Kulturmannens uskuld

«His trouble was innocence» – William Faulkner i Absalom, Absalom!

«Kulturmann» er berre eit ord, eller snarare ei skulding. I motsetnad til «feminist», som det er mogeleg å finne både kvinnelege og mannlege, sjølverklærte eksemplar av. Men ein kulturmann av kjøtt og blod skal du leite lenge etter, i alle fall om definisjonen er ein mann som utan kniven mot strupen seier: «Ja, eg er nok ein kulturmann, der har du meg!» Og det kan ein jo skjøne, gitt at kulturmannen blir skildra som narsissist, mannsjåvinist og maktmenneske.

Men også ei slik personifisering av noko så flyktig, men likevel så konkret som ein måte å oppføre seg på, er eit forsøk på å setje ord på slikt som påverkar oss sterkt, uavhengig av om nokon vil kle ordet på seg som identitet. Før har ein snakka om hersketeknikkar, ei gravalvorleg og akademisk tilnærming til det som stadig skjer i det sosiale rom, slikt det kan vere vanskeleg å setje fingeren på, men som er lett å nekte for når nokon prøvar: «Du har misforstått, du er for nærtakande, du overtolkar». «Kulturmann», derimot, er eit polemisk og satirisk motangrep – likevel kling det langt frå så respektlaus som «kulturkjerring». Så eg kan ikkje seie at hjartet mitt blør for desse mennene.

Gitt at «kulturmann» er uttrykk for ein måte å vere i verda på, korleis ville Kulturmannen med stor K vise seg om ein kunne mane han fram i si reinaste form? Og kvifor er han ofte så forførande?

Eg ser for meg patriarken Thomas Sutpen i den amerikanske Nobelprisvinnaren William Faulkners meisterverk Absalom, Absalom! frå 1936. Den sterke mann Sutpen blir gjennom heile romanen framstilt meir som demon enn menneske, hemningslaus og omsynslaus på sin veg mot målet for ambisjonen sin: Eit familiedynasti som ettermæle om kva slags mann han var.

Og det er noko fantasieggjande skremmande, nesten erotisk, ved «den sterke mann» og hans tilsynelatande ubegrensa vilje og evne til makt: «… anyone could look at him and say, Given the occasion and the need, this man can and will do anything». Etter at eg hadde følgt kulturmann-debatten ei stund, slo deg meg plutseleg: Kan Thomas Sutpen vere Faulkners biletlege framstilling av hans eigen altoppslukande forfattarambisjon?

Faulkner hadde nok sjølv mykje kulturmann i seg. I alle fall er han kjend for å ha overdrive og loge om eigne krigserfaringar. Og som ung mann fekk han sparken frå ei stilling i postvesenet fordi han brukte tida på å drikke og skrive dikt, han kasta post han ikkje likte og tok anna med seg heim for å lese. Då han skjøna at oppseiinga var på veg, sende han eit brev kor han sjølv sa opp på denne måten: «Så lenge eg lever under eit kapitalistisk system, forventar eg at livet mitt blir forma av pengefolket. Men fordømt om eg har tenkt å stå på pinne for kvar rekande fant som har to cent å investere i eit frimerke.»

For ein arroganse! I kombinasjon med evna til å formulere seg slåande er det er rett og slett underhaldande. Men ein slik valdsam trong til å hevde seg – er det eigentleg eit teikn på indre styrke? Eg trur at Faulkner i Absalom, Absalom! nærma seg eit paradoks han kjende frå seg sjølv, og som også romsterer djupt i Kulturmannens raude mørke.

Nådelaus uskuld
I den støvete sørstatsbyen Jefferson starta mytane om Thomas Sutpen då han dukka opp frå ingenstader med ein horde av slavar og ein fransk ingeniør som han hadde tvinga med seg for å byggje ein herregard på ein eigedom han – uvisst korleis – fekk ein indianarstamme til å gi frå seg. «He wasn’t even a gentleman» vart det sagt, men den sosiale statusen sikra han ved å gifte seg inn i ein av byens fremste familiar. Det kom to born – Henry og Judith.

Så, eit par tiår seinare, etter at både Sutpen og sonen Henry hadde kjempa for Sørstatane i borgarkrigen og overlevd, skjedde tragedien som øydela alt: Henry skaut mannen søstera Judith var trulova med, Charles Bon. Så flykta han.

Motivet bak drapet er mysteriet som handlinga i Absalom, Absalom! dreier rundt, så eg skal ikkje røpe den rystande slutten. Men når sonen er borte, er Sutpens draum om eit familiedynasti knust. På den tida hjelpte det lite at han framleis hadde ei dotter, det måtte vere sonen som førde familien vidare.

Sutpen krummar nakken og prøvar igjen, han forlovar seg med Rosa Coldfield, den yngre søstera til den no avdøde kona. Men han har nådd ein alder der han ikkje lenger har tid til å berre håpe det beste: Han foreslår at dei skal vente med å gifte seg til ho har fødd han ein son. Rosa blir dødeleg fornærma og bryt trulovinga.

Sutpen er no desperat, og gir opp tanken på eit respektabelt ekteskap. I staden ligg han med det 15 år gamle barnebarnet til tenaren Wash Jones. Ho blir gravid, men då ho føder ei jente, blir Sutpen rasande og seier at det er synd ho ikkje er ei hoppe som den som fekk eit hannføll same natt, for då kunne ho ha fått ein bås på stallen. Igjen har han kryssa ei grense utan å vere klar over det: I raseri går Wash Jones laus på han med ei rusten ljå. Slik endar livet til Thomas Sutpen.

Om denne mannen er det altså at Faulkner slår fast: «His trouble was innocence». Uskuldig? Denne nådelause, samvitslause mannen? Det var eit paradoks eg ikkje klarte å legge frå meg, kva kunne Faulkner meine med det?

Då må ein spørje seg kva uskuld eigentleg er. Éi tyding kan ein utelukke med ein gong når det gjeld Sutpen, nemleg «å ikkje ha gjort noko gale». Men uskuld kan også vere mangel på erfaring og kunnskap, som å vere jomfru. Eller mangel på innsikt, å ikkje skjøne korleis det ein gjer påverkar andre.

Det er ein indre logikk i at nådeløyse kan vere baksida av uskuld, at den uskuldige kan vere den hardaste i møte med dei svake og feilande. (Berre tenk på oss litteraturkritikarar, di yngre vi er og di mindre vi har lese, di raskare synes vi å oppdage klisjear, og di mindre vi har opplevd, di meir bastante er dommane om kva som er sannsynleg og usannsynleg.) «Den som er utan skuld kan kaste den første steinen», sa Jesus ein gong for å hindre steining av ei kvinne dømd for utruskap. Då gjekk alle bort, dei eldste først.

Å vere blind for eiga skuld – er det også uskuld?

Kjensler og rasjonalitet
Thomas Sutpen oppdaga si eiga uskuld som ung gut. Og når Faulkner har uttalt at Absalom, Absalom! er ei historie om hemn, har det – mellom anna – med denne oppdaginga å gjere.

Sutpen vaks opp i ein fattig familie i fjella der det berre budde nybyggjarar og indianarar. Men så flytta dei austover til meir etablerte strok, og ein dag vart han send av faren for gi ein beskjed til eigaren av ein stor herregard. Då gutungen kom til hovudinngangen, vart han møtt av ein svart hovmeister som avviste han og sende han bak til kjøkkeninngangen.

Opplevinga av å bli sett ned på av ein negerslave vart ei audmjuking som lærte unge Sutpen at det var forskjell på folk, også blant kvite. Han ville hemne seg, markere seg, men oppdaga at han verken hadde posisjon eller makt til å gjere det. Han skjøna at det han måtte gjere «to live with himself for the rest of his life» var å oppnå same posisjon som eigaren av herregarden. Same kveld forlét han familien sin og vende aldri attende. Men uskulda var ikkje dermed eit tilbakelagt stadium, snarare var den framleis noko «he would have to compete with».

Sutpen oppdaga altså si eiga uskuld, spørsmålet er om han nokon gong oppdaga si eiga skuld. Eit utslag av denne djupe uskulda er manglande forståing av kjensler – både hos seg sjølv og andre.

Dette er den mest påfallande kontrasten i karakteren hans: Absalom, Absalom! er både i form og innhald ein syklon av kjensler, skandalar og mysterium. Kjærleik, frykt, begjær, lengt, desperasjon, sorg. Thomas Sutpen sjølv framstår meir som eit naturfenomen enn ein mann, ei slags urkraft driven av ein altoppslukande lidenskap. Men samstundes verkar han iskald. Den sterke mann viser seg ikkje svak, han skal ha full kontroll.

Etter at sonen har drepe sin komande svoger og beste ven, og dermed lagt Sutpens livsverk i grus, sit Sutpen på kontoret til ein kjenning og seier: «You see, I had a design in my mind (…) the question is, where did I make the mistake in it.» Denne mannen som var ei gåte for sin eigen familie så vel som lokalsamfunnet elles, har valt seg ut éin ven med høg status, og til han legg han ut om seg sjølv. Han framstiller det som at det alltid har handla om rasjonelle avgjerder, å gjere det som var naudsynt.

Men hendingane fortel ei anna historie: Det som motiverer han, det som gjer han så omsynslaus på sin veg mot målet han har sett seg, er ein brennande ambisjon skapt av såra stoltheit og eit ønske om hemn. Medvitet hans er difor som auget i stormen – grunnleggjande kjenslestyrt utan at han er klar over det sjølv. Kva er vel meir nådelaust og uskuldig enn naturen? Men den uskulda som var Sutpens styrke, vart også ulukka hans.

Det blinde punktet
Nøkkelen til det sentrale mysteriet i Absalom, Absalom! ligg i det som skjedde frå Sutpen forlèt barndomsheimen sin til han reid inn i Jefferson med sin horde av ville slavar og ein fransk arkitekt i lenkjer. Utan å røpe for mykje kan eg seie at då Charles Bon mange år seinare dukka opp som Henrys studiekamerat og Judiths beilar, visste faren noko som gjorde Charles Bon ueigna som svigerson. Han fortalde dette til Henry, som enda med å drepe sin beste ven for å «redde» søstera si.

Dermed kjem vi til eit interessant blindt punkt i historia: Kvifor fortalde Sutpen det han visste om Bon til sonen Henry, og ikkje til dottera Judith? Kvifor stolte han ikkje på henne?

På dette tidspunktet hadde Judith aleine hatt ansvaret for å drive herregarden i eit tid med stor fattigdom, sidan mora var død og både faren, broren og hennar tilkommande mann var soldatar i borgarkrigen. Der Sutpen ikkje lar noko hindre seg i å leve ut lidenskapen sin, lar Judith sosiale normer og plikter styre livet sitt. Ho gjer det som må gjerast med stoisk styrke, ho ber tapet av truloveden og broren utan å nokon gong få vite årsaka til tragedien, og ho er absolutt lojal mot faren. Likevel er det ikkje nok, for ho er ikkje mann.

Thomas Sutpen, på si side, kunne ha avverja alt om han på noko punkt hadde møtt kvinner med respekt i staden for å sjå dei som middel for å nå eigne mål: Om han hadde fortalt Judith grunnane til at ho ikkje burde gifte seg med Charles Bon. Om han hadde gifta seg med Rosa Coldfield utan å krevje at ho først fødde han ein son. Eller om han berre hadde latt vere å snakke grovt nedsetjande om tenåringen som akkurat hadde fødd han ei dotter.

Sutpens uskuld var at hans eigen lidenskap – for seg sjølv – gjorde han blind for alt som ikkje passa inn i verdsbiletet hans. Som at kvinner, tenarar og svarte også har stoltheit, lidenskap, ambisjonar og hemnlyst. Akkurat som han sjølv. Men så lenge han var i live, vart han beundra og lytta til av både kvinner og menn. Og etter sin død vart han legendarisk, om enn ikkje slik han hadde sett det for seg. Akkurat som Kulturmannen.

Essayet er tidlegare publisert i Bokvennen 3/2015.

Advertisements

One response to “Kulturmannens uskuld

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: