Kunnskap og kjensler i krig

Dulce et decorum est
Bent double, like old beggars under sacks,
Knock-kneed, coughing like hags, we cursed through sludge,
Till on the haunting flares we turned our backs,
And towards our distant rest began to trudge.

Men marched asleep. Many had lost their boots,
But limped on, blood-shod. All went lame; all blind;
Drunk with fatigue; deaf even to the hoots
Of gas-shells dropping softly behind.

Gas! GAS! Quick, boys! — An ecstasy of fumbling
Fitting the clumsy helmets just in time,
But someone still was yelling out and stumbling
And flound’ring like a man in fire or lime. —
Dim through the misty panes and thick green light,
As under a green sea, I saw him drowning.

In all my dreams before my helpless sight,
He plunges at me, guttering, choking, drowning.

If in some smothering dreams, you too could pace
Behind the wagon that we flung him in,
And watch the white eyes writhing in his face,
His hanging face, like a devil’s sick of sin;
If you could hear, at every jolt, the blood
Come gargling from the froth-corrupted lungs,
Obscene as cancer, bitter as the cud
Of vile, incurable sores on innocent tongues,—
My friend, you would not tell with such high zest
To children ardent for some desperate glory,
The old Lie: Dulce et decorum est
Pro patria mori.

(Wilfred Owen, 1893-1918)

———————————–

TV 2-nyhetene 8. november 2014: Ei kurdisk kvinne på 19 år har døydd av skadane ho vart påført av eit granatnedslag i kampar mellom IS og kurdiske styrkar. Ho hadde meldt seg frivillig til teneste etter nokre månader med våpentrening. Mora var intervjua, og ho gret ikkje. Ho var ei høgreist og klarøygd kvinne, og ho ropte inn i kamera, høgt og stolt: Dottera mi har blitt ein av martyrane, ho er Kurdistans brud!

– Det er mange måtar å sørgje på, sa faren min lakonisk. Eg var heime på besøk, eg var både dotter og mor der eg sat. – Ja, sa eg berre, utan å gå inn på kva han eigentleg la i det. For kva visste vel vi?

Var dette ei krigshissarmor eller ei som ikkje kunne hindre ei dotter full av kamplyst i å reise? Kanskje var alternativet til å reise å gå uverksam og vente på å bli hærteken?

Øvingar i empati: Om eg var mor til ei dotter som hadde meldt seg frivillig til å kjempe mot valdelege, fanatiske, kvinneundertrykkjande islamistar. Om eg måtte velje om dottera mi skulle risikere å bli eit hjelpelaust offer for overgrep eller døy ein ærerik død i kamp for det gode. Om ho var drepen, og eg stod mellom ein avgrunn av sorg og ei festning med stolt vaiande flagg. Om eg levde ein annan stad, i ein annan kultur. Om eg ikkje var meg sjølv. Eg klarer ikkje å leve meg inn i denne mora som skjuler sorga si så godt.

Wilfred Owens dikt frå 1917 seier til foreldre og alle som sender nasjonens unge i krig: Om du, min ven, hadde sett det eg har sett, ville du ikkje ha servert borna dine den gamle løgna: Det er skjønt og ærefullt å døy for fedrelandet.

Det verka så sjølvsagt før, no veit eg ikkje lenger om han har rett. Veit mødrer og fedrar, som dei i Kurdistan, ikkje kva krig er, eller veit dei meir enn vi klarer å tenke oss?

Wilfred Owen, fødd i 1893 i Storbritannia, melde seg sjølv frivillig som soldat til krigen mot Tyskland i 1915. Han reiste til fronten i 1916, men etter å ha blitt skadd og traumatisert i ein granateksplosjon kom han til eit feltsjukehus der han skreiv mange av antikrigsdikta sine. Han returnerte til fronten i 1918 og fekk Military Cross for mot og leiarskap i strid. Han vart drepen i kamp ei veke før fredsslutninga.

Owen hadde ein nær og god relasjon til mora si, og sende dikta til henne. Dei vart først utgjevne to år etter, for seint til å påverke krigen, men fekk enorm merksemd og gjekk inn i litteraturhistoria: På tidleg 90-tal var «Dulce et decorum est» pensum for meg på vidaregåande skule i Ålesund, og i haust kjem det ut på norsk, i eit utval av Wilfred Owens dikt gjendikta av Arne Ruste.

Det er vanskeleg å tenkje seg at diktet ville fått slik gjennomslagskraft om det var nyskrive i dag, sjokkeffekten ville uteblitt fordi det for lengst er skrive, opplese og vedteke at krig er eit helvete. Men under 1. verdskrig var det mogeleg på ein heilt annan måte enn no å skjule for dei der heime korleis det var ved fronten. Kringkasting av nyhende i radio vart ikkje vanleg før etter 1920, og fotografiet var lite utbreidd. Avisene var dominert av propaganda, og andre poetar skreiv patriotiske dikt, som Rupert Brookes «The Soldier» – eit anna pensumdikt.

Likevel – handla viljen til å sende sine unge i krigen berre om kunnskapsløyse? Og kvifor melde Owen seg frivillig til teneste også etter opphaldet på sjukehus?

Jon Hellesnes skriv i artikkelen «Dødsens kjedelig», publisert i Grunnane (2002): «Tradisjonelt har krigsutbrota skapt stor, jublande glede.» Slik var det ved byrjinga av 1. verdskrigen, men Hellesnes seier at det same gjaldt starten av Falklandskrigen i 1982: stor glede i både Storbritannia og Argentina. Stor glede, trass dei kollektive trauma frå 1. og 2. verdskrig. Årsaka? «Den trivielle kvardagen er over […] keisemda går i oppløysing liksom ei grå skodde som forsvinn.» Vidare hevdar Hellesnes at det ikkje er redsla under slaga som knekkjer kampmoralen i ein hær, det er keisemda. Samanlikna med den framstår etter kvart heltedøden som det minste vondet.

Kva er keisemd anna enn ein kombinasjon av mangel og gjentaking – meiningsløyse multiplisert? Gjentaking av lyst og meining blir vi ikkje leie av, men gjentaking av meiningslaus fysisk liding – eit mentalt fengsel der liding blir keisemd og keisemd liding – det må vere det verste av alt. Og kva anna er traume enn å vere fanga i mentale gjenopplevingar av det vonde? Det er slik «Dulce et decorum est» framstiller den krigen som mest av alt er kjend for den nådelause ventinga og lidinga i skyttargravene:

Først ei traumatisk oppleving: Ein gassgranat landar så mjukt og stille bak ein tropp soldatar som vaklar fram, sløve og rusa av utmatting, og ein av dei får ikkje gassmaska på seg raskt nok. Forfattaren ser den andres dødskamp som under vatn gjennom glaset i gassmaska, den fortvila fektinga i grønleg gass, og vidare dei siste krampene i kroppen som er slengt på ei vogn med hovudet dinglande ned, auga som vrengjer seg, lyden av blodskummet som surklar opp frå dei øydelagde lungene …

Så gjentakinga: Diktet har eit klassisk kryssrimmønster, og gjentakinga av lydar kombinert med ein markert, men ikkje gjennomført rytme, skaper eit uttrykk både for monotoni og meiningsløyse: Menn som ikkje lenger marsjerer taktfast, men haltar fram, ikkje stolt og ærefullt, men stakkarslege som tiggarar, fanga i ei rutine av blodslit. Den tydeligaste gjentakinga er at to linjer endar i ordet «drowning» – eit lite elegant rim, men det konkretiserer gjentakinga av traumet i seinare mareritt. Diktet er i seg sjølv ei gjentaking – og ei formidling av den traumatiske opplevinga til dei som ikkje var der. Slik tar Owen traumet ut av det private og inn i kulturen, og kanskje er det ikkje berre ein antikrigsbodskap, men også ein appell til dei der heime om empati, at dei skal skjøne og dele den byrda krigserfaringa er for frontkjemparane?

Gjentaking og rytme er ei form som står til krig, til menn som marsjerer i takt, til vald sett i system. Inger Hagerup nytta det i diktet «Austvågøy»: «De brente våre gårder. / De drepte våre menn. / La våre hjerter hamre / det om og om igjen.» Georg Johannesen i «Jødisk partisansang»: «Med gevær og ikke stokk står vi parat / og i hånden ingen gren, men en granat.» Effekten er sterkt agitatorisk, rytmen hamrar bodskapen inn, men er òg uttrykk for kampvilje og fellesskap. At rytmen hos Owen er mindre taktfast i starten, er i seg sjølv uttrykk for at kampviljen er nær knekt. Men rytmen blir meir regelmessig når forfattaren går inn i appellen til lesaren: «If in some smothering dreams, you too could pace …»

Agitatoriske dikt har ikkje stått høgt i kurs dei siste åra, og éin grunn til det kan ein kanskje finne utanfor dei litteraturteoretiske trendane: I eit tid med massemedia og høgt utdanningsnivå kan dikt som vil spreie ein bodskap lett bli oppfatta som gjentaking av slikt vi veit, men skulle ønske vi slapp å vite; som belærande, moralistiske – og keisame.

Når eg les «Dulce et decorum est», skjønar eg at krigen er grotesk, men det rører meg ikkje. Diktet vil opplyse og opprøre for å mane til handling, eller til endra haldning. Men kva når kunnskap og kjensler ikkje går i takt, når eg tar inn kunnskapen, men stenger for kjenslene?

Ein gong var kanskje mangelen på kunnskap reell. Men eg har aldri trudd krigsdøden var nobel. Og alt nytt eg får vite om grusomme måtar å døy på, kvar nye kjensleladde appell, skaper eit indre trykk det er vondt å leve med – for kva kan vel eg gjere? Apati er lært hjelpeløyse, den depressive versjonen av keisemd. Ein kan ikkje avlære innsikt, så då har ein berre to val: flukt frå slikt som kallar fram dei vonde kjenslene, eller kamp gjennom konkret handling.

Nye generasjonar melder seg stadig til teneste ved fronten, frå Noreg, frå Kurdistan. Er det flukt frå keisemd og apati, eller framstår den ytre kampen som eit betre alternativ enn den indre? For nokre er ikkje flukt lenger mogeleg. Av og til er håpet om ære alt som er igjen. For den som går i krigen – og for mora.

Teksten er tidlegare publisert i Vinduet 4/2014.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: