Anne Oterholm: Liljekonvallpiken

Intellektuelt kløpulver: Liljekonvallpiken er ein avansert roman som tvingar lesaren til å tenkje. Det gjer litt vondt.

Det er seks år sidan Anne Oterholm sist gav ut ein roman, og fem år sidan eg var med på å gi henne Ascehougprisen. Eg venta meg difor mykje då eg fekk romanen med den forførande gamalmodige tittelen Liljekonvallpiken. Med eit slikt utgangspunkt er det lett å bli skuffa, men det skjedde ikkje. Men begeistra vart eg heller ikkje utan vidare. I staden vart eg mint på at Oterholms litterære prosjekt verken handlar om underhaldning eller estetikk i snever forstand. Snarare skaper ho ei intellektuell kløe som tidvis gjer meg gal fordi eg vil ha svar, men ikkje får det.

Krafta av normbrot
Hovudpersonen i romanen heiter Merete, som meg, og er berre få år eldre. Den som kjenner forfattarskapen frå før skjønar kanskje at det gjorde meg litt uroleg … Anne Oterholm har nemleg ei eiga evne til å få lesaren til å leve seg inn i hovudpersonar som ikkje berre opptrer irrasjonelt, men også bryt tabugrenser – medvite, men utan å eigentleg skjøne kvifor dei handlar som dei gjer. I tilfeldigvis begjær (2001) er det ei ung kvinne som ligg med ektemannen til søskenbarnet sitt. I etter kaffen (2002) stjel ei kvinne kjærasten frå si eiga tenåringsdotter. I sannheten (2004) endar ein kristen ungdom som valdtektsmann, og i Toget til Ajaccio (2009) har ein skilt far kidnappa borna sine og tatt dei med på ferie.

Også denne romanen hentar kraft frå normbrot og tabu: Ei nyskilt bestemor nedprioriterer sin eigen familie og gamle vener for å tilbringe tid med naboar som er sosialt «feil» for henne; den 15 år yngre vekebladjournalisten Karianne og hennar endå yngre kjærast, den arbeidsledige kroppsbyggjaren Mikke. Han er tidlegare straffedømd for valdshandlingar, ein type menn Merete ofte har vore i kontakt med i jobben som offentleg forsvarar.

Det flaue er at Merete, 46, begjærer Mikke, 23. Det irriterande er at eksmannen hennar samstundes ventar barn med ei nesten like ung kvinne; normene på det forteljaren kallar «kjønnsmarkedet» er ikkje like for menn og kvinner. Det vonde er at Merete lar seg manipulere av tilfeldige kjenningar til å prioritere deira – og kanskje eigne – behov framfor sin eigen son. Det ubarmhjertige er at mødre elskar vakre gutar meir enn dei mindre vakre, enten det er eigne søner eller andre. Men reflekterer desse påstandane i teksten berre forteljaren og hans oppleving av å ha blitt avvist?

Fiktiv helgardering?
Liljekonvallpiken har nemleg ein «umogeleg» forteljarinstans, slik også førre roman, Toget fra Ajaccio, hadde. Jonas er ein tidlegare nær ven av Merete som verkar å vere besatt av henne, medan ho har trekt seg unna. Han fortel detaljert om situasjonar han ikkje kan vite noko om. Dermed får forteljinga ein dobbel funksjon der Jonas kanskje er den eigentlege hovudpersonen, slik Oterholm lar Jonas kommentere ein annan roman: «Jeg forestilte meg at hun fantes på innsiden av ham. At boka på en eller annen måte handlet om hva den tyske dama klarte å tenke seg.»

Jonas er videokunstnar, ein som observerer andre for å skape kunst, men som ser ut til ha endt som ein einsam stalker. Trass si skapande evne framstår han som litt stakkarsleg. Humoren kjem nok betre fram ved opplesing, men det tragikomiske blir tydeleg når Jonas, etter å ha skildra korleis ein annan mann kurtiserer Merete, plutseleg gjer følgjande uventa vending:

Jeg skal ikke påstå at bredbåndsleverandøren er en ond mann. Mange vil sikkert mene at han føler seg alene. Han gjør antakelig det. Han kunne gjerne ha stukket innom meg og fikset nettet mitt. Vi kunne ha gått ut og tatt en øl etterpå. Jeg kunne ha spandert en halvliter som takk for hjelpen mens vi snakket om Merete og kona hans. Først Merete, så kona. Jeg kunne ha pekt på at han måtte velge. Og han kunne ha sagt seg enig. Eller han kunne ha sagt at han ikke skjønte hva jeg mente. At det scenarioet jeg så for meg, ikke var et reelt scenario ettersom han ikke tenkte på Merete på den måten, men var lykkelig med sin Nathalie og døtrene. Han ville ha ledd. Han ville ha hørtes ut som en idiot.

I parti som dette røpar forteljaren meir om seg sjølv enn han er klar over. Han er likevel mindre tydeleg som type enn til dømes tenåringsguten i Sannheten. Til gjengjeld kjem Oterholm nærare å kommentere forfattarrolla enn ho har gjort tidlegare. Det gir assosiasjonar til Carl Frode Tiller, sjølv om metarefleksjonen hans er endå meir eksplisitt i romanen Bipersonar. At dei begge har det å skrive fram stemmer som sitt viktigaste verktøy, viser også ein sterk litterær slektskap.

Ein annan nær slektning litterært er Trude Marstein, som også i stor grad lar forteljarane sine blottleggje seg gjennom korleis dei skildrar og ordlegg seg. Både Marstein og Oterholm er sterkt influert av fransk nyroman og skildrar det kvardagslege livet i eit språk fritt for metaforar og metafysiske spekulasjonar. Men Oterholms bøker har rørt seg mot det meir komplekse både i tematikk og forteljeteknikk, noko som gjer bøkene hennar både vanskelegare å tolke og meir interessante.

Ein kan innvende mot måten Liljekonvallpiken er komponert på at det ekstra laget av fiksjon fungerer som heilgardering: Når scenene innimellom er langdryge og lite truverdige, går det attende på forteljaren. Det same kan ein seie om at det sentrale symbolet – den vakre, men giftige liljekonvallen – er overtydeleg: Jonas påstår at Merete fell for det som er vakkert, men farleg. Medan ho sjølv verkar tiltrekkjande, men avvisande og kanskje «giftig» på både Jonas og sine eigne born.

Tolkingsiveren
Det store spørsmålet er om skildringa av relasjonane mellom Merete og menneska rundt henne lar seg tolke som noko meir enn utsegner om Jonas. Det er nemleg vanskeleg å la vere, ho blir ein person ein blir nysgjerrig på, og tolkingsiveren vaknar. Opplevinga mi er at Oterholm i mange av scenene utforskar dei mørklagde hjørna av det sosiale samspelet, dei dyriske impulsane frå lillehjerna som styrer meir enn vi trur: hierarkisering, begjær, makt.

Men gir teksten grunnlag for å lage seg oppfatningar av kven Merete «eigentleg» er, kva det er Jonas ikkje skjønar eller feiltolkar, når hans blikk på henne er alt vi har å gå ut frå? Eg får ei kjensle av at det eg vil finne om eg grev meg langt nok ned i fiksjonen, er ein spegel: Di meir open teksten er for tolking, di større er sjansen for at lesinga mi vil fungere som ei slags offentleg psykoanalyse. Kombinert med ei viss redsle for både over- og feiltolking gjer det at det kjennest tryggast å halde seg til ei slags metaanalyse, og den kan ein oppsummere slik: Ved å framheve mangelen på sikre utgangspunkt for tolking, problematiserer forfattaren evna til å intellektuelt skjøne kva som skjer mellom menneske.

Oterholm tilbyr altså ikkje eskapisme, kanskje driv ho rett og slett med det motsette; ho tvingar lesaren til å granske sin eigen tolkingingsprosess. Slik driv ho sitt radikale og særeigne kunstnarleg prosjekt vidare, og kvaliteten ligg nettopp i den intellektuelle utfordringa. Då får det ikkje vere så nøye at det stort sett gjer vondt å tenke, som filosofen Arne Næss har formulert det.

Ein kortare versjon av bokmeldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: