Ei sentimental reise gjennom historia

Mange er kalla, men få er utvalde til å få full glede av Sebald si lærde og kjenslevare bok Vertigo.

Roman
W.G. Sebald:
Vertigo
Omsett av Geir Pollen
Gyldendal 2004

I Vertigo skriv Sebald seg inn i eit skjebnefellesskap med Henri Beyle (meir kjend under psevdonymet Stendhal) og Franz Kafka. I første del av boka fortel han svært kortfatta om livet til Beyle frå han er 17 år gamal soldat, som var med når Napoleon sin hær over Alpane drog, til han døyr, med vekt på hans ulukkelege kjærleiksliv, årelange svermeri samt refleksjonar og samtalar rundt kjærleikens vesen. Del to skildrar forteljaren si reise i fotspora til Beyle og Kafka i Austerrike og Italia, med ei gjentaking av den same reisa sju år etter. I del tre er det Kafka vi møter, med hovudvekt på eit sanatorieopphald i Riva. Han er også oppteken av den umogelege kjærleiken. Til slutt tar forteljaren turen til landsbyen han vaks opp i i Sør-Tyskland, kor minna frå barndommen blir vekte til live, før han returnerer til sin faste bupel i London.

Faksjon
Sebald er kjend for å skrive i rommet mellom fakta og fiksjon, og heller ikkje denne boka er enkel å plassere i sjanger. Tekstane kan lesast som historiske biografiar, reiseskildringar og sjølvbiografi, men dei strukturelle grepa som bind delane saman oppmodar til same type lesing som ein ville ha brukt på ein roman. Eg er ikkje så kunnskapsrik at eg utan vidare veit kva som er biografiske fakta og kva Sebald har dikta i desse forteljingane, men han legg seg nær opp til ein vitskapeleg diskurs som skaper tillit til at han er etterretteleg i alt han fortel. Ved første blikk har dei ulike delane i boka lite med kvarandre å gjere, men etterkvart dukkar det opp fellestrekk i skildringane som ein skjønar er nøkkelpunkt i romanen. Som lesar vert eg nyfiken på desse mystiske banda forfattaren dreg opp mellom Beyle, som levde 1783–1842, Kafka, som levde 1883–1924, og seg sjølv, som vart fødd i 1944 og – veit vi no – døydde i ei bilulukke i 2001. Det faktum at Sebald døydde relativt tidleg, på same måte som dei to forfattarane han kjende eit sterkt slektskap med, legg enno ein historiskbiografisk dimensjon til lesinga, spesielt ettersom døden manifesterer seg i alle historiene i boka.

Intellektuell svimling
Den originale tittelen på boka er Schwindel. Gefühle. Og det er nettopp det som er essensen i boka; ei intellektuell svimling som stammar frå kjensla av å leve i fleire tider samstundes; frå kjensla av samband mellom seg sjølv og personar som levde i ei heilt anna tid, formidla gjennom kunsten dei har etterlate seg. Refleksjonar og kjensler er det sentrale i denne teksten, ikkje handling.

På vaskesetelen får ein inntrykk av at det er ei rekke spanande og interessante forteljingar og anekdoter ein møter i boka: ”beretninger … om en serie mord begått av en hemmelig organisasjon, et bortkommet pass, om Casanova, et selvmord, en bedervet eplekake, den store bybrannen i London, om en spøkelsesaktig Kafka-historie og et stengt pizzeria i Verona.” Desse elementa finst i boka, men det er ikkje ein gotisk krim du møter mellom permane, slik ein kan få inntykk av. Det Sebald brukar mest plass på av ytre handling, er korleis togreisa går føre seg, kor og kva han et, kor han overnattar og om han får god service, kva han les i avisa, korleis naturen ser ut, og kva for kjensler som overmannar han. Spenninga ligg på eit heilt anna, og meir akademisk plan: Er det mogeleg å gjenoppleve noko du har opplevd før, for ikkje å seie det andre har opplevd før? Og korleis kan du vite kva du har opplevd før, når minnet er så upåliteleg og påverkeleg som det er?

Språkføringa og måten Sebald skildrar seg sjølv på minner meir om ideala i tida rundt Romantikken enn om den vanlege veremåten i vår tid. I tillegg til Stendhal og Kafka, går tankane til Jean-Jacques Rousseau og Laurence Stern (A Sentimental Journey through France and Italy). Det er kort veg frå berusande kunstopplevingar til framandgjering og mismot, ofte utløyst av bagatellar. Nokre stader nærmar han seg dekadansen i sitt jag etter emosjonell tilfredsstilling. Her er eit døme som òg er illustrerande for stilen i boka:

Jeg fulgte ikke etter de to, men satte meg inn i en av barene langs Riva, drakk min morgenkaffe, studerte Gazettino, gjorde noen notater til en traktat over kong Ludvig i Venezia og bladde i Grillparzers Italiensk dagbok fra 1819. Jeg hadde kjøpt den i Wien fordi det ikke sjelden går med meg som med Grillparzer nr jeg er ute og reiser. Som ham finner jeg ikke behag i noe, blir umåtelig skuffet over alle severdigheter og skulle mye heller blitt hjemme med mine kart og rutetabeller, tenker jeg ofte. Selv Dogepalasset viser Grillparzer en svært betinget respekt. Tross all sirlig kunstferdighet i arkadene og tårnene, skriver han, har Dogepalasset en uformelig kropp og minner ham om en krokodille.

Lærde kjensler
Det vil føre for langt å sitere meir, men Grillparzer lever seg sånn inn i uhygga rundt den domfellinga som fann stad i dette palasset at han blir overfalt av febertokter. Og eg, som gjerne kjenner meg igjen når Sebald skildrar skuffande opplevingar på sightseeing og dagar då han ikkje får seg til å forlate hotellrommet, fell fullstendig av lasset i møte med ei slik nærmast hysterisk kjenslevar imaginasjonsevne. Men det er denne (litterære) verda Sebald – eller forteljaren, for å halde det skillet intakt – rører seg i, og ein skjønar kvifor han ikkje tenker og oppfører seg som ein gjennomsnittleg fotballsparkande, actionfilmsjåande, burgaretande norske ingeniør ville ha gjort. (Eller ein barnevogntrillande, realitysjåande, sushietande norsk litteraturvitar, for å vere ærleg.)

Dette er ein utprega lærd tekst, med hyppige uoversatte fraser på italiensk, referansar til kunstnerar eg aldri har høyrt om og flotte framandord. Gevinsten er sjølvsagt at eg blir glad og stolt dei gongane eg skjønar noko av det, som f eks. når han skriv om ”eit rundt, panoptisk bygg”, då kjenner eg at det grunnfaget i sosiologi var ikkje vekkasta tid, nei! Og språket er herleg langstrakt og kronglete. Summa summarum: Mange er kalla, men få er utvalde til å få full glede av denne boka. Men dei få vil til gjengjeld få stor glede av ho. For ordens skuld: Eg hadde glede av ho på mitt enkle vis, men skjønar at dei verkeleg lærde har tilgang til kjensledjup eg ikkje kan lodde.

Tidlegare publisert i Dag og Tid. Kommentar: Eg ser med skam at eg ikkje har sagt noko om omsetjinga. Det bør difor nemnast at Geir Pollen fekk Kritikarprisen for beste omsetjing i 2004 for denne boka.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: