Category Archives: Favorittar

Ingrid Melfald Hafredal: Harehjerte

Eit lett, men sikkert grep: Ingrid Melfald Hafredal skriv om livet på ein ungdomspsykiatrisk institusjon med innsikt og respekt.

Ingrid Melfald Hafredal går inn i eit høgaktuelt tema når ho i sin andre roman skriv om innlagde og tilsette ved ein psykiatrisk institusjon for ungdom. For sjølv om nordmenn ifølgje internasjonale kåringar skal vere lukkelegast i verda, viser tal frå Folkehelseinstituttet at det er fleire unge som har psykiske problem enn det var før, og auken er størst blant jentene. Heldigvis er også openheita om emnet aukande. NRK har portrettert unge som går i terapi i reality-seriane «Jeg mot meg» og «Stemmene i hodet», og i suksess-serien «Skam» er ein sentral person manisk-depressiv. Angst, depresjon,  schizofreni, anoreksi og sjølvmordstankar er òg viktige tema i samtidslitteraturen.

Flettverk av historier
Ingrid Melfald Hafredal debuterte med romanen Omveier i 2013. Tittelen på andreboka Harehjerte viser til korleis hjartet kan rase avgarde i angst sjølv om det ikkje finst ein ytre grunn til å vere redd. Slik har tenåringen Ida det kvar kveld når ho skal sove. Spesielt i skildringa av denne tilsynelatande veltilpassa jenta som stadig prøvar å ta livet av seg, viser Hafredal seg som ein  forfattar med blikk for dei komplekse samanhengane i både psyken og samspelet mellom menneske.

Det beste med romanen er likevel korleis Hafredal opnar for vidare refleksjon ved å flette saman historiene til menneske i ulike livsfasar. Det kan likne måten Helga Flatland fortel på i romantrilogien som startar med den mykje leste Bli hvis du kan. Reis hvis du må (2010).

Romanen har tre delar som kvar introduserer ei jente og hennar sjukdomshistorie, men som så hoppar mellom korte episodar i liva til både dei og andre ved institusjonen. Dei vi etter kvart blir best kjent med og som bind det heile saman, er den erfarne psykiataren Ørjan, den nytilsette miljøterapeuten Anne og sjukepleiaren Solveig, som nærmar seg pensjonsalder. Dei har også sitt å stri med, men blir viktige for ungdommane dei arbeider med.

«Jeg har lyst å bli som Ørjan, sier hun plutselig. Når jeg kommer ut herfra. Da vil jeg hjelpe andre, slik som han gjør». Det er Ida som seier dette til miljøterapeuten Anna, og etterpå får ein som lesar eit anna blikk på dei som jobbar ved institusjonen. Stammar deira faglege engasjement også frå personlege erfaringar?

Romanen blir ei påminning om kor fysisk og emosjonelt krevjande det er å jobbe med menneske som har det svært vanskeleg – det kan bli lite krefter igjen til livet utanfor jobben. For meg vart det tankevekkjande at dei som blir hjelparar fordi dei har hatt gått gjennom liknande problem sjølv, på ein måte blir verande i det same resten av livet, berre i ei anna rolle. Eg vil tru det kjennest meiningsfullt – men samtidig utset ein seg for nye psykiske påkjenningar.

Evne til å sjå andre
Hafredal viser både innsikt i og respekt for det store og vanskelege emnet psykisk liding er. Berre ein stad opplever eg at respekten nærmar seg berøringsangst: I omtalen av Thale, ei jente som kanskje er øydelagd for livet av overgrep, blir distansen for stor. Det kjem aldri fram kva ho faktisk har vore utsett for, berre at det er særs alvorleg, og ho blir ikkje synleg som menneske på same måte som dei andre. Her kunne forfattaren godt ha risikert meir.

Likevel: Hafredals reinskorne språk, saklege tone og lette, men sikre grep om dei ulike livshistoriene er overtydande. Ikkje minst verkar ho som ein forfattar med evne til å sjå andre og vilje til å fortelje dei viktige historiene. Det gir meg stor tru på den vidare forfattarskapen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Jean Echenoz: Lyn. En roman om Nikola Tesla

Kjapt og godt om geni: Lyn gir eit passande lynkjapt portrett av vekselstraum-oppfinnar Nikola Tesla.

Jean Echenoz nyttar seg av noko så gamaldags som ein autoral forteljar, altså ein slik som like godt kunne ha starta teksten med «Kjære lesar» – slik eg vanlegvis skriv bokmeldingar. Når han i tillegg ilar gjennom fakta summarisk og polemisk i lange, elegante periodar, er det som at alt eg les får ein lett ironisk, munter schwung:

«Etter å ha lært seg et halv dusin fremmedspråk på fem minutter og nærmest åndsfraværende tilbakelagt skolegangen ved å hoppe over annen hver klasse (…) skaffer han seg førsteplassen på første og beste polytekniske skole, langt hjemmefra, der han på et blunk tilegner seg grunnleggende kunnskaper i matematikk, fysikk, mekanikk og kjemi …»

Passe arrogant
Det er med andre ord perfekt samsvar mellom form og det serbiske geniet frå 1800-talet som er innhaldet: Nikola Tesla – som i denne romanen konsekvent vert kalla Gregor for å signalisere at forfattaren har nytta sin dikteriske fantasi så vel som kjende fakta – var geniet som fann opp vekselstraum og dermed gjorde det mogeleg å transportere elektrisk kraft over store avstandar. Han hadde også ideane til det meste av grunnlaget for den teknologiske revolusjonen, som radio, radar, fjernstyring, laser og så bortetter.

Gregor var ikkje ein jordnær, fornuftig og stabil person med utprega sosiale evner, han var akkurat så skjør, arrogant og smågal som ekte geni skal vere, ein arbeidsnarkoman utan tid eller evne til å gå inn i nære relasjonar. Etter at han emigrerte frå Europa til USA, budde han resten av livet på hotellrom med romnummer som kunne delast på tre, sporadisk i selskap med sjuke duer han tok seg av.

Mangel på smerte
Lyn er eit stimulerande møte med ein historisk person, men den dimensjonen som manglar, er smerte. Å vere geni er ganske sikkert ei anna livsoppleving enn å ikkje vere det, men i framstillinga til Echenoz er det som om eit genialt sinn gjer mennesket til ein av dei robotane Gregor sjølv fekk idéen til. Men dei mange tvangshandlingane må ha oppstått ut av noko anna enn eit oppheng i hjernemekanikken?

Det som derimot kjem fram klart og tydeleg, er at sjølv ikkje geni kjem seg opp og fram utan ein viss velvilje frå sine medmenneske. Sjølv dei mest briljante idear kan bli ignorert eller latterleggjort, ja, kanskje spesielt dei briljante ideane står i fare for å bli avvist av slike som tolkar alt avvik frå normalen som idioti. No er ikkje det ei påtrengjande problemstilling i mitt liv, men det kan vere greit å ha i bakhovudet likevel.

Lyn er sjuande roman på norsk av den prisløna forfattarskapen til Echenoz, omsett med spiss og presis penn av Tom Lotherington. Det er godt å ha dei til gode for framtidige litterære utskeiingar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Torild Wardenær: Forløp

Eg hadde lova meg sjølv at eg ikkje skulle bruke s-ordet i mi neste melding av poesi. For sjølv om haustens debatt om bruken av levande modellar i litteraturen har fått fram etiske problemstillingar det er verd å reflektere over, så har eg også blitt meir overtydd om at fokus på det sjølvbiografiske kan føre til for snevre lesingar. Eg må likevel slå fast: Om ein les norsk samtidspoesi med ein hypotese om at det sjølvbiografiske og det prosaisk forteljande breier seg også her, så vil både Nils Chr. Moe-Repstads Wunderkammer (som eg skreiv om i førre nummer av BLA) og Torild Wardenærs Forløp passe inn i biletet.

Forløp er enklare formulert enn Wardenærs ni tidlegare diktsamlingar, her lar Wardenær diktet gjere det ho så vakkert skriv i Psi (2007): «vise fram sitt sanne gammelmodige hjerte». Eg vart så tiltrekt av språket at eg kasta meg over resten av forfattarskapen, og slik fann eg ut at Forløp tar vidare tematiske og formmessige trekk frå tidlegare bøker, kanskje spesielt Paradiseffekten (2003).

Eit utforskande eg
Sjølv om Wardenær har blitt samanlikna med eit av dei mest sentrallyriske, inderlege diktar-eg’a vi har, nemleg Stein Mehren, ville eg ikkje ha plassert forfattarskapen i sentrallyrikken. Rett nok finst det eit karakteristisk «jeg» i mange av dikta, men det går inn i ulike roller. At Wardenær skriv med eit tydeleg kvinneperspektiv, som det har blitt hevda, kan eg heller ikkje sjå; kanskje er eg like blind for det som menn gjennom tidene har vore for at mannlege forfattarar har mannsperspektiv.

Wardenærs dikt er først og fremst kjenneteikna av ein intellektuell utforskingstrong som rettar merksemda ut mot verda. Både i tematikk, uttrykk, humor og kjærleik til konkret kunnskap viser dei litterær slektskap med Inger Elisabeth Hansen og Nils Chr. Moe-Repstads siste bøker. Som ho skriv i Mens Higgsbosonet gnager (2011): «Vakrere kan det ikke bli, /mer vitenskapelig kan det ikke bli.»

Wardenær har hatt innslag av prosadikt i samlingane heilt frå debuten I pionertiden (1994), og denne forma har blitt meir dominerande utover i forfattarskapen. Ho har også operert med seriar av likt titulerte prosadikt, som til dømes Gudinnedikt I–XIII i Titanporten (2001). Det nye i Forløp, som ikkje er merkt med sjanger, er at dei til saman 40 tekstane er nummererte, ikkje titulerte, og at det er naturleg å lese dei som kapittel i éi lang forteljing. I det minner Forløp om forteljande langdikt av den typen Øyvind Rimbereid og Ruth Lillegraven har hatt stor suksess med.

Sjølv om Forløp er meir prega av patos og sjarm enn av det intellektuelle og sjølvironiske viddet eg har sett i tidlegare samlingar, viser Wardenær også her sin vinnande, smått absurde humor: «Den skamløse peonen slår flere av de frammøtte fra sans og samling og tvinger noen av dem til å fortsette å sørge, eller til å fortsette med en utrettelig forkynnelse av poesien.» (25. dikt). Overraskande vendingar som dette, samt det at tekstane er sett saman av tilsynelatande ikkje-relaterte element, gjer at eg les dei som prosadikt snarare enn prosa.

Mellom liv og død
Det er eigentleg å tøye omgrepet sterkt å kalle Forløp sjølvbiografisk, men forteljinga gir inntrykk av å vere personleg. Wardenær skildrar i medisinske termar korleis jentefosteret Kvint utviklar seg gjennom 40 veker, frå ho vert unnfanga til fødselen – samstundes som ho fortel om foreldra Ma og Pa, eldre generasjonar representert av MaPa og OldeMa samt hendingar i samtida. Året er 1951, då Wardenær sjølv var fødd. Det var difor eg kom i tankar om at ein kan sjå boka som ein humørfylt variant av autofiksjonen. For her ligg det litt av eit potensial for den som skulle ønskje å overgå Karl Ove Knausgård i å skildre eige liv: Start med utviklinga i livmora, skriv så éi bok per følgjande leveår …

Forløp har som sentralt motiv det underet som skjer kvar gong eit nytt menneske blir til; første ord er «Ingen», siste er «verden». Men samstundes som livskreftene byggjer ein ny kropp i morskroppen, herjar dødskreftene. Både ved at alt liv naturleg går mot døden, gjennom ulukker og ved at målretta forsking og politikk framstiller og brukar fryktelege våpen.

At Wardenær legg så stor vekt på nyhenda desse 40 vekene, gjer at Forløp ved første blikk kan verke som ei nostalgisk oppsummering av Hvem Hva Hvor 1951 som kulisse for portrett av dei vordande foreldra. Men temaet er den framleis aktuelle kontrasten mellom dei uendeleg sårbare og avanserte prosessane eit menneskeliv blir til gjennom og dei brølande brutale og banale politiske hendingane som formar verdshistoria. Desse to livssfærane står mot kvarandre også ved at det som er viktigast av alt i familiekretsen – at ein skal ha barn og at alt går bra – har null vekt i det politiske maktspelet, kor det einskilde mennesket alltid betyr mindre enn fellesskapsinteressene.

Dette perspektivet ser vi til dømes i det 23. diktet kor den gravide Ma og Pa giftar seg. Same dag, 3. august, feirar folk i Kongo «Foreldrenes dag»: «De eldre blir feiret av sine etterkommere, noen av dem har avhogde / hender eller føtter.» Dette viser attende til diktet to sider før, kor det at Ma les om «the horror» i Joseph Conrads Heart of Darkness blir samanstilt med den belgiske kolonimakta si «framferd i Kongo».

Poetisk symbol med bly og plast
Sprengingar av hydrogen- og atombomber er eit anna viktig motiv, og i 37. dikt blir 39 namngjevne krigar ramsa opp. Det undra meg at det ikkje var 40, som talet veker i svangerskapet og dikt i samlinga. Men alt i 3. dikt blir det slått fast at Ma og Pa har levd gjennom 2. verdskrigen, som då blir den førtiande. Denne typen oppramsingar er eit verkemiddel Wardenær har brukt før også, til dømes i oppramsinga av våpenslag og ord henta frå menneskets biologi i Paradiseffekten, som også samanstiller kjærleik, krig og religion. Språket er det som kan binde saman alt som finnast på «stigen» mellom liv og død, også «stedet der håpet for det neste århundrets mennesker skal overvintre» (16. dikt).

Som Inger Elisabeth Hansen, Moe-Repstad og Rimbereid viser også Wardenær eit politisk engasjement kor miljø-øydelegging er éin av mange trugslar. Sentral i Forløp er den buddhistiske legenden om havskilpadden, som her opptrer «med to gram bly akkumulert i leveren og en remse plastfiber viklet rundt hodet og høyre luffe» (34. dikt). Naturen har alltid blitt brukt som symbol i poesien, så det ville nesten vore rart om ikkje poetane kommenterte utviklinga ved å la dyr dukke opp i dikta i same tilstand som vi no kan finne dei i naturen. Havskilpadden blir dermed ståande som symbol både for alt som må klaffe for at eit nytt menneske skal kome til verda – i tråd med den buddhistiske legenden – og for håpet om at nytt liv kan overvinne miljø-øydeleggjingane.

Eit viktig spørsmål i boka er: «Hva holder denne verden oppe?» Ifølgje ein jødisk myte er det trettiseks utvalgde, gode menneske som held verda oppe, og i Forløp peikar Wardenær på vanlege, idealistiske menneske som Ma og Pa. Det politiske engasjementet blir personifisert i Pa, «aktivist og drømmer» (28. dikt), medan Ma vel må seiast å personifisere den livgivande kjærleiken. Men Wardenær viser også til den godleiken – og det håpet – ulike religionar forkynner og praktiserer. Slik fører ho saman eit religiøst og eit politisk perspektiv på eit vis som skil seg ut i vår intellektuelle og politiske samtid.

Meir enn luftige ideal
Pa gir tidleg i boka den gravide Ma eit smykke med eit Virgil-sitat inskribert: «Omnia vincit amor. ‘Kjærligheten overvinner alt.’» Bruken av same sitat i fødselsscena i siste dikt og den generelle harmonien i skildringa av familielivet kan bli i overkant søt. Men når ein ser på kontrastane Wardenær drar opp og korleis alle elementa i boka spelar saman, blir det tydeleg at ho i Forløp nyttar konkretisering på ein måte som nærmar seg religiøse visdomstradisjonar, men fundert i vitskap og filosofi.

I fødsels-diktet brukar ho to sitat. Det eine er frå «FNs åttende armé i Korea»: «Inntil dette tidspunkt er det ikke inntruffet våpenhvile. Det er håp, men håp må ikke saboteres ved ønsketenkning.» Det andre er Thomas Aquinas’ definisjon av håp som legg stor vekt på vilje og realisme. Dermed går tankane mine til refsande filosof og miljøforkjempar Arne Johan Vetlesen som i kronikken «Viktigere enn håp» (Aftenposten 20. oktober 2013) åtvara mot eit optimistisk håp som gjer at vi ikkje finn det naudsynt å handle for å hindre klimakrise. Ved å skildre så konkret både det sårbare, framveksande livet og alt som trugar, og gjennom fokuset på den kjempande, fødande Ma, formidlar Wardenær på si side at vi er avhengige av tru, håp og kjærleik, men at det må vise seg som ein viljesstyrt kamp.

Med si enklare og meir emosjonelt appellerande form matchar ikkje Forløp den litterære finessen i Wardenærs førre og kanskje aller beste diktsamling: Passord: Kairos (2013). Men Forløp er sjarmerande ved første lesing og klok ved nærlesing, og eignar seg godt som inngang til ein særprega og viktig forfattarskap. Ikkje minst er Forløp ei godt «tima» oppfordring til å kjempe for det vidare forløpet.

Meldinga er tidlegare publisert i BLA nr. 4/2016


Clarice Lispector: Nær livets ville hjerte

Ekstatisk hoggorm: I den sensasjonelle debutromanen frå 1943 skriv Clarice Lispector om gleda og einsemda i å vere ei utprega intellektuell og emosjonell kvinne.

Clarice Lispector er den einaste forfattaren som har gitt meg noko nær ei mystisk oppleving. Eg skal ikkje prøve å skildre det, men eg skjønar kvifor ho har blitt samanlikna med ein mystikar som Teresa av Ávila.

Men sjølv før dette vart eg så takksam som eg aldri før har vore eit forlag då eg fann ut at Bokvennen skulle gi ut nye omsetjingar av Lispector. For sjølv om bøkene, opprinneleg skrivne på portugisisk i Brasil av ein jødisk immigrant frå Russland, no er å få tak i på både svensk og engelsk, er det viktig at dei blir omtala og lett tilgjengelege på norsk. Kvifor? Fordi Lispector viser kor mykje av det litterære som handlar om å gi språk til kjensler, og at dét ikkje berre er ei kjelde til intellektuell og moralsk innsikt, men også å nærme seg det største mysteriet av alle: Kva det er å leve.

Det ville hjartet
Bokvennen ga i 2015 ut Lispectors siste roman: Stjernens time, nydeleg omsett av Ida Munch. I 2016 kom debutromanen som i 1943 gav Lispctor status som litterært stjerneskot: Nær livets ville hjerte. Tittelen er henta frå James Joyce-sitatet i epigrafen, men inneheld i original form ikkje ordet «livets». Eg tippar omsetjaren har brukt ordlyden i den norske Joyce-omsetjinga, men dermed blir tittelen meir abstrakt enn det dyrisk instinktive, sanselege og rå som hovudpersonen Joana er så fascinert av.

Den foreldrelause jenta vart sjølv kalla ein hoggorm fordi ho heilt frå barndomen av verka kald og skremmande på tanta ho budde hos. Men sjølv finn ho intense gleder i sitt indre liv, noko som blir problematisk når ho som vaksen forelskar seg: For korleis skal ho få tid nok aleine? Og kven orkar i lengda å vere saman med ei kvinne så intens, overlegen og uavhengig som henne? «Ja, snart ville hun bli for tung for ham med sin overflod av mirakler.» Joana merkar snart konkurransen frå den sindige og varme kvinna som ikkje har noko større ønske enn å vere kone og mor.

Ein stor del av gleda ved å lese Lispector er å finne i dei uventa formuleringane og den rammande humoren, som når ho lar ein ung, ambisiøs mann kaste nykjøpte drops i rennesteinen fordi han bli usikker på om «store menn» brukar å ete sukkertøy. Men aller mest er det evna til å kople det indre livet direkte på originale filosofiske perspektiv som skiljer Lispector frå alt anna eg har lese.

Rusande vital
Det er interessant å sjå kor mykje av både språk og tematikk som er sams mellom Lispectors første og siste roman. Sjølv om ein kan merke at det står ei mindre erfaren – men likevel eksepsjonell – kvinne bak debuten, så er den karakteristiske stilen på plass, spesielt dei brå kasta mellom fortviling og ekstase, det førrasjonelle og det skarpt analyserande.

Dei mange skildringane av affekt, som hos ein mindre gåverik forfattar raskt kunne ha verka pubertale, er hos Lispector mangefasetterte og originale. Men den modne Lispector er både meir raffinert og meir kompromisslaus.

Anne Elligers omsetjing verkar solid, men bokmålet er noko konservativt og stivt. Når ho til dømes formulerer seg slik: «det er umulig å være noe utover det man er – og likevel overgår jeg meg selv, sågar uten deliriet», står det ikkje så godt til den unge, opprørske Joana. Forlaget har elles rota godt med årstala på smussomslaget; Lispector var ikkje sensasjonelle 17 år då ho debuterte, men 23. Det er likevel uviktige bagatellar i møte med litteratur som er like overraskande og rusande vital 74 år etter nedskrivinga.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Terje Holtet Larsen: Angiveren

Eller noko i den stilen: Terje Holtet Larsen er desillusjonert og rasande – rasande vittig.

Kven er det Angiveren tystar på? Det er mange forfattarar som kommenterer debatten om sanning og litteratur denne bokhausten, men ingen gjer det så komplisert, sårt og vittig som Terje Holtet Larsen.

Fluktruter
Det er noko jålete ved stilen til Larsen, noko litterært gamaldags i formuleringane som både irriterer og morar meg. Og det finst eit underliggjande sinne som i hans førre roman med den briljante tittelen Kjærlighet mellom intelligente menn (2014), faktisk hissa meg slik opp at eg la bort det mange sa var den vittigaste boka det året. Den nye romanen gir òg inntrykk av at handlinga er eit påskot for å seie si hjartans meining om livet, litteraturen og samfunnet.

Komposisjonen er grunnleggjande metonymisk; handlinga blir driven av møte mellom personar som speglar og kontrasterer kvarandre. Dobbeltgjengarmotivet kjenner vi frå Dilettantanten (2012): Ein nedstemt og inneslutta, i det ytre plettfri forfattar som er lei av seg sjølv, det keisame livet sitt, men først og fremst av alle andre, møter ein nedstemt, inneslutta, i det ytre plettfri revisor som er lei av seg sjølv, det keisame livet sitt, men først og fremst av alle andre. Revisoren vil ha forfattaren til å skrive ei falsk tilståing av umoralske handlingar som han kan leggje igjen når han rømer frå sitt gamle liv. Slik vil han bli fri, også frå eit ettermæle.

Forfattaren tar det for gitt at revisoren aldri vil gjennomføre planane og at samtalane deira er basert på «gjensidig forestillelse». Ikkje ulikt møtet mellom litteratur og kritikk, må ein seie: Forfattaren latar som han ikkje skriv om seg sjølv, og kritikaren latar som ho ikkje trur at forfattaren skriv om seg sjølv.

I det siste har denne konvensjonen blitt kraftig utfordra i kritikken. Larsens romanopning, vend direkte til lesaren, kan ein lese som ein kommentar til det. Kor rystande den nye gravekritikken verkar, kjem ikkje minst fram i ein fotnote av Solstadske dimensjonar som kretsar om termen «defenestrasjon»; å bli kasta ut av vindauget. Berre ideen om at litteratur skulle handle meir om sanning enn stil, går vel for forfattaren inn i synet på livet som «en uavbrutt serie krenkelser». Stil er vern mot eit for stort alvor; frasen «eller noe i den stilen» er brukt 16 gongar i romanen.

Raseri og ennui
Som Dilettanten har også Angiveren ei rammehistorie om familiebakgrunn og brotne søskenrasjonar. Emnet blir introdusert ved at forteljaren i ein sårbar augneblink kjem i skade for å fortelje noko sant i forsøket på stagge ein forfattarkollega som pressar på for at han skal gjere som alle andre og skrive om sitt eige liv: «noe nakent, noe ekte».

Problemet er at forfattaren tok til å skrive for å bli ein annan – men så oppdaga at kvar setning minte om kven han var og kor han kom frå. Samstundes er han djupt mistruisk til at sanninga om ein sjølv lar seg skrive ned. Når han så skildrar revisoren som «en mann som knapt nok kunne uttale sitt eget navn uten å bli innhentet av følelsen av ikke å ha forstått hva han egentlig snakket om», verkar det plutseleg latterleg naivt å snakke om «autofiksjon» utan å ha vekta på «fiksjon».

Angiveren handlar ikkje berre om einsemd, desillusjon og identitet, romanen har ein uventa tydeleg sosial profil med brodd mot snobberi og grådigheit. Det er ein passe dose raseri som gir vitalitet til ein tekst elles dominert av verdig og vittig ennui: «hun kunne hatt godt av å få erfare hva det ville si å bli et offer for den hensynsløse grådigheten hun lot til å nære en så dyp beundring for (…) Da ville hun få bruk for de poetiske evnene sine». Og dermed gjekk Angiveren inn på mi topp-ti-liste i år.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Gunstein Bakke: Havende

Livsfare, ytringsfryd: Dei skarpt formulerte tankane til Gunstein Bakke gir meg lyst til å rope Hurra! Inni meg, altså.

Meksikanske Julie Pastrana vart på 1800-talet vist fram verda rundt som «apekvinne» fordi ho på grunn av eit syndrom hadde forstørra kjeve og var ekstremt hårete. Ein mann som møtte henne, spurte: – Ville De ønske å bli et menneske, gitt at det var mulig? Etter å først ha svart at ho var nøgd med å vere den ho var, la ho til: – Ville De anbefale det? Etterpå fekk ho kjeft av manageren sin; ei apekvinne skulle ikkje svare smart.

Grenselosen Bakke
Nei, ingen vil vel ha rot i katalogsystemet for sanning, og at forvalting av sanninga stadig engasjerer, viser haustens litteraturdebatt. No om dagen viser forfattarane også i formspråk at litteratur er meir enn medrivande fiksjon; fragmentarisk, sjangerblandande prosa pregar mange aktuelle utgjevingar. Sanninga ikkje kan setjast på formel, nettopp fordi ho er så viktig.

Gunstein Bakkes forfattarskap har begeistra meg før og gjer det no igjen fordi han bryt ut av vanetenkinga både språkleg og tematisk. I førre roman, Maud og Aud: ein roman om trafikk (2011), tok han for seg  den stadig tynnare grensa mellom menneske og avansert teknologi. I Havende utforskar han den «nedste» grensa for humanitet med utgangspunkt i den verkelege skjebnen til Pastrana. Bakke følgjer henne gjennom eit opphald i Moskva, men også etterlivet hennar er meiningstungt slik vi ser det i to andre handlingsløp:

Ein mann som bur i eit skur på ei søppelfylling i Groruddalen i Oslo finn i 1979 den utstoppa kroppen til Pastrana og tar ho inn i stova – kor ho blir kjærkome selskap. Tankane han gjer seg om livet er kostelege både i form og innhald, her glir det sårt melankolske over i det humoristiske. Til dømes er han oppteken av at tankar ikkje må få stanse opp og gjenta seg, då kan dei få farlege fysiske kvalitetar; «like påtakelige og uomgjengelige som hemorrider». Når Bakke boltrar seg slik mellom filosofi, poesi og humor blir eg så gira at eg får eg lyst til å rope Hurra! Inni meg, altså.

Livskampen
Tonen er langt mørkare i partia om frilansjournalisten Kira som i 2013 følgjer med på reisa når Pastranas kropp blir levert frå Universitetet i Oslo til gravleggjing i fødebyen Sinaloa. Kira er gravid etter ei valdtekt og har tenkt å bere fram barnet.

Pastrana er også gravid i tidsperioden Bakke skildrar. Romantittelen Havende viser dermed til den sterke ambivalensen som kan vere knytt til nytt liv; noko vil fram og noko må vike, nokon må bruke sitt liv til å bere fram det nye. Og det går ikkje alltid bra, å ha verdiar og vilje er ikkje det same som å ha evne. Bakke viser sterk sympati med randeksistensane, dei som må leve utanfor og etterpå, på trass og i skjul. Og er ikkje alt anna symptom på angst og fornekting? Livet er skremmande fordi alt kan skje.

Sjølv om romanen har store kvalitetar, viser også Havende at Bakkes observasjons- og formuleringsevne er sterkare enn evna – eller viljen – til å fortelje. Trass dramatiske utgangspunkt har historiene lita framdrift. I staden vekslar dei korte kapitla mellom biletleg og resonnerande framstilling, og nokre liknar frittståande prosadikt. Bakke viser seg dermed som ein betre essayist og poet enn romanforfattar. Heilskapen fungerer likevel fordi teksten er tett av skarpe observasjonar og oppsiktsvekkjande formuleringar: «Kanskje er vi bare utvekster på en stor følelse». Må eg velje, vil eg heller lese slikt enn medrivande historier.

Litt synd er det at Bakke, som har nytta begge målformer, denne gongen har gått attende til bokmålet. Men uansett sjanger og målform held eg dette for sant: Gunstein Bakke har ei av dei mest originale og interessante stemmene i norsk samtidslitteratur.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Nora Szentiványi: Leiligheten

Perspektivrikt portrett: Med eit ærleg og intenst portrett av mormora som vart forlaten då familien flykta, har Nora Szentiványi levert ein av årets sterkaste debutar.

Eg har ein forkjæleik for litteratur som rører seg mot det spektakulære; det dramatiske, det rørande, det vittige, det utfordrande og snurrige. Men av og til dukkar det opp bøker kor både språk og innhald verkar så vanleg, men som likevel får fram ei personleg stemme med  ein annan slags intensitet. Inghill Johansen er ein slik forfattar, Ingrid Z. Aanestad ein annan. Debutant Nora Szentiványi har også evna til å skrive likefram om det som er metta med kjensler slik at heilt enkle formuleringar liksom blir ståande å skine på sida: «Jeg tenker på døden og på ensomhet».

Dei det er synd på
Som namnet tydar på, er Szentiványi født i Ungarn, men ho vaks opp i Sverige og bur no i Noreg. Leiligheten er ein roman som handlar om mormora til eg-forteljaren, som vart aleine att i ei bittelita leiligheit då hennar einaste dotter rømde til Vesten med ektemann og barn. Ho visste ikkje om ho nokon gong ville få sjå dei igjen, og etter at muren fall, vart det likevel berre eit eller to besøk i året. Det er eit nydeleg portrett; rørande, men aldri sentimentalt.

Viktig i romanen er også kjenslene til fortaljaren, altså barnebarnet, og hennar møtet med heimlandet kor ho sjølv har vorten ein framand. Boka er bygd opp av korte, ikkje-kronologiske tekstar om det som framstår som personlege minner og refleksjonar. Ho fortel om møter med slekt på landsbygda, sommarleir for jenter organisert nærmast som ein militærleir, om redsla og motviljen i møte med det autoritære byråkratiet og den uvennlege tonen butikktilsette møtte kundane med.

Og ho er ubarmhjertig ærleg om ubehaget som var knytt til å ringe til den snille, einsame, fattige mormora, og til besøka i den trange blokkleiligheita i Budapest. Nettopp det er ein av dei store styrkane i boka, som dermed får fram noko trist, men ålmenmenneskeleg: Korleis møtet med menneske som burde vekkje medkjensle og lyst til å hjelpe like ofte skaper vonde kjensler vi vegrar oss mot. Dermed blir det så freistande å berre unngå dei. Det er ein av dei nådelause sosiale mekanismane som gjer at alle elskar ein vinnar medan dei livet har fart ublidt med gjer lurt i å bagatellisere problema sine for å ikkje bli møtt med forakt – eller ikkje møtt i det heile tatt.

Innleving og perspektiv
Gjennom skjebna til mormora gir Szentiványi også bilete av ei tid og eit samfunn kor kontroll og mangel på både materielle goder og tillit forgifta alle sosiale relasjonar, og kor trongen til å sikre seg og sine gjorde heilt vanlege folk til angivarar. Ho drar også linja frå flyktningestraumane i Europa etter 2. verdskrigen til dagens situasjon. Dermed blir dette meir enn ein memoar, det blir òg eit innlegg i samfunnsdebatten: gjennom innleving i historia gir forfattaren også grunnlag for innleving i skjebna til flyktningane i vår tid.

Szentiványi vekslar fint mellom innleving og refleksjon, og ho klarer å formidle variasjonar i emosjonell intensitet gjennom setningslengde og rytme, gjentakingar og teiknsetjing. Dette, i kombinasjon med den personlege, opne og undrande tonen, gjer at Merethe Lindstrøm etterkvart verkar som hennar viktigaste stilistisk førebilete. Det er også ein viss tematisk slektskap; begge dreg historiske hendingar inn i aktuell kontekst. Gitt mi ofte erklærte beundring for Lindstrøm er det vel difor ingen som blir overraska når eg slår fast at Szentiványi har skrive ein av årets aller sterkaste debutar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.