William Faulkner: Absalom, Absalom!

Den farlege dråpen: Om Absalom, Absalom! og redsla for det ureine.

William Faulkners roman Absalom, Absalom! frå 1936 finst på dei fleste lister over verkeleg vanskeleg tilgjengelege romanar, og det er mange som har gitt opp lesinga etter å ha prøvdseg på dei første sidene. For Absalom består av tilsynelatande uendelege og fullstendig viltveksande setningar, med digresjonar som kan verke meir som bihistorier enn bisetningar. Det er ei bok ein berre må la skylje over seg, utan å insistere på å halde styr på kor setningar byrjar og sluttar, ein må berre fordjupe seg i kvar leddsetning og nyte kvar overraskande formulering og kvart sørstatsduftande tablå der det dukkar opp, og satse på at ein større heilskap vil vise seg etterkvart. For det vil skje; til slutt vil noko vise seg som du ikkje var budd på, og då vil det vere verd det.

Faulkners uvanlege grep i Absalom er at han kombinerer avansert komposisjon og krevjande språk med ei handling så full av kjærleik, svik, krig, drap og intriger at det stiller einkvar kioskroman i skyggen, og han brukar også villig vekk frampeik og «cliff hangers» for å byggje opp spenninga. Resultatet er ei særeigen blanding av det litterært avanserte og folkeleg vandrehistorie, og kanskje hermar stilen mest av alt ein munnleg, assosiativ måte å fortelje – og dermed utforske – historia på.

Men forteljarteknikken er ikkje berre eit modernistisk formeksperiment, han har også filosofiske implikasjonar: Faulkner demonstrerer korleis forteljingar vert danna, korleis medvitet og referansane til den som fortel og den som høyrer på formar overleverte historier på nytt og på nytt, og at den sanninga som kjem fram, kanskje ikkje alltid handlar om det vi fortel om, men om oss sjølv. For medvitet vårt er ikkje berre rasjonelt, og samfunna vi lever i er heller ikkje berre styrt av rasjonelle avgjerder. Det finst angst, skuld, løyndomar, begjær og andre meir eller mindre fortrengde kjensler som ikkje berre pregar kva som skjer, men korleis vi tolkar og fortel.

I Absalom gir Faulkner oss ei oppleving av ei tid og ein mentalitet som ligg fjernt frå den norske røynda anno 2013, nemleg dei rasesegregerte amerikanske Sørstatane i tida før og etter borgarkrigen mot Nordstatane i 1865.

Mysteriet og legenden
Romanen startar ved at Quentin på seinsommaren i 1909 blir beden om å kome til den 64 år gamle peppermøa Rosa Coldfield fordi ho vil fortelje det ho veit om ei mordgåte og om mannen ho har beundra, frykta og hata eit heilt liv: Thomas Sutpen, den mystiske framande som i 1833 kom til Jefferson, Missisippi for å skape det familiedynastiet han ville erobre verda med, uansett kva det skulle koste han og andre av blod, svette, smerte og sorg:

«He wasn’t even a gentleman (…) – a man who rode into town out of nowhere with a horse and two pistols and a herd of wild beasts that he had hunted down singlehanded because he was stronger in fear than even they were in whatever heathen place he had fled from»

Patriarken Sutpen er stormsentrum i romanen, ein skremmande versjon av «the self made man»: «… anyone could look at him and say, Given the occasion and the need, this man can and will do anything».

Likevel går han, på same vis som Sørstatane, under etter ein krig. Ikkje krigen mot Nordstatane, men krigen mot sterke kjensler han sjølv er framand for. Familien hans vert scene for eit tragisk og uforklarleg drap. Denne mordgåta er hjartet iromanplotet, og hja rtet i mordgåta er motivet:

Etter at Sørstatane i 1865 har kapitulert for Nordstatane i den amerikanske borgarkrigen, kjem soldatane Henry Sutpen og Charles Bon heim til Thomas Sutpens herregard, Sutpen’s Hundred. Der ventar Henrys søster Judith på å endeleg få gifte seg med Charles Bon, som ho vart trulova med før krigen. Men idet dei kjem til porten, skyt Henry Charles. Så rømer han.

Henry, som hadde elska den åtte år eldre studiekameraten som ein bror, som tok han med heim og nærmast tvinga han og søstra i armane på kvarandre. Som sa frå seg arveretten til Sutpen’s Hundred då faren ville forby ekteskapet mellom Judith og Charles, og som sidan sloss side om side med han dei fire åra borgarkrigen varte. Kvifor ville han plutseleg heller drepe Charles enn å la han gifte seg med søstra?

Historia er fortalt i tilbakeblikk i eit mylder av stemmer, til og gjennom den unge Quentin Compson. Oppbygginga viser korleis historia om Sutpen og tragedien i familien hans går i arv som legende og besettande mysterium frå generasjon til generasjon; frå Quentins bestefar til Quentins far, Mr. Compson, frå Mr. Compson til Quentin, frå Rosa til Quentin og frå Quentin til studiekameraten frå nord, Shreve.

Historieskriving som fiksjon
Faulkner skal ha vore glad i forfattarar som brukte element av detektivhistorier i bøkene sine, og sette pris på kriminalromanens evne til å overraske og sjokkere. I Absalom ser ein dette både i at plotet dreiar rundt ei mordgåte, og på korleis forfattaren byggjer opp mot ei sjokkerande avsløring mot slutten av romanen.

Samstundes gjer han det ikkje lett for lesaren: Den blømande, kronglete forteljinga er i Absalom utforma som om tilhøyraren kjenner historia frå før; viktige fakta blir ofte først presentert som hint eller frampeik, gjerne i parentesar eller bisetningar der forteljaren er midt i ei skildring av noko heilt anna. Det er forvirrande, og skaper ei blanding av spenning og frustrasjon i lesaren, som først og fremst vil vite det same som forteljarane lurer på: Kvifor drepte Henry Charles Bon? Så blir eit mogeleg motiv presentert, før ein ny forteljar kjem inn med nye perspektiv, og ein skjønar at løysinga kanskje er ei heilt anna.

Slik blir forteljing og tolking spelt ut mot kvarandre; lesaren må verkeleg jobbe for å setje saman informasjonsbrokkane til ei histore. At historier på denne måten blir til i eit møte mellom den som fortel og den som lyttar, kjem spesielt fram i skildringa av korleis kameratane Quentin og Shreve lever seg inn i og fortel historia om tragedien til kvarandre, i eit «marriage of speaking and hearing».

At Faulkner brukar ei mordgåte som nav i romanen har blitt lese som ein påstand om at all historie er fiksjon: Som løysinga i ein kriminalroman, er også historiske hendingar berre tilgjenglege gjennom meir eller mindre informerte rekonstruksjonar. Stig Sæterbakken formulerer det slik: «de tilfeldige biter av kunnskap som foreligger allerede er blitt brutt ned og bygget opp igjen gjennom flere ledd (…) Gjenfortellingen blir virkelighet fordi ingen annen virkelighet er oppnåelig».

Eit sentralt spørsmål er difor kva ein versjon av ei historie fortel om den som fortel, eller om tida nokon fortel frå.

Les resten av artikkelen her

Artikkelen er tidlegare publisert i Bokvennen nr. 4/2013.

Meir om Absalom, Absalom her:

Bokessay i Klassekampen: Den mørke sanninga

Artikkel i Bokvennen: Kulturmannens uskuld

Bloggpost på Kritiske tilstander: Blod i kok

 

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: