Jean Echenoz: Lyn. En roman om Nikola Tesla

Kjapt og godt om geni: Lyn gir eit passande lynkjapt portrett av vekselstraum-oppfinnar Nikola Tesla.

Jean Echenoz nyttar seg av noko så gamaldags som ein autoral forteljar, altså ein slik som like godt kunne ha starta teksten med «Kjære lesar» – slik eg vanlegvis skriv bokmeldingar. Når han i tillegg ilar gjennom fakta summarisk og polemisk i lange, elegante periodar, er det som at alt eg les får ein lett ironisk, munter schwung:

«Etter å ha lært seg et halv dusin fremmedspråk på fem minutter og nærmest åndsfraværende tilbakelagt skolegangen ved å hoppe over annen hver klasse (…) skaffer han seg førsteplassen på første og beste polytekniske skole, langt hjemmefra, der han på et blunk tilegner seg grunnleggende kunnskaper i matematikk, fysikk, mekanikk og kjemi …»

Passe arrogant
Det er med andre ord perfekt samsvar mellom form og det serbiske geniet frå 1800-talet som er innhaldet: Nikola Tesla – som i denne romanen konsekvent vert kalla Gregor for å signalisere at forfattaren har nytta sin dikteriske fantasi så vel som kjende fakta – var geniet som fann opp vekselstraum og dermed gjorde det mogeleg å transportere elektrisk kraft over store avstandar. Han hadde også ideane til det meste av grunnlaget for den teknologiske revolusjonen, som radio, radar, fjernstyring, laser og så bortetter.

Gregor var ikkje ein jordnær, fornuftig og stabil person med utprega sosiale evner, han var akkurat så skjør, arrogant og smågal som ekte geni skal vere, ein arbeidsnarkoman utan tid eller evne til å gå inn i nære relasjonar. Etter at han emigrerte frå Europa til USA, budde han resten av livet på hotellrom med romnummer som kunne delast på tre, sporadisk i selskap med sjuke duer han tok seg av.

Mangel på smerte
Lyn er eit stimulerande møte med ein historisk person, men den dimensjonen som manglar, er smerte. Å vere geni er ganske sikkert ei anna livsoppleving enn å ikkje vere det, men i framstillinga til Echenoz er det som om eit genialt sinn gjer mennesket til ein av dei robotane Gregor sjølv fekk idéen til. Men dei mange tvangshandlingane må ha oppstått ut av noko anna enn eit oppheng i hjernemekanikken?

Det som derimot kjem fram klart og tydeleg, er at sjølv ikkje geni kjem seg opp og fram utan ein viss velvilje frå sine medmenneske. Sjølv dei mest briljante idear kan bli ignorert eller latterleggjort, ja, kanskje spesielt dei briljante ideane står i fare for å bli avvist av slike som tolkar alt avvik frå normalen som idioti. No er ikkje det ei påtrengjande problemstilling i mitt liv, men det kan vere greit å ha i bakhovudet likevel.

Lyn er sjuande roman på norsk av den prisløna forfattarskapen til Echenoz, omsett med spiss og presis penn av Tom Lotherington. Det er godt å ha dei til gode for framtidige litterære utskeiingar.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Om politisk poesi

Politikken er tilbake i poesien – og denne gongen er det personleg: Det ligg kimar til opprør i å insistere på retten til å føle «feil». Ikkje minst er demonstrative dikt eit opprør mot normer for den gode smak.

«Og til sidst dette med at kunsten, åh kunsten, ikke skal tage parti, dette med, at det skulle være så grænseoverskridende spændende ikke at vide, om en forfatter der har skrevet en racistisk tekst mon også selv er racist, denne lille de riges juleleg (…) Jo, lad os skælme, lad os være åbne og forstyrrede og mange, men lad os ikke give magten hvad den vil ha, hvis du vil være reelt grænseoverskridende, så tag parti.»

Det er den danske poeten Asta Olivia Nordenhof som slik seier si hjartans meining om at politiske spørsmål så lenge har blitt gjort til spørsmål om privat moral, ikkje berre i offentleg debatt, men i litteraturen (statusoppdatering på Facebook 23. februar i år).

Eg har lenge lurt på om ikkje politisk litteratur er på veg inn i varmen igjen, men det var først i 2016 det verka som eit faktum også i Noreg: «Politisk litteratur» er ikkje lenger synonymt med «estetisk mindreverdig», men blir av mange oppfatta positivt som at forfattaren er velinformert, samfunnsengasjert og vil noko.

Eg er i alle fall lei av at kunst og kultur blir oppfatta som pynt, underhaldning og rom for undring, noko folk kan slappe av med etter dei seriøse nyhenda og før sporten. Du veit; slikt nokre av oss driv med fordi vi ikkje gidd å skaffe oss ein ordentleg jobb, men berre vil ha pengar frå staten for å leike oss med uforpliktande historier og intrikate resonnement.

Det var i 2013 det begynte å boble rundt dette her til lands, då Freddy Fjellheim og Espen Stueland tok initiativ til å etablere Forfatternes klimaaksjon. Aksjonen møtte motbør både frå dei som meinte at politikk ikkje har noko i estetikken å gjere og dei som ikkje skjøna kva forskjell forfattarar kunne gjere.

Ser vi oss derimot rundt i dag, er politikken overalt i kunsten. Og er det rart? Medan politikk berre for få år sidan var noko vi oppfatta som like traust og føreseieleg som årstidene, verkar det no som om kva helst kan skje. Ein karikatur av ein mann blir vald til president i USA, og vår eiga regjering vil ta statsborgarskapen frå heile familiar utan at sakene blir prøvd i retten. Plutseleg kjennest politikk viktig – skremmande viktig. Då er det vanskeleg å halde fast på tanken om at kunsten for all del ikkje må bli politisk, slikt må vi overlate til andre. Ja, berre sjå kor bra det har gått.

I førre nummer av BLA spurte eg om poesidebutantane i 2016 let bøkene ende opp i tru, håp og kjærleik fordi liding og tap er tabu. Eg trur framleis at den tanken kan ha noko for seg, men det finst også ein annan måte å sjå det på: Å navigere mot håp og gode kjensler kan vere å insistere på sin rett til å søkje lykka for seg og sine – og dét er ei politisk rettigheit. Kva finn vi om vi leitar etter politikk i samtidspoesien?

Les resten av essayet i BLA. Teksten vart først publisert i BLA nr. 2/2017


Poesidebutantane 2016

Lidande, lengtande – men håpefulle? Er håpet obligatorisk fordi liding og tap er det nye tabuet?

Det er alltid fare for at ein overdriv likskapane når ein skal skrive om fleire bøker, spesielt når ein, som meg, ser etter nye tendensar. Men er det ikkje litt påfallande at alle poesidebutantane i 2016 skriv om psykisk smerte og framandgjering, men at dei fleste likevel tonar ut i tru, håp og kjærleik?

At alle poesidebutantane i fjor var kvinner, trur eg ikkje seier noko om utviklinga på feltet, for så langt ser det ut til at det er flest menn som skal debutere med dikt i 2017. Det kan likevel vere greitt å ha kjønnsperspektivet i bakhovudet gitt at seksualitet, kjærleik og familie var sentrale motiv. Band til slekt og tradisjon var også viktig. Men la meg, for å halde på interessa, starte med sexen.

Sex og opprør
Nyleg såg eg Pussy Riots musikkvideo til låta «Make America Great Again», ei lite subtil åtvaring om Donald Trumps totalitære tendensar. Det visuelle uttrykket og kroppsspråket er tydeleg seksualisert, og det fekk meg til å lure: Kan seksualitet framleis verke undergravande i vår pornofikserte kultur, eller er det mest eit middel for å få merksemd? Uansett er sex er eit tema som alltid har hatt ei kopling til makt og dermed politikk.

På 1960-talet inspirerte filosofen Herberg Marcuse venstreintellektuelle med påstanden om at seksuell frigjering var naudsynt for politisk frigjering. Tanken var at seksualitet er uløyseleg knytt til livskraft, kreativitet og motivasjon – berre snu på Funcadelic sin legandarisk albumtittel frå 1970, så har du det: «Free your ass and your mind will follow».

Det stemte kanskje på 70-talet då ungdom med langt hår, panneband og slengbukser gjekk i demonstrasjonstog og ropte «Make Love, Not War!»; den seksuelle revolusjonen og politisk opprør gjekk hand i hand. Og det er lett å førestelle seg kor frigjerande dette må ha vore for dei som vaks opp i ei tid då strenge sosiale hierarki, frykt for atomkrig og sterke seksuelle tabu hadde lagt ein kraftig dempar på ungdommeleg livsutfalding.

Men når eg les dei to yngste av poesidebutantane frå 2016, Ingvild Lothe (f. 1990) og Maiken Horn Bolset (f. 1989), vert eg mint på kor mykje samfunnet har endra seg frå då til no. Og ein kan neppe seie at historia har gitt Marcuse rett: Det er mykje fint ein kan seie om ungdom i dag, men at seksuell fridom har ført til sterkare politisk engasjement kan ein vanskeleg påstå. I staden kan det verke som sex har blitt ein ny arena for prestasjonspress.

Hos Bolset og Lothe er fri sex ei sjølvfølge, men skildringane er prega av desillusjon; sex er assosiert med rutine, tenester og av og til audmjuking. Emosjonell intimitet er berre unntaksvis involvert.

Les resten av essayet her. Det er tidlegare publisert i BLA nr. 1/2017.


Maia Kjeldset Siverts: Det ble en rotte!

Mykje rart om kjensler: Underleggjering blir underhaldning når debutant Maia Kjeldset Siverts erstattar psykologisk realisme med psykologisk absurdisme.


Den som er lei autofiksjonen kan no glede seg over ei litterær vending mot det absurde: Maia Kjeldset Siverts debuterer med forteljingar som alle er meir eller mindre absurde, meir eller mindre vittige. Ei kvinne som har kasta seg frå balkongen og døydd, kjem attende for å straffe kjærasten ved å ete seg sjølv framfor han. Eller mindre dramatisk: At ein ikkje kan grine på trikken fordi «Tårer regnes som forsøpling av offentlige rom». Her kan vi trygt snakke om underleggjering.

Fantasiparade
I eit forord på to setningar opplyser forfattaren om at «Alle mine tekster handler om emosjonsregulering» – eller mangel på det, kan ein vere freista til å legge til. Her er det den barokke overdrivinga som gjeld, noko som til dømes viser seg bruken av utropsteikn. Det tydelege opprøret mot at god litterær smak er det avdempa og underforståtte, gjer at Siverts slektar tydeleg på Ingvild Schades absurd-satiriske debutroman Drammens rekordbok frå 2015.

Lengda på forteljingane varierer frå nokre få linjer til nokre få sider, og dei kan handle om vennskap mellom machomenn, menn som er særs velluka, menn ein ikkje kan kjenne seg trygg på, par som går på teater, par som har sex, kvinner som blir heime på laurdagskvelden for å onanere og kvinner som et halve rosiner fordi dei kjenner seg som elefantar.

Tekstane demonstrerer ein vill kreativitet, men forfattaren har også gjort gode observasjonar av korleis ulike folk ter seg. Fleire av forteljingane er i realiteten karikaturar, til dømes av verdsmeister-mannen i «Han oppdaget verden først» eller forfattardebutanten som veit å iscenesetje seg sjølv i «Den neste Vigdis Hjorth».

Men dei fleste forteljingane manglar ein tydeleg tendens som gjer dei til satire. I «En slem fyr» fantaserer ei kvinne om at kjærasten har sex med ei anna kvinne medan ho sjølv ser på: «Jeg vil like å se deg ta en jente på nitten bakfra.» Det er ein tekst det er vanskeleg å plassere, til gjengjeld er det rom for tolking. Det blir litt som å lese dikt, ein treng ikkje å kunne stave ut ein bodskap i alt.

Omvendt psykologi
Det er enklare å more seg på ukomplisert vis over teksten «Hopp, snakk, spis» som berre i formuleringa verkar som ein bestialsk parodi på sjølvrealiseringsfilmen «Eat, pray, love»; det er her vi møter liket som et seg sjølv framfor kjærasten. Eller med «En venn er en av samme kjønn», kor Siverts karikerer mannlege venskap på eit vis som kombinerer bitter feministappell med festlege litterære referansar: «Han begynte å bruke ordet ømhet etter at kjæresten ga ham en intimitetsroman av Geir Gulliksen».

Og der har vi eit stikkord som kan karakterisere utgjevinga negativt: Dette er så langt unna ein «intimitetsroman» det er mogleg å kome. Psykologisk realisme om emosjonelle drama basert på verkelege hendingar er erstatta med kriminelle menn kalt Rotta som snakkar i store bokstavar og utropsteikn – eller med ei kvinne som vil bruke menn som muser for kunsten slik Picasso gjorde, og difor ringer Tomas Espedal.

Likevel er det ingen mangel på psykologisk innsikt her, dei er berre formidla på ein meir skrudd måte. Mari Kjeldset Siverts kombinerer innfall i overflod med evna til å formulere seg både uventa, kortfatta og humoristisk. Resultatet er i hovudsak godt: På sitt beste er ho særs underhaldande, på sitt verste berre litt forvirrande.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.


Rønnaug Kleiva: Western Desert

For opne landskap: Rønnaug Kleivas nye noveller er av varierande kvalitet. Dei fleste er for utydeleg og svakt formulert.

Det er ikkje ofte ein som kritikar tar seg tid til å kommentere omslaget på ei bok, endå det er mykje fint å sjå. Men designen på Rønnaug Kleivas lille novellesamling av året, Western Desert, er så slåande og vakkert at eg berre må nemne det: Ein kunstig raudfarga himmel over eit snøkvitt fjellandskap gir på same tid assosiasjonar til kulde og varme, ro og katastrofe. Novellene spelar også på motsetnader og det tvitydige, men den litterære kvaliteten lever ikkje opp til den visuelle.

Død og melankoli
I det siste har fleire etterlyst at forfattarar i staden for å ta utgangspunkt i si eiga erfaring brukar innlevingsevna si til å skildre andre slags liv. Og Kleiva gjer nett det: Boka inneheld sju korte noveller, alle med ein eg-forteljar som skildrar livet og relasjonane til sine næraste. Det er på sett og vis den mest fiktive forma av alle: Det er som å vere inni hovudet på nokon som fortel historia om seg sjølv til seg sjølv.

Det er ei vanskeleg form, spesielt når ein har velt ein forteljar som ikkje utan vidare liknar på ein sjølv, og det har Kleiva også gjort. Heile seks av forteljarane er menn, dei fleste er middelaldrande eller eldre, og død og sorg er viktige motiv. Kleiva lukkast faktisk best når ho rører seg lengst vekk:

Den siste novella, Enno er det berre november, handlar om ein mann i Serbia som sjølv er døyande. Han tenkjer attende på eit opphald i Oslo og ho som var elskarinna hans då og ein periode etterpå. Han verkar resignert, men på same tid fredfull, og den knappe, springande forma kler melankolien han ser livet sitt med.

Ein liknande melankoli pregar fleire av novellene, men ofte er det noko uklart i framstillinga som hindrar at eg vert gripen, sjølv når den bakanforliggjande historia er tap av ein son i terroren på Utøya. Det kan også vere fordi desse novellene har meir dialog i seg. Dei ofte svært knappe replikkane formidlar verken direkte eller indirekte den fulle tyngda av sorga. At språket er daglegdags og lite prega av biletleg tale, skulle i seg sjølv ikkje vere til hinder for ein sterkare effekt.

Noko manglar
I andre noveller er tonen kvassare, nesten – men berre nesten – satirisk. Det gjeld spesielt ei skildring av kva som rører seg i eit forfattarmiljø når ein eldre kollega brått døyr og både den eine og den andre nyttar høvet til å sole seg i avglansen i personleg vinkla nekrologar.

Den novella som går lengst denne vegen, og lukkast best  med det, er Livets framhald. Her er forteljaren ein kynisk mannsperson som systematisk jobbar med å dokumentere sin høgst personlege versjon av det som skjer både i yrkes- og familielivet, slik at han skal kome godt frå det om det oppstår ein konflikt der ord står mot ord.

Igjen fungerer det fordi verkemidla dreg i same retning. Brodden er også skarp nok til at humoren kjem fram. Stilen minner om Nina Lykke, men Kleiva lukkast ikkje like godt med å skrive fram ein komikk rundt haldningane ho blottar og indirekte kritiserer.

Som tittelen Western Desert seier, skildrar Kleiva situasjonar som kanskje kjenneteiknar eit typisk vestleg, mentalt landskap: Kjenslene er fortrengde, underkommuniserte eller finst rett og slett ikkje. Eg støyter på ein liknande problematikk i vurderinga; i dei fleste novellene kjennest det som at noko manglar, men det er vanskeleg å setje fingere på akkurat kva det er.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Frederik Svindland: Pelargonia

Alt er så nær meg: Kombinasjon av det intenst kjenslevare og lyriske bilete gjer Frederik Svindlands debutroman til ei forfriskande og god lesaroppleving.

Eg har alltid tenkt at det er noko farleg med kjensler – samstundes som eg har vore så full av dei. Det hefta noko latterleg ved det: Å ikkje vere kul og ironisk, men snarare lett å begeistre, lett å røre til tårer og så oppslukt av sine eigne kjensler, tankar og fantasiar at det kan vere vanskeleg å faktisk få gjort noko.

Men med åra har eg sett ein motsett tendens òg: Å ha sterke kjensler eller til og med psykiske vanskar kan bli sett som teikn på at ein er djup og spesiell. No for tida er det ikkje nok å vere vanleg, ein skal helst skilje seg ut i mengda.

Det er mellom desse polane, det vanlege og det høgspende, Frederik Svindland rører seg i debutroman Pelargonia. For det finst vel knapt eit vanlegare innhald i ein debutroman enn nostalgiske barndomsskildringar. Likevel skil Svindland seg ut med ei utprega romantisk haldning – ikkje som i romantisk kjærleik, men som i den litterære epoken. Han har gjort pelargoniaen, som finst på tallause norske terrassar, til 2017-svaret på romantikkens blå blome, og blitt løna med nominasjon til Tarjei Vesaas debutantpris.

Nyanserikdom
Når forteljaren på første side skildrar opplevinga av heimen og landskapet han vaks opp i, karakteriserer han samstundes sin eigen måte å fortelje på:

Alt stort og smått som skjer får lov til å være så høytidelig som vi selv føler det, det er ingen historie her å rette forestillingene sine etter, bare rekken med hverdagslige øyeblikk, det umiddelbare som utløses i alle ting, liksom det finnes en egen rettferdighet i det som gror, i det som slipper, i det som speiler seg.

For denne forteljaren er sjølve livet ikkje hendingane, men opplevinga av naturen, heimen, foreldra. Saman med andre føler han seg utanfor, så han er bekymra for framtida: «Hvis moren min glemmer meg, er jeg virkelig ingen.»

Eit særtrekk ved romanen er at store tema berre let seg ane som utydelege landskap bak detaljane forteljaren fokuserer på. At han har psykiske problem, kjem fram i omtale av fotballspeling, som lenge var «en finte ut av fobiene». Så misser han konsentrasjonen og opplever at ballen tar hemn. Kanskje er det det same indre trykket som gjer det vanskeleg samle hendene om noko, «det er som å fylle et melkeglass med en høytrykkspyler».

For å spegle dei sterke sanseinntrykka tyr Svindland flittig til poetisk biletbruk: «Himmelen er uthvilt og enfoldig.» Det kunne ha blitt klamt, men i staden gjer den uredde bruken av sterke kjensler og personlege metaforar at boka kjennest som eit møte med noko nytt. Mangelen på dramatikk gjer at forfattaren verken hamnar i det svulstige eller ufrivillig komiske. Ein kan sakne eit tydelegare historie, men språket gjer lesaropplevinga interessant og god.

Økolitteratur
Frå Henrik Wergeland til Sigbjørn Obstfelder, Inger Hagerup (som eg lånte overskrifta frå) og Tarjei Vesaas sjølv – biletet av den inntrykksvare og kjensleridde forfattaren er velkjend nok. Men det er likevel ikkje vanleg no for tida at ein ung mann skriv om kjensler for naturen og foreldra sine på så gjennomført lyrisk vis. Her fins det ikkje spor av verken humor, sex eller intellektuelle analyser. Som romantikarane nyttar Svindland i staden ei fragmentarisk form til å løfte fram ei personleg oppleving av det jordiske og forgjengelege.

Ein kan lese boka som økolitteratur, kor mennesket blir skrive inn, ikkje som herskaren, men som del av naturen, avhengig av den store heilskapen. Svindland rører seg difor vidare frå autofiksjonstrenden mot ein litteratur der forteljaren er tydeleg til stades, men likevel får fram at det er verda som skaper mannen – ikkje omvendt.

Teksten var publisert i Dag og Tid 10.03.2017


Det må vere nokon som elskar nokon. Kjensler og politikk i litteratur og kritikk

«the very effort of thinking the aesthetic and political together […] is a prime occasion for ugly feelings.»  – Sianne Ngai

I ein samtale med forfatterkollega Kristine Næss på Litteraturhuset i Oslo vinteren 2016 ga Anne Oterholm uttrykk for ein politisk intensjon bak romanen Liljekonvallpiken (2015): Etter å ha opplevd kor misvisande media si framstilling var i ei sak ho sjølv kjende godt, ville ho vise kor lett vi tar historier på alvor sjølv når forteljaren heilt tydeleg er upåliteleg.

Litt seinare same kveld fortalde ho at ho aldri får heilt sving på skrivinga før ho har funne ut kven forteljaren er som person, og kva som motiverer hen til å fortelje om hovudpersonen. «Det må vere nokon som elskar nokon», sa ho.

På denne tida var eg midt i arbeidet med teksten du les no, og det slo meg at dei tilsynelatande ulike innblikka i Oterholms skriveprosess viste ein grunnleggjande samanheng mellom politikk, kjensler og litteratur. For kva er det som motiverer oss til å fortelje? Og kvifor reagerer vi så sterkt når vi er usamde om kva som sant – slik vi har sett det demonstrert i debatt om «virkelighetslitteraturen»? Det handlar om definisjonsmakt.

Eg trur det kan seiast så enkelt som at det er kjensler som gjer litteraturen politisk potent. Det følgjande er eit forsøk på å dra lange linjer og tenke vidare rundt kva fokus på kjensler kan tilføre samtalen om politiske dimensjonar i litteraturen.

1.
Den generelle samanhengen mellom affekt og politikk er openberr; politikk handlar om prioritering og fordeling av materielle og immaterielle verdiar som formar livet vårt på heilt grunnleggjande vis. Kjensler er difor både ein reaksjon på og eit uttrykk for korleis det står til med den heilt sentrale balansen mellom individ og samfunn, særinteresser og sams interesser. Mangel på emosjonelt engasjement kan vere eit samfunnsproblem for eit demokrati basert på politisk deltaking. Ein viss friksjon er også eit naudsynt grunnlag for identitetsdanning og kjensla av å høyre til i ei gruppe. Men blir konfliktane for store, trugar vald og samanbrot av samfunnsordenen.

No om dagen kjennest det som verda nærmar seg slike tilstander. At mange no snakkar om «kjenslesamfunnet», er det grunn til å sjå i samanheng med den aukande økonomiske ulikskapen Thomas Piketty har påvist og dei negative, samfunnsmessige konsekvensane Kate Wilkinson og Richard Pickett har vist oppstår som konsekvens av ulikskapen. Den teknologiske utviklinga styrkjer tendensen: Filosofen Paul Virilio har skildra korleis oppheving av avstand i tid og rom gjennom nyhende og sosiale medium på internett forsterkar dei bølgjene av affekt som oppstår som reaksjonar på politiske handlingar. Kjensler har dermed fått større kraft til å påverke politikken. Dette gjer det naudsynt å skjøne samspelet mellom intellektuelle vurderingar og kjensler betre.

«Følelser er […] desto mer i vår makt, og sjelen er desto mindre passiv i forhold til dem, jo mer kjente de er for oss», les vi hos Spinoza. Eg har med åra begynt å tenkje at mykje av det vi kallar rasjonalitet, i realiteten er etterrasjonalisering, og at vi alle systematisk overvurderer vår eigen rasjonalitet og undervurderer andres. Så eg tolkar Spinoza dit at den som ikkje kjenner sine eigne kjensler, truleg blir styrt av dei i større grad enn han sjølv trur. Det er ein tanke verd å ta med seg inn i både politikken og litteraturkritikken.

Les den komplette artikkelen med fotnotar og litteraturliste på nettsida til Vinduet.