Category Archives: Favorittar

Matias Faldbakken: The Hills

Storm i eit vinglas: Møter mellom brautande levemenn og kelneren med nervetryne gir ei underhaldande blanding av dekadanse og kos.

Ein av dei mest særeigne og definitivt den mest underhaldande norske romanen frå 2017, er The Hills av Matias Faldbakken. Romanen var også nominert til Brageprisen. Men tittelen er altså på engelsk, og signaliserer med det affinitet til transeuropeisk kultur. Ordtaket Faldbakken har sett som epigraf, er derimot norsk: «Skremt hund blir aldri fet». Det viser til hovudpersonen og forteljaren, mannen som har heile sin identitet knytt til stillinga som kelner på den tradisjonsrike restauranten som har gitt romanen namn.

«Det er et flidens sted. Flid og bekymring henger sammen, det tror jeg helt sikkert», slår han tidleg fast, og dermed har forfattaren alt skissert ein person det er relativt lett for ein kritikar å identifisere seg med: Han som står på sidelinja med eit skarpt blikk for detaljar, som har ei meining om alt, men raskt blir stressa om det skulle oppstå krav om spontan samhandling utover dei programmatiske rutinane.

At kelnaren er på randen av noko, merkar vi også tidleg, når han tek seg i å illustrere ordet «rømmedip» med å bøye peikefingeren i eit lite «dip» – og straks kjenner seg ute av kontroll: «Hva er det jeg driver med?» Mykje verre skal det bli når ei ung, vakker kvinne trer inn blant stamgjestane.

Munter dekadanse
Matias Faldbakken er ein av Noregs mest feira samtidskunstnarar, for tida aktuell med utstilling på Astrup Fearnley Museet i Oslo. Eg fekk aldri lese romantrilogien han slo gjennom med tidleg på 2000-talet under pseudonymet Abo Rasul: Skandinavisk misantropi. Det var liksom noko med fokuset på porno, vald, nazisme, pedofili og reklamebransjen som ikkje verka så lokkande på meg. Kontrasten kunne knapt vore større til den høgsensitive kelneren som er hovudperson denne gongen – det måtte i så fall vere om han også var nyfrelst. Men det er han ikkje. I staden representerer romanen den andre versjonen av dekadanse, den typen kor livet handlar mest om raffinert smak og kjappe replikkar.

I starten opplevde eg dei mange innforståtte referansar til kunst og diverse forbruksmateriell som særs irriterande. Men sett gjennom den nevrotiske hovudpersonen ser ein jo at både samling av verdslege skattar og snobberi er strategiar for å gjere verda trygg og føreseieleg, og samtidig definere seg sjølv inn i eit godt selskap.

Det skarpe blikket i kombinasjon med ditto formuleringsevne kjem likevel meir til sin rett når forteljaren kommenterer menneska og livet meir generelt. Som når han konstaterer at ein av stamgjestane «sprader ut gjennom ut gjennom filtforhenget med markedsliberale skritt». Diverre (for kelneren) er mykje av merksemda retta mot han sjølv, og han er fortvila over at kjenslene riv og slit i andletet slik at han får «nervetryne». Kapittelet om kva som skjer når han drikk for mykje kaffi, er også kosteleg.

Lengt etter tradisjon
Faldbakken viser med denne romanen at han har blikk for dei evige bipersonane i livet og talent for nevrosehumor. Evna til å orkestrere koseleg, gamaldags snobberi i kombinasjon med frisk formuleringsevne gjer at tankane går til både Oscar Wilde og P.G.Woodhouse sin Jeeves og Wooster-serie. Meir lokalt slektar romanen på Terje Holtet Larsens like kresne, men mørkare satire – også lagt i munnen på velkledde menn.

I den grad det finst samfunnskritikk i romanen, kjem den indirekte fram: Dei rike stamgjestane er sett med tydeleg skepsis. Men mest viser det nostalgiske portrettet av restauranten lengt etter tradisjonar som kan stå i mot både teknologiske og andre slags revolusjonar. Det gir The Hills den same idylliske sjarmen som gamle julefilmar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Brødet og eselet: Del likt

Omveltande antipatos: Del likt er ei samling med sinte, leikande dikt og absurde bilete som får det til å boble i hovudet.

Ein gong for lenge, lenge sidan, då eg var ung, kristen og framleis hadde ei lyseblå tiltru til verda, heldt eg meg med favorittbibelord. Éit av dei var: «Kast ditt brød på vatnet; for med tida skal du finna det att.» (Forkynnaren 11,1). Ein person eg siterte det til, meinte at brødet umogeleg kunne vere noko å ete om ein faktisk fann det igjen. Det var kanskje meint som eit vits (i så fall dårleg framført), men episoden kan få stå som døme på kva slags uføre bokstavtru bibeltolkingar kan leie ein ut i. Sjølv hadde eg tolka visdomsordet i retning av: «Ein treng ikkje alltid gjere det trygge og fornuftige, ting ordnar seg alltids» – noko eg på ingen måte levde etter, kanskje bortsett frå at eg, av alle ting, valde å utdanne meg til litteraturvitar. Det er boka Del likt som har vakt desse assosiasjonane, og det er det mange grunnar til.

Del likt er del av eit større kunstprosjekt av kunstnarduoen Gunnar Wærness og Henrik Skotte, som her går under nemninga Brødet og eselet. Det høyrest utan vidare ut som deira dummare alter ego, men både orda «brød» og «esel» samt ei rad motiv i teksten er knytt til kjende bibelhistorier. Tenk på nattverden, eller eselet Jesus reid inn i Jerusalem på Palmesøndag. Les ein framhaldet av mitt tidlegare favorittbibelord, vert det dessutan tydeleg at Forkynnaren og Brødet og eselet har omtrent same innstilling til livet: «Del det du har, med sju eller åtte; for du veit ikkje kva for ulukke som kan henda på jorda.»

Bibelsk opprør
Slikt står det altså i denne tradisjonsrike boksamlinga som republikanske kristenkapitalistar over dammen gjerne omtalar som «The Good Book»  («‘cause it is good, and it’s a book», for å sitere den australske, musikalske komikaren Tim Minchin). Brødet og eselet grip i Del likt fatt i dette revolusjonære potensialet i Bibelen. Dei kommuniserer også på liknande allegorisk vis, men med eit rølpete uttrykk som kan få ein til å tru at dette er humoristisk  meint, ikkje kunst som meiner noko om verda på alvor. Det vil i så fall vere ei grov feillesing. Her er eit lite utdrag, så du veit kva eg snakkar om:

(FOLK ASSÅ)

Folk har hørt at det fins lova på jorda som dæm itj sjer, men dæm kan bryt dæm utan at nåkka skjer. Så dæm fortsett å bryt dæm hæppi hæppi hæppi igjen og igjen, og så plutselig bæ-bu-bæ-bu og bu-hu, så sitt dem der.

Derfor fløtte folk opp i trærn (…)

Eg assosierer til naturlover og klimaendringar her, gitt at det lenger nede står at «ekspertan leite etter ainner planeta». Det er éit av mange kritiske perspektiv.

Men sjølv om dette er ei utprega opprørsk bok, hallar eg mot at referansane til religion ikkje først og fremst er kritiske, men i staden peikar på at religion kan gjere dei undertrykte til revolusjonære. Spesielt diktet «(GÅ FRØ)» som startar med ein ordleik over ordet demokrati, refererer til det Jesus sa om såkornet som fell i jorda og døyr slik at det kan vekse opp strå med mange nye korn: «skokk oss              flokk oss / nøy oss           pløy oss / tøy oss             lang i sola / kryp vi opp av jorda trang / for å bli te mang mang mang».

Uansett kva haldninga til religionen eigentleg er: Det rølpete uttrykket, med munnlege formuleringar på trønderdialekt, lydmalande ord og svart humor, viser ein vilje til å bryte med konvensjonar som både handlar om leikande kreativitet og rettvis vreide. Det radikale innhaldet får av og til satiriske utslag. Alvoret slår ikkje ut i patos, men i antipatos.

Dette er starten på ei lengre melding som er publisert i BLA nr. 9/2017. Les heile teksten her (pdf).


Thorvald Steen: Det hvite badehuset

Menneske og manglane: Med ei historie om sjukdom, skam og ukjende familiehistorier skaper Thorvald Steen både historisk og etisk refleksjon.

Nominasjonane til dei litterære prisane for 2017 er i full gang, og vi har alt fått kåra dei første vinnarane. Det er éin roman som førebels ikkje har stått på nokon av listene, men som eg vil framheve som ei av dei særs gode og viktige bøkene i år: Thorvald Steens Det hvite badehuset.

Som den nyleg kåra Bragepris-vinnaren Tung tids tale av Olaug Nilssen, er Det hvite badehuset ein roman som veks i tanken etter at ein har lese han ut. Historia er fortalt på ein tilforlateleg måte, men viser seg etter kvart å gi skakande innblikk kor mykje meir av ei tragedie det var å bli ramma av ein sjeldan sjukdom for berre få generasjonar sidan, før legevitskapen vart så avansert som han er no. Romanen er også eit innspel i debatten om sortering av foster på grunnlag av genetiske disposisjonar.

Kroppen og tanken
Thorvald Steen tar utgangspunkt i den arvelege muskelsjukdomen han sjølv lid av, og som han også har skrive om i romanane Vekten av snøkrystallar (2006), Det lengste svevet (2008) og Balanse (2012). Han er elles kjend for ei lang rekkje historiske romanar som har gjort lukke internasjonalt. I årets roman går han bakover i familiehistoria.

Det heile startar med at ei ukjend kvinne ringjer og påstår at ho er søskenbarnet hans, og at ein onkel han aldri har kjent er død. Dermed er det duka for opprulling av ei familiehistorie så grunnleggjande prega av skam at det viser seg vanskeleg å i det heile tatt få mora til å seie noko om denne hittil ukjende delen av familien.

Komposisjonen er sett saman av glimt frå ulike tider, av minner og av biletrike skildringar av livet slik det møter sansane i noet. Spesielt slåande er ei fleire sider lang gjengjeving i sakte kino av korleis forteljaren dett ut av rullestolen: «Farten øker. Tar jeg meg for, vil håndleddet brekke. Snøen hviler lett på furutreets nåler utenfor. Blomstermånedene er for lengst forbi. Jeg faller videre.»

Slik skaper Steen eit litterært uttrykk for det å vere inni ein kropp ein ikkje fullt ut kan styre, kor merksam ein må vere på alle detaljar og korleis fysikken og biologien tvingar seg inn i medvitet. Det er høgst relevant for alle som har tenkt å leve inn i alderdomen.

I kontrast til desse uendelege sekunda, står tankespranga som går frå eigen barndom til forsøka på å skjøne historia som låg bak at mora som lita jente miste kontakten med både faren og broren. Forteljinga om kjenslene som prega familien då hovudpersonen fekk vite sin eigen diagnose, er sterk i seg sjølv. I tillegg blir det eit utgangspunkt for å leve seg inn i ein endå meir brutal lagnad: Det som hende med morfaren då han vart ramma av den same sjukdomen som ung far.

Tapte fellesskap
Det er ei vond historie å få innblikk i. Men Steen legg fram det tragiske utan å bli sentimental og opnar for høgst naudsynte refleksjonar rundt menneskeverd og livskvalitet. Det er brennbare eksistensielle spørsmål for folk i alle livssituasjonar: Kva gjer livet verd å leve, og kva er vi sjølv verde når vi har fysiske, psykiske eller sosiale manglar? Og ikkje minst: Kva misser vi om kjensler av skam blir styrande for livet?

Møtet med det «nye» søskenbarnet gir eit perspektiv på det siste. Når han får høyre om livet til den avlidne onkelen, får han glimt av ein tapt fellesskap som kunne ha gjort hans eige liv enklare då han vart konfrontert med sjukdomen som han – heldigvis feilaktig – trudde ville ta frå han alle sjansar til å oppleve kjærleik og lukke.

Det kan til tider vere litt vanskeleg å halde styr på kven som er kven i ei historie som handlar om foreldre og barn gjennom tre generasjonar. Men det er vel verd innsatsen. Det hvite badehuset er ei velskriva og viktig historie om øydeleggjande skam og frigjerande aksept.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Jakob Lothe: Etikk i litteratur og film + Kaja Schjerven Mollerin: I denne verden. Om Susan Sontag

Litteratur mellom ord og handling: Eit etisk perspektiv på estetikken viser kor mykje det betyr kven som fortel i eit kunstverk.

Korleis heng estetikk og etikk saman? Både litteraturprofessor Jakob Lothe og litteraturvitar og kritikar Kaja Schjerven Mollerin har skrive bøker der dette er den sentrale problemstillinga. Lothe fokuserer på tekst- og filmanalyse, Mollerins bok om Susan Sontag er vel så mykje innretta mot spørsmål som famnar breiare: Kva samfunnsrolle skal intellektuelle ha, og korleis blir vi moralske menneske? Begge bøkene er svært leseverdige og gir til saman ei solid plattform for vidare tenking og debatt om kva rolle litteratur, kunst og kritikk kan ha i dette samfunnet som no for tida ser ut til bli postmoderne for alvor.

EIGA OG ANDRES HISTORIE
Tittelen Etikk i litteratur og film viser at Lothe er så pedagogisk at det kan vippe over i det tørre og overtydelege. Som når han til dømes slår fast at «Eget som fortel her, er forteljaren i romanen». Men når eit hovudpoeng er at estetikk i seg sjølv formidlar etiske verdiar, er det avgjerande for den vellukka formidlinga at verkanalysane er lette å følgje.

Sjølv om Lothe tidvis trekkjer inn historisk kontekst, står han i ein nykritisk tradisjon der tolking av kunstverket står i fokus. Lothe er då også narrasjonseksperten i norsk litteraturvitskap, med den mykje brukte læreboka Fiksjon og film. Narrativ teori og analyse på cv-en. Han opererer med klart definerte analyseomgrep, og spesielt skiljet mellom historisk forfattar, implisert forfattar og forteljar er sentralt: Måten forteljaren legg fram ei historie på, kan skilje seg frå dei haldningane verket som heilskap signaliserer, og vi kan ikkje vite om inntrykket vi dannar oss av forfattaren medan vi les, er representativt for den historiske forfattaren. Det er faktisk innsikter som er trua av måten bøkene som ein svært upresist har samla i sekken «røyndomslitteratur», har blitt diskutert på den siste tida.

Les heile essayet i Prosa


Dag Østerberg: Hva Helmer kunne ha sagt til Nora og andre essays

Gleda ved å tenkje: Dei akademisk solide essaya til Dag Østerberg er djupast sett orienterte mot erotikk i vid tyding av ordet: opplevinga av einskap på tvers av skiljet mellom sjølvet og den andre.

Det er ein parallell mellom sanseleg-mystiske opplevingar av transcendens og intellektuell verksemd som ser etter samanhengar; begge delar handlar om erfaringar der det tilsynelatande skilde går opp i ein større samanheng. At dei siste tekstane Dag Østerberg arbeidde med fram til han gjekk bort 22. februar i år, set desse to erfaringsdimensjonane saman, seier kanskje noko om kjernen i livsprosjektet hans. I alle fall viser dei både evna den framståande sosiologen hadde til å formidle argumentasjon basert på kunnskap frå mange felt, og fascinasjonen for det ein kan kalle erotikk i vid forstand.

Det spesielle med artikkelsamlinga er at både kritikk av likskapsfeminismen og lengt etter overskriding meir kjem fram gjennom val av emne enn eksplisitt formulerte påstandar og resonnement. Dei sju artiklane der litteratur, filosofi og samfunnsforsking om kjønn og kvinnesak er gjennomgangstema, er i hovudsak beskrivande. Østerberg gir mellom anna breie innføringar i korleis normer for kjønnsroller og seksualitet har utvikla seg, han tek for seg Sigrid Undsets syn på ulike greiner av kvinnesaksrørsla og Aldous Huxleys erfaringar med kroppslege dimensjonar av filosofisk innsikt. Det kjem klart fram at forfattaren er skeptisk til den retninga likestillingskampen har teke, men eg sit nysgjerrig att: Kva meinte Østerberg eigentleg ville ha vore gode kjønnsroller i den tida og det samfunnet vi no har?

Les resten av meldinga i Prosa.


Hilde Johansen: En foreløpig verden

Nye kart for ei gamal verd: Hilde Johansens sterke debutdikt gir rom til både gleda over kunnskap, angsten og gåta.

«Åra med barn i huset går så fort, dei er over før du veit ordet av det», har eldre folk ofte sagt til meg når dei høyrer at eg synes livet med tre born er travelt. No har eg kome så langt at eg tar til å skjøne kva dei snakka om, men samtidig veit eg at dei siste tretten åra har vart lenger enn eit århundre. Men det er noko som ikkje går opp. Eg var nyleg ung og lovande. Så vart det nattevåking, klesvask, henting, bringing og loppemarknader, minutt for minutt for minutt. Og no uroar eg meg for kva eg vil få i pensjon. Tida går sakte, men livet går fort. Verda blir mindre og mindre, men er ufatteleg i så mange dimensjonar – og likevel verkar det som ho er i ferd med å bli øydelagd.

Mitt eige liv er ei enorm potensiell feilkjelde (truleg i eitkvart resonnement), men eg har inntrykk av at Hilde Johansens debutsamling uttrykkjer liknande erfaringar. Den talande tittelen er En foreløpig verden, og her er eit av dikta kor motsetnaden mellom den store verda og det korte livet kjem fram:

Høy som en drage
Det er jorden denne gangen,
jeg elsker jorden, og utsikten
er uforståelig

Som når øynene dine vokser
mot uendelig og krymper
all denne

vitenskapen
å ta innover seg
på en slik livslang reise,

kun livslang

Det dominerande motivet i diktsamlinga er oppdagarar og kartografar, dei som på vegne av vår kulturkrins har lagt verda «under seg» både fysisk og i abstraksjonar. Det er ikkje eit uvanleg motiv i litteraturen, men Johansen nyttar det godt. Ho har skrive konsentrerte dikt som viser at poesien er ei eiga form for oppdaging. Samtidig yter ho motstand mot tanken om at verda let seg kartleggje ein gong for alle.

Les resten av meldinga på Littkritikk.no


Ole Robert Sunde: Penelope er syk

Himmel og hav i kvar pytt: Sunde lèt sitt livs drama bli spegla i mange, små flater. Det har blitt ein diamant av ei bok.

Ein eldre mann går ut for å kjøpe sushi medan kona ventar heime. Vanlegvis ville ei slik hending ikkje gitt litterært stoff til meir enn eit dikt eller ei kort novelle. Men når mannen er Ole Robert Sunde, stiller saka seg annleis. Etter at porten til bygarden på Bislett i Oslo har slått igjen bak han, legg han først merke til korleis hinna på vatnet i ein pytt blir uklar av rørsler i bakken. Han ser mot antikvariatet over gata og tenkjer på ei bok han vil ha. Ein nabo dukkar opp og gir han assosiasjonar til ei bok av Imre Kertész. Så her nyttar det ikkje å vere utålmodig. Til gjengjeld går det raskt både hit og dit i språket og tanken. Det myldrar og sildrar i alle retningar på ein gong og innimellom gnistrar det til, ofte morosamt og ofte trist.

Tankeflukt
Med Penelope er syk har Ole Robert Sunde skrive si mest tilgjengelege bok så langt, men det betyr ikkje at det manglar finesse – tvert om. Ta berre smussomslaget: Det viser eit teikna skjermbrett av noko som liknar kinesisk redwood. Dei stjerneforma utskjeringane fangar merksemda og gjer meg nysgjerrig på kva som skjuler seg bak. Dei mange skildringane av nære detaljar i teksten fungerer på same måte for det eksistensielle dramaet tittelen viser til; at kona er alvorleg sjuk.

Sidan Ole Roberts Sunde miste kona si i fjor, er det nærliggjande å lese romanen som eit portrett, ikkje berre av forfattaren, men av kven kona var for han og kven han var saman med henne. Stadig kjem han attende til slikt ho har sagt, sams erfaringar, og, etter kvart, livet i sjukdomsperioden. Under alt han observerer, assosierer, fantaserer og resonnerer ligg spørsmålet: Korleis vil livet bli når ho ikkje lenger er der når han kjem attende frå tankefluktene sine?

Referansen til Penelope, kona til Odyssevs, viser også til at romanen er komponert som ei spegling i miniatyr av Odysseen av Homer. Der Odyssevs var i krig og på reise i 20 år før han kom heim, går vår helt ein tur på nokre hundre meter som kanskje tek ein halvtime. Den eigentlege reisa skjer i tankane og strekkjer seg over eit ekteskap, eit liv, ja, over tusenvis av år bakover i historia og fram mot alt ein kan fantasere om og undre seg over. Den vesle utflukta blir ein pytt som både kan spegle himmelen og skjule mykje under yta.

Musikalsk dynamikk
Ein kan ikkje vere opphengd i grammatikk når ein les Sunde, han er glad i å la språket flyte raskt og fritt. Til dømes kan han la fleire replikkar følgje på kvarandre i same setning og avslutte med «sa hun, sa jeg.» Så må ein gå attende for å sjå kven som kan ha sagt kva. Ofte blir den raske rytmen i lange, oppramsande periodar broten av med avsnitt på éi setning, gjerne med gjentaking av ei tidlegare utsegn. Slik får språket musikalitet og dynamikk som òg kan ha ein komiske effekt.

Det er elles fin komikk i skildringa av møte med typar som Oslokyklopen, Osloforfatteren, Shipping-Berger og Døden, utan at det tek noko vekk frå alvoret og den fortvila situasjonen som kjem stadig tydelegare fram.

Gjennom heile romanen går vatn igjen som motiv; regn og pyttar, vatn frå ei lekk kran og fantasiar om hav. Alt vatnet står for noko meir, kanskje tårer, eller kanskje rett og slett livet? Mot slutten tenkjer forteljaren på at kona er fødd i stjerneteiknet Vassmannen og elskar å symje. Dermed blir det den mest opne og vare kjærleikserklæringa ein kan tenkje seg når siste setning lyd: «jeg har alltid elsket regn». Slik let Sunde dei store kjenslene bli spegla i mange, små flater, og difor funklar Penelope er syk som ein diamant.

Tidligare publisert i Dag og Tid.