Essay om Clarice Lispectors Stjernens time

I Stjernens time skriv Clarice Lispector fram ein ironisk mystikk der det ikkje lenger lar seg gjere å skilje mellom det enkle og det komplekse.

Kjærleik ved første blikk finst – i alle fall mellom lesar og tekst: magien i at teikn på papiret med det same du har lese dei blir uttrykk for noko viktig og sant du liksom alltid har visst, men ikkje hatt ord for.

Då eg for nokre år sidan begynte på Clarice Lispectors roman Lidelseshistorie, den einaste av bøkene hennar som til no har vore omsett til norsk, skapte dei første setningane straks den brusande begeistringa i meg, kjensla av å møte noko som er like nytt og merkeleg som gjenkjenneleg. Det er noko med korleis forfattaren går rett i strupen på dei eksistensielle spørsmåla utan å gå vegen om eit plot, og det med formuleringar som ikkje føyer seg etter logikken, men kjennest som dei set ord på mine mest eksistensielle erfaringar, dei som held til ein stad under skiljet mellom tanke og kjensle.

Likevel har eg ikkje lese alt av Brasils store litterære stjerne Clarice Lispector (1920-1977), eg kom ikkje lenger enn nokre titals sider i Lidelseshistorie, og sjølv om eg kjøpte Stjernens time i engelsk omsetjing, kom eg aldri heilt gjennom den tynne boka. Det er ikkje berre fordi eg alltid har altfor mykje eg skulle ha lese, det er også fordi Lispectors tekstar skaper ein slik storm av tankar og kjensler i meg at eg må ta pausar for å tenkje eller skrive, og så blir eg distrahert av noko, eller kanskje rett og slett utmatta. Orda rommar så mykje, og krev difor mykje. Slik er det òg i Ida Munchs ferske omsetjing av Stjernens time til bokmål.

Irriterande forteljar
Kjærleik ved første blikk er kanskje for store ord for møtet mellom 19 år gamle Macabéa og Olímpico i regnet på gata i Rio, der dei «gjenkjente hverandre som to nordfra, dyr av samme art som snuser på hverandre». Dei er begge innflyttarar frå den fattige landsbygda og blir vel kjærestar mest fordi dei ikkje har nokon andre. Den uvitande og underernærte Macabéa inspirerer ikkje til stormande kjensler, og Olímpico har ikkje tenkt å la overdriven lojalitet hindre han på vegen opp og fram. Det endar ikkje bra, det gjer ikkje det. Den einaste som verkeleg bryr seg om Macabéa, er forteljaren, og han er like oppteken av kvifor og korleis han vil fortelje om akkurat henne.

Det hender jo at plutseleg kjærleik kjølnar like raskt. Etter den første forelskingsrusen oppdaga eg at det som først er fascinerande hos Lispector, også kan irritere. Spesielt det at forteljaren snakkar så lenge om kva han skal fortelje i staden for å fortelje, og tar stadig nye avstikkarar på vegen mot historia. Men kjærleiken heldt, ikkje minst på grunn av den sjølvironiske humoren som glir over i det filosofiske:

Tilbake til meg: Det jeg vil skrive kan ikke tas inn av kravstore sinn, glupske på raffinementer. For det jeg skal si vil utelukkende være nakent. (…) Jeg forelsket meg plutselig i kjensgjerninger uten litteratur – kjensgjerninger er harde steiner, og å handle interesserer meg mer enn å tenke, fra kjensgjerninger er det ikke mulig å rømme.

Filosofiske refleksjonar og religiøs mystikk, bitande ironi og kjærleg humor, poesi og moral, motstand og aksept; i denne boka fins alt i ei salig blanding, bortanfor alle hierarki. Både dette karakteristiske mangfaldet og valet av hovudperson er det grunn til å sjå i samanheng med Lispectors bakgrunn, som også var prega av store kontrastar.

Mystisk glede
Lispector-familien kom som flyktningar frå Ukraina til Brasil, frå rikdom til fattigdom. Mora døydde då Clarice var ni år, av syfilis ho vart påført i ei valdtekt under dei ekstreme jødeforfølgingane i heimlandet. Dermed kom Clarice, som Macabéa, til Rio som ei fattig, morlaus jente frå landet. Den vakre og intelligente kvinna vart ein litterær sensasjon då ho debuterte 23 år gamal, og seinare forguda av lesarar på ein måte ho sjølv opplevde som plagsam. Ho ville ikkje vere ei levande myte, men bli sett som det mennesket ho var. Inn i det glamorøse livet som forfattar, diplomatfrue og journalist bar ho med seg tradisjonar og erfaringar av eit heilt anna slag.

I motsetnad til Lispector sjølv er Macabéa ein person ingen bryr seg om: 19 år og utan familie, verken pen, rik eller intelligent. Ho jobbar med å skrive på maskin, noko ho er dårleg til, deler hybel med fire andre unge kvinner og har knapt pengar til mat. Om natta drøymer ho at tanta ho vaks opp hos, slår henne, eller om sex, og då føler ho seg glad, men skuldig.

Men ho er ikkje ulukkeleg. Ho veit at ho ikkje har det så bra, men dveler ikkje ved det: «Ordløst tenkte hun, uklart og som fra langt borte, følgende: siden jeg er til, får jeg bare være til.» Og Macabéa har sine eigne daglegdagse, men intense gleder. Ein dag skulkar ho jobben; for ein luksus å ha ein heil dag og heile hybelen for seg sjølv! Ho opplever også det Lispector omtalar som «ekstaser», men det er noko anna og meir.

Biografen Benjamin Moser fortel om ein jødisk mystikartradisjon som også var Lispector-familiens åndelege arv frå Ukraina. Hasidisme er ei filosofisk retta grein av jødedomen som spesielt legg vekt på usjølvisk kjærleik og opplevinga av gleda i Gud gjennom bøn. I Stjernens time ser ein spor av denne mystikken når forteljaren seier: «Når jeg ba, oppnådde jeg en tomhet i sjelen – og den tomheten er alt det jeg noensinne kan oppnå.» Det tomme er assosiert med å bli fri frå seg sjølv, noko Macabéa får oppleve når ho har det som mest vanskeleg:

Av og til grep nåden henne midt på kontoret. Da gikk hun på do for å være alene. Stående og smilende helt til det gikk over (det virker for meg som denne Guden var svært barmhjertig overfor henne; han ga henne det han tok fra henne). Stående mens hun tenkte på ingenting, med myke øyne.

Lispector snakkar her om Gud samstundes som ho gjer det klart at Macabéa ikkje er truande. Vi er altså i ein open mystikk, noko som er uventa i kombinasjon med den ofte ironiske tonen. Brotet med det vande og forventa er det mest slåande med Stjernens time, samstundes som den korte teksten er så fortetta og rik at den nærmast eksploderer i lesaren.

Kjønn i skrift
Eg tok til å skrive på denne artikkelen etter å ha lese berre åtte sider av Stjernens time, eg måtte berre få ned alt det som tok til å flyge i hovudet på meg. Kjenneteiknet på stor litteratur er nettopp at den skaper assosiasjonar, hevdar Virgina Woolf i Et eget rom. Ho meiner at det heng saman med at den gode teksten er androgyn, altså open for både det kvinnelege og mannlege, og nyttar den romantiske poeten Coleridge som døme:

(…) når man tar en [tekst] av Coleridge inn i sitt sinn, eksploderer den og avføder alle slags tanker, og det er bare om den typen tekster man kan si at de eier det evige livs hemmelighet.

Skal tru om det androgyne også var eit ideal for Lispector, og at det er difor ho har gitt Stjernenes time ein mannleg forfattar som forteljar? Kjønnet til forteljaren er det einaste eg opplever som lite truverdig i romanen – i den grad ein kan bruke eit ord som «truverdig» om ein så gjennomført sjølvkommenterande tekst kor det stadig blir understreka at dette er ei oppdikta historie. Eg opplever nemleg at Lispecors tekst har den kvaliteten Viginia Woolf omtalar slik:

Hun skrev som en kvinne, men som en kvinne som har glemt at hun er kvinne, slik at sidene hennes hadde det underlige kjønnslige preget som bare kommer når man ikke er seg selv bevisst som kjønn.

Her er det ei sjølvmotseiing hos Woolf, for korleis kan ein tekst både vere androgyn og ha eit særskilt kvinneleg, «kjønnsleg» preg? Det er grunn til å tolke Woolf dit at ei kvinne som rører seg mot det androgyne blir meir seg sjølv enn ei kvinne som lar kjønnet sitt bestemme kva og korleis ho skal skrive. Ein skulle tru det var motsett. For kvinner kan jo nesten ikkje unngå å etterlikne måten menn skriv på, sidan den litterære kanon er dominert av mannlege forfattarar, og då skulle ein tru at det var viktig å vende seg mot det kvinnelege. Men Woolf skriv:

Det er fatalt for en kvinne å legge den minste vekt på noe klagemål; å tale en sak, selv om den er berettiget; å tale bevisst som kvinne på noen som helst måte.

Årsaka er at ho då ikkje lenger er open for verda i all sin kompleksitet. Ein kan også tenkje seg at det å skrive i opprør gjer at ein blir grunnleggjande prega av det ein gjer opprør mot. Dermed må ei kvinne som leitar etter eit sjølvstendig uttrykk først og fremst vende seg bort frå vanlege skrivemåtar og leite etter nye uttrykk, opne for både det kvinnelege og det mannlege, utan å gjere seg opp ei meining om kva som er kva.

Det er nærliggjande å tru at Lispector hadde lese Woolf før ho skreiv denne kostelege passasjen i Lidelseshistorie, merk spesielt det svært beskjedne innhaldet i «omdømmet», skildra i første setning:

(…) de henviser til meg som til en som lager skulpturer som ikke ville ha vært dårlige om de hadde vært mindre amatørmessige. For en kvinne er dette omdømmet mye, og det plasserer meg, både for andre og for meg selv, i en sone som sosialt sett ligger mellom kvinne og mann. Hvilket stilte meg mye friere til å være kvinne, ettersom jeg formelt sett ikke strebet etter å bli det.

Lispector uttrykkjer her at korleis ein blir sett og verdsett av andre, er grunnleggjande viktig for kor fri ei kvinne er til å finne eit eige uttrykk. Eg ser den mannlege forteljaren i Stjernens time som uttrykk for at Lispector plasserte seg sjølv i dette androgyne mellomskiktet. Samstundes er kjønnet til forteljaren ein ironisk gest ein må sjå i samanheng med alle atterhalda han har om det problematiske ved å fortelje ei sentimental historie: «det må være en mann [som skriver dette], for en kvinnelig forfatter kan komme til å sipe.»

Les den fullstendige artikkelen her (pdf)

Denne artikkelen er tidlegare publisert i tidsskriftet Mellom. På sida Artiklar ovanfor, ligg det også pdf av ein kortare versjon av artikkelen, trykt i Klassekampen.

Advertisements

Comments are disabled.

%d bloggarar likar dette: