debuterte med romanen Omveier i 2013. Tittelen på andreboka Harehjerte viser til korleis hjartet kan rase avgarde i angst sjølv om det ikkje finst ein ytre grunn til å vere redd. Slik har tenåringen Ida det kvar kveld når ho skal sove. Spesielt i skildringa av denne tilsynelatande veltilpassa jenta som stadig prøvar å ta livet av seg, viser Hafredal seg som ein  forfattar med blikk for dei komplekse samanhengane i både psyken og samspelet mellom menneske.

Det beste med romanen er likevel korleis Hafredal opnar for vidare refleksjon ved å flette saman historiene til menneske i ulike livsfasar. Det kan likne måten Helga Flatland fortel på i romantrilogien som startar med den mykje leste Bli hvis du kan. Reis hvis du må (2010).

Romanen har tre delar som kvar introduserer ei jente og hennar sjukdomshistorie, men som så hoppar mellom korte episodar i liva til både dei og andre ved institusjonen. Dei vi etter kvart blir best kjent med og som bind det heile saman, er den erfarne psykiataren Ørjan, den nytilsette miljøterapeuten Anne og sjukepleiaren Solveig, som nærmar seg pensjonsalder. Dei har også sitt å stri med, men blir viktige for ungdommane dei arbeider med.

«Jeg har lyst å bli som Ørjan, sier hun plutselig. Når jeg kommer ut herfra. Da vil jeg hjelpe andre, slik som han gjør». Det er Ida som seier dette til miljøterapeuten Anna, og etterpå får ein som lesar eit anna blikk på dei som jobbar ved institusjonen. Stammar deira faglege engasjement også frå personlege erfaringar?

Romanen blir ei påminning om kor fysisk og emosjonelt krevjande det er å jobbe med menneske som har det svært vanskeleg – det kan bli lite krefter igjen til livet utanfor jobben. For meg vart det tankevekkjande at dei som blir hjelparar fordi dei har hatt gått gjennom liknande problem sjølv, på ein måte blir verande i det same resten av livet, berre i ei anna rolle. Eg vil tru det kjennest meiningsfullt – men samtidig utset ein seg for nye psykiske påkjenningar.

Evne til å sjå andre
Hafredal viser både innsikt i og respekt for det store og vanskelege emnet psykisk liding er. Berre ein stad opplever eg at respekten nærmar seg berøringsangst: I omtalen av Thale, ei jente som kanskje er øydelagd for livet av overgrep, blir distansen for stor. Det kjem aldri fram kva ho faktisk har vore utsett for, berre at det er særs alvorleg, og ho blir ikkje synleg som menneske på same måte som dei andre. Her kunne forfattaren godt ha risikert meir.

Likevel: Hafredals reinskorne språk, saklege tone og lette, men sikre grep om dei ulike livshistoriene er overtydande. Ikkje minst verkar ho som ein forfattar med evne til å sjå andre og vilje til å fortelje dei viktige historiene. Det gir meg stor tru på den vidare forfattarskapen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Jean Echenoz: Lyn. En roman om Nikola Tesla

Kjapt og godt om geni: Lyn gir eit passande lynkjapt portrett av vekselstraum-oppfinnar Nikola Tesla.

Jean Echenoz nyttar seg av noko så gamaldags som ein autoral forteljar, altså ein slik som like godt kunne ha starta teksten med «Kjære lesar» – slik eg vanlegvis skriv bokmeldingar. Når han i tillegg ilar gjennom fakta summarisk og polemisk i lange, elegante periodar, er det som at alt eg les får ein lett ironisk, munter schwung:

«Etter å ha lært seg et halv dusin fremmedspråk på fem minutter og nærmest åndsfraværende tilbakelagt skolegangen ved å hoppe over annen hver klasse (…) skaffer han seg førsteplassen på første og beste polytekniske skole, langt hjemmefra, der han på et blunk tilegner seg grunnleggende kunnskaper i matematikk, fysikk, mekanikk og kjemi …»

Passe arrogant
Det er med andre ord perfekt samsvar mellom form og det serbiske geniet frå 1800-talet som er innhaldet: Nikola Tesla – som i denne romanen konsekvent vert kalla Gregor for å signalisere at forfattaren har nytta sin dikteriske fantasi så vel som kjende fakta – var geniet som fann opp vekselstraum og dermed gjorde det mogeleg å transportere elektrisk kraft over store avstandar. Han hadde også ideane til det meste av grunnlaget for den teknologiske revolusjonen, som radio, radar, fjernstyring, laser og så bortetter.

Gregor var ikkje ein jordnær, fornuftig og stabil person med utprega sosiale evner, han var akkurat så skjør, arrogant og smågal som ekte geni skal vere, ein arbeidsnarkoman utan tid eller evne til å gå inn i nære relasjonar. Etter at han emigrerte frå Europa til USA, budde han resten av livet på hotellrom med romnummer som kunne delast på tre, sporadisk i selskap med sjuke duer han tok seg av.

Mangel på smerte
Lyn er eit stimulerande møte med ein historisk person, men den dimensjonen som manglar, er smerte. Å vere geni er ganske sikkert ei anna livsoppleving enn å ikkje vere det, men i framstillinga til Echenoz er det som om eit genialt sinn gjer mennesket til ein av dei robotane Gregor sjølv fekk idéen til. Men dei mange tvangshandlingane må ha oppstått ut av noko anna enn eit oppheng i hjernemekanikken?

Det som derimot kjem fram klart og tydeleg, er at sjølv ikkje geni kjem seg opp og fram utan ein viss velvilje frå sine medmenneske. Sjølv dei mest briljante idear kan bli ignorert eller latterleggjort, ja, kanskje spesielt dei briljante ideane står i fare for å bli avvist av slike som tolkar alt avvik frå normalen som idioti. No er ikkje det ei påtrengjande problemstilling i mitt liv, men det kan vere greit å ha i bakhovudet likevel.

Lyn er sjuande roman på norsk av den prisløna forfattarskapen til Echenoz, omsett med spiss og presis penn av Tom Lotherington. Det er godt å ha dei til gode for framtidige litterære utskeiingar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Torild Wardenær: Forløp

Eg hadde lova meg sjølv at eg ikkje skulle bruke s-ordet i mi neste melding av poesi. For sjølv om haustens debatt om bruken av levande modellar i litteraturen har fått fram etiske problemstillingar det er verd å reflektere over, så har eg også blitt meir overtydd om at fokus på det sjølvbiografiske kan føre til for snevre lesingar. Eg må likevel slå fast: Om ein les norsk samtidspoesi med ein hypotese om at det sjølvbiografiske og det prosaisk forteljande breier seg også her, så vil både Nils Chr. Moe-Repstads Wunderkammer (som eg skreiv om i førre nummer av BLA) og Torild Wardenærs Forløp passe inn i biletet.

Forløp er enklare formulert enn Wardenærs ni tidlegare diktsamlingar, her lar Wardenær diktet gjere det ho så vakkert skriv i Psi (2007): «vise fram sitt sanne gammelmodige hjerte». Eg vart så tiltrekt av språket at eg kasta meg over resten av forfattarskapen, og slik fann eg ut at Forløp tar vidare tematiske og formmessige trekk frå tidlegare bøker, kanskje spesielt Paradiseffekten (2003).

Eit utforskande eg
Sjølv om Wardenær har blitt samanlikna med eit av dei mest sentrallyriske, inderlege diktar-eg’a vi har, nemleg Stein Mehren, ville eg ikkje ha plassert forfattarskapen i sentrallyrikken. Rett nok finst det eit karakteristisk «jeg» i mange av dikta, men det går inn i ulike roller. At Wardenær skriv med eit tydeleg kvinneperspektiv, som det har blitt hevda, kan eg heller ikkje sjå; kanskje er eg like blind for det som menn gjennom tidene har vore for at mannlege forfattarar har mannsperspektiv.

Wardenærs dikt er først og fremst kjenneteikna av ein intellektuell utforskingstrong som rettar merksemda ut mot verda. Både i tematikk, uttrykk, humor og kjærleik til konkret kunnskap viser dei litterær slektskap med Inger Elisabeth Hansen og Nils Chr. Moe-Repstads siste bøker. Som ho skriv i Mens Higgsbosonet gnager (2011): «Vakrere kan det ikke bli, /mer vitenskapelig kan det ikke bli.»

Wardenær har hatt innslag av prosadikt i samlingane heilt frå debuten I pionertiden (1994), og denne forma har blitt meir dominerande utover i forfattarskapen. Ho har også operert med seriar av likt titulerte prosadikt, som til dømes Gudinnedikt I–XIII i Titanporten (2001). Det nye i Forløp, som ikkje er merkt med sjanger, er at dei til saman 40 tekstane er nummererte, ikkje titulerte, og at det er naturleg å lese dei som kapittel i éi lang forteljing. I det minner Forløp om forteljande langdikt av den typen Øyvind Rimbereid og Ruth Lillegraven har hatt stor suksess med.

Sjølv om Forløp er meir prega av patos og sjarm enn av det intellektuelle og sjølvironiske viddet eg har sett i tidlegare samlingar, viser Wardenær også her sin vinnande, smått absurde humor: «Den skamløse peonen slår flere av de frammøtte fra sans og samling og tvinger noen av dem til å fortsette å sørge, eller til å fortsette med en utrettelig forkynnelse av poesien.» (25. dikt). Overraskande vendingar som dette, samt det at tekstane er sett saman av tilsynelatande ikkje-relaterte element, gjer at eg les dei som prosadikt snarare enn prosa.

Mellom liv og død
Det er eigentleg å tøye omgrepet sterkt å kalle Forløp sjølvbiografisk, men forteljinga gir inntrykk av å vere personleg. Wardenær skildrar i medisinske termar korleis jentefosteret Kvint utviklar seg gjennom 40 veker, frå ho vert unnfanga til fødselen – samstundes som ho fortel om foreldra Ma og Pa, eldre generasjonar representert av MaPa og OldeMa samt hendingar i samtida. Året er 1951, då Wardenær sjølv var fødd. Det var difor eg kom i tankar om at ein kan sjå boka som ein humørfylt variant av autofiksjonen. For her ligg det litt av eit potensial for den som skulle ønskje å overgå Karl Ove Knausgård i å skildre eige liv: Start med utviklinga i livmora, skriv så éi bok per følgjande leveår …

Forløp har som sentralt motiv det underet som skjer kvar gong eit nytt menneske blir til; første ord er «Ingen», siste er «verden». Men samstundes som livskreftene byggjer ein ny kropp i morskroppen, herjar dødskreftene. Både ved at alt liv naturleg går mot døden, gjennom ulukker og ved at målretta forsking og politikk framstiller og brukar fryktelege våpen.

At Wardenær legg så stor vekt på nyhenda desse 40 vekene, gjer at Forløp ved første blikk kan verke som ei nostalgisk oppsummering av Hvem Hva Hvor 1951 som kulisse for portrett av dei vordande foreldra. Men temaet er den framleis aktuelle kontrasten mellom dei uendeleg sårbare og avanserte prosessane eit menneskeliv blir til gjennom og dei brølande brutale og banale politiske hendingane som formar verdshistoria. Desse to livssfærane står mot kvarandre også ved at det som er viktigast av alt i familiekretsen – at ein skal ha barn og at alt går bra – har null vekt i det politiske maktspelet, kor det einskilde mennesket alltid betyr mindre enn fellesskapsinteressene.

Dette perspektivet ser vi til dømes i det 23. diktet kor den gravide Ma og Pa giftar seg. Same dag, 3. august, feirar folk i Kongo «Foreldrenes dag»: «De eldre blir feiret av sine etterkommere, noen av dem har avhogde / hender eller føtter.» Dette viser attende til diktet to sider før, kor det at Ma les om «the horror» i Joseph Conrads Heart of Darkness blir samanstilt med den belgiske kolonimakta si «framferd i Kongo».

Poetisk symbol med bly og plast
Sprengingar av hydrogen- og atombomber er eit anna viktig motiv, og i 37. dikt blir 39 namngjevne krigar ramsa opp. Det undra meg at det ikkje var 40, som talet veker i svangerskapet og dikt i samlinga. Men alt i 3. dikt blir det slått fast at Ma og Pa har levd gjennom 2. verdskrigen, som då blir den førtiande. Denne typen oppramsingar er eit verkemiddel Wardenær har brukt før også, til dømes i oppramsinga av våpenslag og ord henta frå menneskets biologi i Paradiseffekten, som også samanstiller kjærleik, krig og religion. Språket er det som kan binde saman alt som finnast på «stigen» mellom liv og død, også «stedet der håpet for det neste århundrets mennesker skal overvintre» (16. dikt).

Som Inger Elisabeth Hansen, Moe-Repstad og Rimbereid viser også Wardenær eit politisk engasjement kor miljø-øydelegging er éin av mange trugslar. Sentral i Forløp er den buddhistiske legenden om havskilpadden, som her opptrer «med to gram bly akkumulert i leveren og en remse plastfiber viklet rundt hodet og høyre luffe» (34. dikt). Naturen har alltid blitt brukt som symbol i poesien, så det ville nesten vore rart om ikkje poetane kommenterte utviklinga ved å la dyr dukke opp i dikta i same tilstand som vi no kan finne dei i naturen. Havskilpadden blir dermed ståande som symbol både for alt som må klaffe for at eit nytt menneske skal kome til verda – i tråd med den buddhistiske legenden – og for håpet om at nytt liv kan overvinne miljø-øydeleggjingane.

Eit viktig spørsmål i boka er: «Hva holder denne verden oppe?» Ifølgje ein jødisk myte er det trettiseks utvalgde, gode menneske som held verda oppe, og i Forløp peikar Wardenær på vanlege, idealistiske menneske som Ma og Pa. Det politiske engasjementet blir personifisert i Pa, «aktivist og drømmer» (28. dikt), medan Ma vel må seiast å personifisere den livgivande kjærleiken. Men Wardenær viser også til den godleiken – og det håpet – ulike religionar forkynner og praktiserer. Slik fører ho saman eit religiøst og eit politisk perspektiv på eit vis som skil seg ut i vår intellektuelle og politiske samtid.

Meir enn luftige ideal
Pa gir tidleg i boka den gravide Ma eit smykke med eit Virgil-sitat inskribert: «Omnia vincit amor. ‘Kjærligheten overvinner alt.’» Bruken av same sitat i fødselsscena i siste dikt og den generelle harmonien i skildringa av familielivet kan bli i overkant søt. Men når ein ser på kontrastane Wardenær drar opp og korleis alle elementa i boka spelar saman, blir det tydeleg at ho i Forløp nyttar konkretisering på ein måte som nærmar seg religiøse visdomstradisjonar, men fundert i vitskap og filosofi.

I fødsels-diktet brukar ho to sitat. Det eine er frå «FNs åttende armé i Korea»: «Inntil dette tidspunkt er det ikke inntruffet våpenhvile. Det er håp, men håp må ikke saboteres ved ønsketenkning.» Det andre er Thomas Aquinas’ definisjon av håp som legg stor vekt på vilje og realisme. Dermed går tankane mine til refsande filosof og miljøforkjempar Arne Johan Vetlesen som i kronikken «Viktigere enn håp» (Aftenposten 20. oktober 2013) åtvara mot eit optimistisk håp som gjer at vi ikkje finn det naudsynt å handle for å hindre klimakrise. Ved å skildre så konkret både det sårbare, framveksande livet og alt som trugar, og gjennom fokuset på den kjempande, fødande Ma, formidlar Wardenær på si side at vi er avhengige av tru, håp og kjærleik, men at det må vise seg som ein viljesstyrt kamp.

Med si enklare og meir emosjonelt appellerande form matchar ikkje Forløp den litterære finessen i Wardenærs førre og kanskje aller beste diktsamling: Passord: Kairos (2013). Men Forløp er sjarmerande ved første lesing og klok ved nærlesing, og eignar seg godt som inngang til ein særprega og viktig forfattarskap. Ikkje minst er Forløp ei godt «tima» oppfordring til å kjempe for det vidare forløpet.

Meldinga er tidlegare publisert i BLA nr. 4/2016