Merethe Lindstrøm: Fra vinterarkivene

Den viktigaste: Fra vinterarkivene viser kor sterk sjølvbiografisk litteratur kan vere, skriven med mot, måtehald og stilsans. Også her er Merethe Lindstrøm suveren.

Den sjølvbiografiske bølgja i litteraturen tar visst aldri slutt. For dei av oss som var litt leie allereie før Knausgård hadde kome til bind seks av Min kamp, er det ikkje utan vidare spennande at også denne hausten er prega av forfattarar som vil fortelje den sanne historia om livet sitt. Merethe Lindstrøm har for meg vore eit av døma på at den beste og mest interessante samtidslitteraturen ikkje er den sjølvbiografiske. Eg vart difor litt skuffa då eg fekk vite at også ho hadde kasta seg på motebølgja, truleg oppmuntra av sitt nye forlag som også stod bak Knausgårds suksess. Lindstrøm har forutsett slike reaksjonar, men som ho skriv: «jeg driter i dem». Kanskje klarer ho med det endeleg å kvitte seg med stempelet som «lågmælt»?

Tildelinga av Nordisk Råds litteraturpris til Dager i stillhetens historie (2011) har gitt Lindstrøm eit større publikum å skrive til og ein annan posisjon å fortelje om seg sjølv frå. Og Fra vinterarkivene skuffar ikkje. Den er ikkje betre enn førre roman, men god på ein annan måte, som ei påminning om kvifor det sjølvbiografiske har blitt så populært: Det skaper ein heilt spesiell intensitet og varme å oppleve at ein kjem så tett på mennesket bak teksten. Samstundes demonstrerer Merethe Lindstrøm alle dei kvalitetane som i mine auger gjer henne – ikkje berre til ein av dei viktigaste, norske prosaforfattarane akkurat no – men den viktigaste.

Mot og måtehald
«Husker du» er dei første orda på den første sida, og det er ektemannen Mats forfattaren vender seg til. Ho fortel om ein draum ho ein gong hadde: At det var funne bevis for Guds eksistens i ørkenen i Nevada. Det var ein god draum, eit håp, men i våken tilstand veit forteljaren ikkje ein gong om ho er truande eller ikkje. Denne tvilen er grunnleggjande i forfattarskapen. Mot slutten av romanen fortel ho at ho før trudde ein kunne skrive seg nærmare ei enkel forståing, men så oppdaga ho at det motsette skjedde: «det smalner ikke inn, det er motsatt, det vider seg ut, blir større, mer uoversiktlig.»

Denne innsikta vert også formidla i den fragmentariske forma ho har valgt. At teksten liksom er ei samling av notat litt herfrå og derfrå, gjer det tydeleg at Lindstrøm ikkje fortel alt, ikkje ei avslutta historie, verken om seg sjølv eller andre. Ho viser det Vigids Hjorth i eit essay om Agnar Mykle nyleg kalla «måteholdskompetanse» (som han altså ikkje hadde), kombinert med høg kompetanse i litterær komposisjon: Fragmenta er sett saman slik at dei gir eit like mykje biletleg som verbalt inntrykk av samanhengane i livet – kvifor ho er den ho er, ikkje minst som kunstnar.

Rammehistoria er at familien har flytta til eit hus på landet, i eit håp om at det skal bli ein ny start, gi ei ny ro. I staden går ektemannen inn i ein periode med depresjon og sjølvmordstankar. I glimt får vi så vite om familiebakgrunnen: Faren alkoholikar, mora schizofren og suicidal. Lindstrøms eigen far; kunstnaren med fornem familiebakgrunn som leid av angst og var innlagd på sjukehus i lange periodar. Mora, som kom frå arbeiderklassekår i Bergen og var dansar og kunstnar. Med andre ord: «vi er en genetisk kode for uro». Først seinare nærmar Lindstrøm seg det verkeleg vanskelege i eigen bakgrunn: Oppveksten med mora i eit belasta boligstrøk, ein kjæreste av mora med psykopatiske trekk, anoreksi, depresjon og sjølvskading i tenåra.

Når Lindstrøm først skriv sjølvbiografisk, gjer ho det altså på den modige måten. Det same gjeld ektemannen, som har latt henne dele intime detaljar. Som at han ein gong gjekk på byen for å skaffe pengar ved å ligge med nokon. No står det riktignok «roman» på tittelbladet, så kanskje les eg boka meir sjølvbiografisk enn ho er meint. Men likevel. Ikkje minst er det sterkt at Linstrøm fortel korleis fattigdom, psykisk sjukdom og rusmisbruk skaper skamkjensle; først i barndommen, sidan når ho som mor kjenner på ordet «misbrukerhjem» og angsten for kva ho fører vidare til borna sine (som elles i liten grad er omtala): «Selvhatet, blir det gitt videre, skal det blir deres nå». At ein forfattar har og tør dele slike erfaringar, er viktig, spesielt i ei tid der den økonomiske ulikskapen – og alle dei sosiale vanskane som følgjer med – er aukande.

Det paradoksale
Romanen er full av nydelege skildringar, som dei to forelska gutane forfattaren observerer på trikken og korleis ho ikkje klarer å la vere å gråte på toget på veg heim. Og minnet om korleis ho smurte væskande sår på beina til kjærasten inn med salve før dei låg saman første gong og ho skjøna at ho ville kome til å elske han. Denne evna til å kalle fram sterke, litterære bilete viser seg også på setningsnivå, som når det å puste i kulda blir skildra som «luft som tynt, fint glass synker inn, smadres i luftveiene våre».

Eg skjønar betre kvifor Lindstrøms språk verkar så autentisk når eg les korleis ho skildrar sin eigen skriveprosess:

Teksten dras i en retning, setningene er hundene i bånd, trekker i den retningen de vil, trekker oss hjem den vante veien, det er det enkleste, det som lager seg selv, men det jeg trenger er alltid gjemt, det beste er vanskelig, det finnes i kaoset. Alltid tilfeldig, raskt, i glimt.

Dette er så treffande observert og så godt formulert, og det er typisk Lindstrøm at ho koplar også eit slikt metaperspektiv på den skildringa av familiens to hundar som går igjen i heile boka. Ingen bilete er tilfeldig valgt.

Det ho her seier om skriving, gjeld også for lesing, av litteratur generelt, men også av Lindstrøms tekstar spesielt. Forma hennar krev noko av lesaren, større merksemd, tid til å skjøne korleis dei ulike laga i teksten spelar saman. Og eg trur det er noko av forklaringa på at det tok så lang tid for Lindstrøm å slå igjennom – ho debuterte alt i 1983.

I tillegg til konsentrasjon må ein også ha sans for det vakre i det motsetningsfulle og vanskelege, det sanne som dukkar opp der ein minst ventar det. Som ei skildring av det å misse far sin utan eit ord om sorg, men med plass til irritasjon og lykke:

Den langsomme turen, skummet rundt båten når den bryter vannflaten der nede, vi lener oss og ser, en hel rekke etterlikninger av glede den dagen, vi klarer ikke stå imot, det paradoksale, vakre, skamfulle, at vi akkurat da, at vi der, er helt lykkelige.

Lindstrøm stolar på at lesaren tar sorga for gitt, det er det andre som er verd å bruke tid på, det som er der trass alt. Det er berre så fint, eg grein då eg las det.

Samanhengane
Det sjølvbiografiske i romanen gjer innhaldet unikt for Lindstrøm og hennar familie, men også – igjen paradoksalt – at eg i større grad enn før ser likskapar med andre forfattarar. Som Tomas Espedals erindringar av oppveksten mellom borgarskap og arbeiderklasse i Bergen og seinare trang til å vandre. Og Hanne Ørstaviks brot med den strengt komponerte romanen, samt det søkande og åpne språket for det sjølvbiografiske i kallet. romanen (2006). Sara Stridsbergs melankolsk-poetiske skildring av den sinnslidande og suicidale faren i Beckomberga. Ode till min familj (2014).

Samstundes har Fra vinterarkivene preg av nøkkelroman, her dukkar det opp mangt som er gjenkjenneleg frå tidlegare utgjevingar. Først og fremst at Lindstrøms far miste språket i alderdomen slik ho skildra det i Dager i stillhetens historie. Vidare er farens steinsamling og Wittgensteins hytte i Skjolden gjenkjenneleg frå romanen Steinsamlere (1996). Skildringa av mora gjer det tydeleg at romantittelen Ingenting om mørket (2003) truleg viser til hennar haldning i møte med det psykisk tunge. At foreldre/barn-relasjonar og psykiske problem er tilbakevendande motiv gjennom heile forfattarskapen, gjer årets roman det også naturleg å sjå i samanheng med det sjølvbiografiske.

Eg håper dette vil kome resten av forfattarskapen til gode ved at lesarar blir nyfikne, og også får ein kontekst å lese dei andre bøkene inn i. For Lindstrøms forfattarskap har mange perler som verkeleg fortener å bli gjenoppdaga, som romanane Stedfortrederen (1997) og Barnejegeren (2005) samt sjølvsagt novellene, ein sjanger Lindstrøm meistrar til perfeksjon.

Fra vinterarkivene er mest av alt ein kjærleiksroman. Og trådane Lindstrøm trekkjer mellom den no avdøde faren, ektemannen og seg sjølv er kanskje det aller finaste. Ho skriv om breva frå faren, korleis dei til slutt berre var uforståeleg linjer og spiralar. Men at han skreiv likevel. Deretter fortel ho om eit brev frå ektemannen, korleis ho les og les i det for å forsikre seg om at det ikkje er eit sjølvmordsbrev og at han framleis elskar henne – i notid, ikkje fortid. Medan heile romanen kan lesast som hennar svar til han – den viktigaste.

Teksten er basert på ei kortare bokmelding publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: