Ei bøn for uskulda

Med tilsynelatande enkle grep har Marita Fossum skapt ei vakker og viktig barndomsskildring.

Roman
Marita Fossum:
Kjære gjetergutt
Oktober 2006

Marita Fossum debuterte i 2002 med romanen Verden utenfor, og har til saman skrive fire romanar. I 2005 fekk ho Tanums Kvinnestipend samt Brageprisen for sin tredje roman, Forestill deg. Heilt frå starten har ho fått lovord for stilreint språk og for å gi varme og kvardagslege skildringar av vanskelege eksistensielle tema. Det eg sit att med etter å ha lese Kjære gjetergutt, er nettopp at Fossum ved hjelp av enkle ord får sagt svært mykje, og det på ein rørande og vakker måte.

Sorgmeistring
Kjære gjetergutt handlar om Mille som er åtte og et halvt år, og som vil vere gut. Ho fartar rundt i skogen og nærmiljøet saman med broren Felix, som er elleve år og svært intelligent for alderen, men som ikkje snakkar med nokon andre enn Mille. Dei bur med mor og far, ei tenåringssyster og ei på tre, og i tillegg kjem i byrjinga av boka Susanne og skal bu hos dei, ei kvinne som har hatt store psykiske problem. Handlinga startar med at Mille ser frå vindauget at faren drep hunden hennar, Sala. Dette fører oss inn i det konfliktfylte, men òg kjærlege og trygge heimemiljøet til Mille. Det at Mille er transseksuell, blir liketil skildra, men er ikkje hovudfokuset i teksten. Fossum skildrar korleis Mille taklar sorga og saknet etter Sala, men det er ikkje utprega trist; stilen er rett fram og innimellom morosam. Forfattaren tilpassar språket til det nivået Mille er på, og historia er stort sett fortalt frå Mille sin synsvinkel.

Tittelen, Kjære gjetergutt, viser til Mille si kveldsbøn, som ho rettar mot eit bilete ho har over senga av ein gjetargut og saueflokken hans. Om denne guten ser ut som Jesus, er uvisst, men vi kjenner vel alle til dei ulike sentimentale bileta som er meint som illustrasjonar av Jesus som den gode hyrde. Mille sine naive bøner får ein ekstra dimensjon når ein hugsar på den situasjonen ho sjølv vil vere i om nokre få år fordi ho er transseksuell:

Kjære gjetergutt, ber Mille, takk for at du passer på meg, men hvorfor så du ikke bedre etter Sala? Mener du at sauer er viktigere enn hunder? Jeg vet at du er glad i sauene dine, men har du helt glemt at det finnes veldig snille gjeterhunder som også trenger å bli passet på? Kjære gjetergutt, jeg ber deg: Trekk tilbake den avgjørelsen, husk at det er lov å gjøre feil bare man angrer og gjør det godt igjen etterpå. Amen.

Kontrastar
Tittelen kan òg vise til Felix, som på mange måtar ”gjæter” Mille. Han forar henne med fakta og vaksne ord, som vi ser i sitatet ovanfor. Det skaper ofte ein komisk effekt, men illustrerar òg kvifor denne romanen rører meg, og truleg også kvifor Fossum er ein så god forfattar: Intelligent bruk av kontrastar. Det at Mille fysisk sett er jente og blir omtala som ”ho”, samstundes som ho kjenner seg som ein gut, gjer at ho framstår som både og, eller verken jente eller gut, og gjer det vanskelegare å definere kva for eigenskapar som tilhøyrer det eine eller andre kjønnet. Ho er leiken og veslevaksen, omsorgsfull og rampete, hevngjerrig og tilgjevande om kvarandre. Som born flest toler og aksepterer ho mykje, men treng trøst og kjærleik. Ho er rett og slett eit truskuldig born, og det er så mange ting ho ikkje ser rekkjevidda av. Den vaksne lesaren blir gjennom hennar naive ord og veremåte effektivt mint på alt ho ikkje veit og skjønar – enno –, og det vekkjer kjenslene.

Fossum gjer seg òg eksemplarisk bruk av nokre av dei sentrale teknikkane for god litterær framstelling: Illustrasjon gjennom scener i staden for referat og direkte påstander (”showing”, ikkje ”telling”), mindre er meir, samt eit grep eg alltid har opplevd som særs rørande: Små ord om store saker. Her har Mille og Felix site på Sala si grav heile natta og skal gå heim:

Mille skynder seg å be en bønn for Sala. Den handler om å leke med sommerfugler, om å gnage på tørrfisk, om å løpe etter de fete sauene til Svendsen og bjeffe, og om å glemme alt dette ved synet av Mille. Så forlater de graven, side om side, og hånd i hånd.

Både den kresne bruken av ord og verkemiddel og det underliggjande engasjementet minner meg om Hanne Ørstavik sine bøker, men der Ørstavik er rasande og uforsonleg, verkar Fossum melankolsk og forsonleg.

Romantikk
Det er drag av eit romantisk livssyn i denne boka, ei tru på at born forstår og veit ting vi vaksne har gløymt, at dei har kontakt med naturen og Gud. Historia har ein tragisk dimensjon som aldri blir dominerande, men som blir forsterka av slutten. Korleis boka faktisk sluttar og korleis det kan tolkast, er ikkje eintydig, noko eg opplever som ein styrke. Når boka vel er lesen, kjennest det som om det kanskje sterkaste ved henne er det som ligg i framhaldet av teksten, at heile boka er eit frampeik. Ikkje dermed sagt at boka ikkje er sterk, snarare tvert om, det gjer kvart ord viktigare, og dette er ei slik bok du kan starte å lese på nytt same kveld som du las ho ut. Dei presise skildringane og den enkle stilen med det rørande innhaldet minner meg òg om novellene til Alice Munro, som er novellist i verdsklasse. Som Munro handsamar Fossum tung tematikk med lette og svalande hender, og når ho er ferdig, har ho med tilsynelatande enkle grep skapt noko vakkert og viktig. Og det er kunst.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s

%d bloggarar likar dette: