Merethe Lindstrøm: Nord

Vonde vegar gjennom ingenmannsland: Trass i sterke scener løftar Lindstrøms siste roman seg aldri heilt ut av det tenkte universet.

Etter at Merethe Lindstrøm med sin førre roman, Etter vinterarkivene (2015), gav seg autofiksjonen i vald med stort hell, har ho no gått i ei heilt anna retning. I romanen med den anonyme tittelen Nord fortel ho ei historie kor poenget ikkje er å presentere bestemte personar i eit tid- og stadfesta miljø, men snarare å utforske ekstreme erfaringar. Dette pregar også lesaropplevinga. Trass mange sterke scener er dette ei historie som aldri heilt løftar seg nok ut av det tenkte universet til at personane tek til å leve sitt eige liv i lesaren.

Karakteristisk språkføring
Hendingane vi får skildra er skakande, og lidinga er av det langdryge og seige slaget: Svolt, kulde, utmatting, einsemd, uvisse. Ein avmagra gut på 17 med deformert rygg er på vandring gjennom eit dystopisk landskap prega av bomba landsbyar, daude tre, støv, aske og gjørme. Etter kvart får vi glimt av den dramatiske forhistoria: Opphald i fangeleir og ei dødsvandring gjennom Europa. Etter å så vidt å ha unngått å bli avretta då han ikkje orka å gå meir, hamnar han hos ei ung enke som pleier han fordi ho treng å tru at det er ektemannen som er komen heim. Men det viser seg å ikkje bli ei trygg hamn.

Dei sterkaste partia i romanen er dei som skildrar korleis slik langvarig pine kan viske eit mennesket ut innanfrå og skyve det mot galskapen:

Jeg liker ikke meg selv noe særlig lenger, derfor er det rart at jeg bare noen uker før jeg møtte gutten multipliserte den jeg er, ensomheten holdt ikke ut seg selv lenger og skapte en annen, men helt lik, oftere og oftere var jeg to.

Lindstrøm har ei karakteristisk kjenslevar og uttrykksfull språkføring som spesielt i dei to siste bøkene av og til verkar omtrentleg på ein personleg måte, men andre gongar er suverent treffsikker. Sjå til dømes formuleringa midt i sitatet ovanfor, om einsemda som deler seg og blir to. Det kan verke upresist, men også vakkert flytande og ope. Det er ikkje heilt ulikt språkføringa til Ole Robert Sunde i den aktuelle romanen Penelope er syk, sjølv om bøkene elles er svært ulike. Eg ser dette språket som ein styrke, det gjer Lindstrøm god å lese uansett kva ho skriv om.

Liding utan namn
Det som reddar vitet til forteljaren i Nord, er møtet med ein yngre gut som blir med vidare. Men det ein minimal fellesskap dei deler. At dei verken har krefter til å snakke eller føle noko særleg, er spegla i måten boka er fortalt på. Det er likevel ein veikskap at handlinga aldri kjem seg ut av ingenmannslandet. Karakterane inkarnerer seg aldri i personlegdomar ein som lesar opplever som meir enn representantar for visse erfaringar.

Eit teikn på at dette ubestemmelege er intendert av forfattaren, er at vi ikkje får vite namna til hovudpersonane. Forteljaren kallar sitt imaginære alter ego for Jol, etter ein tilbakeståande gut han kjende før. Den unge kvinna som reddar han, insisterer på å gi han namnet til ektemannen. Men kven han eigentleg er, er det ingen i landsbyen som interesserer seg for. Medvandraren blir berre kalla «gutten», og når dei kjem over eit forlatt spedbarn, blir ho heitande «barnet». Har lidinga redusert dei til eksistensar nesten utan eigne identitetar?

Desse skildringane har ikkje berre relevans for den 2. verdskrig-konteksten Lindstrøm skisserer, men også for liknande hendingar andre stader, som flyktningstraumen vi no ser frå sør og aust mot nord i Europa. Eg trur dette er ei bok som vil vekse ved nærare analyse, men førsteinntrykket er at stilen er for kontemplativ til å trenge gjennom panseret ein raskt utviklar i tider som desse.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

Advertisements

Ole Robert Sunde: Penelope er syk

Himmel og hav i kvar pytt: Sunde lèt sitt livs drama bli spegla i mange, små flater. Det har blitt ein diamant av ei bok.

Ein eldre mann går ut for å kjøpe sushi medan kona ventar heime. Vanlegvis ville ei slik hending ikkje gitt litterært stoff til meir enn eit dikt eller ei kort novelle. Men når mannen er Ole Robert Sunde, stiller saka seg annleis. Etter at porten til bygarden på Bislett i Oslo har slått igjen bak han, legg han først merke til korleis hinna på vatnet i ein pytt blir uklar av rørsler i bakken. Han ser mot antikvariatet over gata og tenkjer på ei bok han vil ha. Ein nabo dukkar opp og gir han assosiasjonar til ei bok av Imre Kertész. Så her nyttar det ikkje å vere utålmodig. Til gjengjeld går det raskt både hit og dit i språket og tanken. Det myldrar og sildrar i alle retningar på ein gong og innimellom gnistrar det til, ofte morosamt og ofte trist.

Tankeflukt
Med Penelope er syk har Ole Robert Sunde skrive si mest tilgjengelege bok så langt, men det betyr ikkje at det manglar finesse – tvert om. Ta berre smussomslaget: Det viser eit teikna skjermbrett av noko som liknar kinesisk redwood. Dei stjerneforma utskjeringane fangar merksemda og gjer meg nysgjerrig på kva som skjuler seg bak. Dei mange skildringane av nære detaljar i teksten fungerer på same måte for det eksistensielle dramaet tittelen viser til; at kona er alvorleg sjuk.

Sidan Ole Roberts Sunde miste kona si i fjor, er det nærliggjande å lese romanen som eit portrett, ikkje berre av forfattaren, men av kven kona var for han og kven han var saman med henne. Stadig kjem han attende til slikt ho har sagt, sams erfaringar, og, etter kvart, livet i sjukdomsperioden. Under alt han observerer, assosierer, fantaserer og resonnerer ligg spørsmålet: Korleis vil livet bli når ho ikkje lenger er der når han kjem attende frå tankefluktene sine?

Referansen til Penelope, kona til Odyssevs, viser også til at romanen er komponert som ei spegling i miniatyr av Odysseen av Homer. Der Odyssevs var i krig og på reise i 20 år før han kom heim, går vår helt ein tur på nokre hundre meter som kanskje tek ein halvtime. Den eigentlege reisa skjer i tankane og strekkjer seg over eit ekteskap, eit liv, ja, over tusenvis av år bakover i historia og fram mot alt ein kan fantasere om og undre seg over. Den vesle utflukta blir ein pytt som både kan spegle himmelen og skjule mykje under yta.

Musikalsk dynamikk
Ein kan ikkje vere opphengd i grammatikk når ein les Sunde, han er glad i å la språket flyte raskt og fritt. Til dømes kan han la fleire replikkar følgje på kvarandre i same setning og avslutte med «sa hun, sa jeg.» Så må ein gå attende for å sjå kven som kan ha sagt kva. Ofte blir den raske rytmen i lange, oppramsande periodar broten av med avsnitt på éi setning, gjerne med gjentaking av ei tidlegare utsegn. Slik får språket musikalitet og dynamikk som òg kan ha ein komiske effekt.

Det er elles fin komikk i skildringa av møte med typar som Oslokyklopen, Osloforfatteren, Shipping-Berger og Døden, utan at det tek noko vekk frå alvoret og den fortvila situasjonen som kjem stadig tydelegare fram.

Gjennom heile romanen går vatn igjen som motiv; regn og pyttar, vatn frå ei lekk kran og fantasiar om hav. Alt vatnet står for noko meir, kanskje tårer, eller kanskje rett og slett livet? Mot slutten tenkjer forteljaren på at kona er fødd i stjerneteiknet Vassmannen og elskar å symje. Dermed blir det den mest opne og vare kjærleikserklæringa ein kan tenkje seg når siste setning lyd: «jeg har alltid elsket regn». Slik let Sunde dei store kjenslene bli spegla i mange, små flater, og difor funklar Penelope er syk som ein diamant.

Tidligare publisert i Dag og Tid.


Arne Borge: I stedet for blomster

Kakofonien i hovudet: Arne Borge skriv fram fragmenterte mentale landskap kor offentleg og privat, intellekt og kjensler finst samtidig, men ikkje samordna.

Poesidebuten til Arne Borge har eit utprega fragmentarisk uttrykk. Dermed er kritikar og journalist Borge, utan å vite det, så vennleg at han byggjer opp under påstanden eg skaut inn i den offentlege samtalen i førre nummer av BLA: At den yngre garde forfattarar prøvar å både vise og samle ei motsetnadsfull og fragmentert røynd mellom bokpermane.

Ja, heiter det forresten fragmentert eller fragmentarisk? Litteraturkritikar Ulf Eriksson har påpeika at det kan vere to forskjellige ting: «Fragmentert» er når fragmenta viser til ein heilskap som har gått i oppløysing, medan «fragmentarisk» er når fragmenta ikkje stammar frå ein slik heilskap. («Bitar av oskuld», melding av Nils Chr. Moe-Repstads Wunderkammer (27 kataloger), Vagant.no, 11.12.2016).

Gitt den kakofoniske frase-collagen som kjenneteiknar dikta i denne samlinga, er det lett å dra slutninga at fragmenta ikkje viser til éin, tidlegare heilskap. Men ein kan òg tenkje at Borge vil kommentere ein så stor og mangfaldig heilskap som den offentlege samtalen. Eller at han viser korleis element frå den private og den politiske sfæren blandar seg i medvitet. Og er då medvitet hos individet éin heilskap – eller ikkje? Denne spenninga mellom eit individuelt perspektiv og språket som overindividuell leverandør av meining går gjennom heile samlinga.

Kva kjem i staden?
Tittelen I stedet for blomster kan ein tolke i fleire retningar. Frasen minner om dødsannonsar kor ein kan lese at dei pårørande i staden for blomar ønskjer gåver til ei god sak. Er diktsamlinga på sett og vis eit minneord over noko som er tapt? «Samanheng og meining» melder seg utan vidare som ein idé om kva tap den fragmentariske forma vitnar om, men eg veit ikkje – det høyres for postmoderne ut.

Ei anna lesing av referansen i tittelen er at medkjensle bør omsetjast i nyttige gjerningar i staden for vakre symbolhandlingar. Arne Borge har tidlegare vore ein av fleire skribentar på bloggen Poetikk Politikk Praksis. Så eg ventar nesten å finne politiske dimensjonar i diktsamlinga – og det finn eg. Miljøproblematikk er berre éit av fleire element i motivkretsen («Artene forsvinner. Det er nå så, det er naturlig, det / handler om prioriteringer»), men ein kan dra tolkinga av tittelen mot spørsmålet: Kva har vi i staden for natur?

Ei tredje tolking er metalitterær: Mykje poesi brukar natur som motiv og symbol for det vakre, det urørte, det ville. Og blomar gir assosiasjonar til kjensleladde, sosiale gestar i både kjærleik og sorg. Då blir spørsmålet: Kva er det som kjem «i steden for blomster» i den poetiske forma Borge brukar?

I tillegg til det fragmentariske er dikta kjenneteikna av mangel på metaforar og eksentriske formuleringar. Men frase-montasjane har likevel noko dobbelt ved seg. Tilnærminga kan verke konseptuell og ironisk, men har òg ein underliggjande personleg og engasjert tone. Dobbeltheita pregar også den minimalistiske bokdesignen i kvitt og raudt. Raudt leier tankane mot både blomar og blod, estetikk og smerte, medan det kvite gir eit kjøleg og nøkternt inntrykk. Første dikt formulerer dette utgangspunktet slik:

influensasesongen er i gang – jeg tar vare på minnene
små figurer – frostrøyk frå munnen –
det må finnes en sjel – minste felles multiplum
sånn er jeg
jeg lager ting med hendene – hvite vegger
et nøkternt utgangspunkt

Det er noko flytande og ubestemmeleg over denne måten å setje setningsfragment saman på; med tankestrek. Som om orda skal fange ei ikkje heilt definert, men altomfattande livskjensle: «noe på gang – her på jorda / storslagent – det blir bare større og større».

Noko å brenne for
Samlinga har tre delar, og den første har tittelen «Oppblomstringen av kaffehus». Igjen ordet «blomster», altså, men i ei overført tyding som ikkje tar oss ut i naturen, men til eit urbant miljø. Kaffehus har, først i islamsk og sidan i europeisk tradisjon, vore viktige arenaer for intellektuell debatt – i dag huser dei vel meir kvardagslege samtalar. Dei mange ståande uttrykka i dikta kan ein lese som brokkar av samtalar, og den satiriske bruken av politikartalemåtar tydar på at det er den offentlege samtalen i vidare forstand dikta hermar og kommenterer:

vi må ta debatten
kraft og besluttsomhet – vår sekulære tid – en veldig kort introduksjon
frarøvet grunnfortellinger
det åpner opp for nye muligheter.

Dette er altså langt frå sentrallyrikk, og bruken av «jeg» signaliserer ikkje eit einskapeleg diktareg. Men så var det dette med den underliggjande kjensla – ho må jo tilhøyre nokon. Og det er ein personleg dimensjon her.

I andre del, som er kalla «Høstens farger» er uttrykket annleis: Linjedelte dikt med tydelegare indre samanhengar erstattar tankestrekane og det springande, fragmentariske. Og i første dikt møter ein det som verkar som eit diktareg i sorg. Men alt i andre dikt blir det melankolske inntrykket brote opp med eit ironisk spark til ein viss type «daglegtaledikt» som det har kome mange av, til dømes frå Flamme forlag:

Det kommer innenfra. Jeg kjenner det.
La det komme, dette er mitt

ståsted. En helt ny sjanger.
Å si ting rett ut. På norsk.
Private assosiasjoner, ting som elles
ikke blir sagt.

Den dramatiske versedelinga mellom første og andre strofe slo meg utan vidare som ein vits, ein god vits. Også vidare vippar dikta mellom glimt frå ei personleg erfaring og innslag av fraser, noko som blir fint oppsummert når det i eit dikt heiter: «Jeg forhandler med dagligtalen». Når «jeg» blir erstatta med «man» eller «vi», er vi igjen over i satiren: «Optimismen er helt klart på vei tilbake på catwalken. // Kanskje litt av begge deler./ Man skal jo leve også.»

Les heile meldinga i BLA nr. 8/2017.


Olaug Nilssen: Tung tids tale

Å stå i det: Tung tids tale er eit sterkt og rått portrett av ei kvinne som har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Det er ein lang og tung veg som ligg mellom den lattermilde tabuknusinga i Olaug Nilssens gjennombrot som forfattar, Få meg på, for faen frå 2005, til fortvilinga og sinnet som pregar årets roman, Tung tids tale. I mellomtida har ho gitt ut både sakprosa, barnebøker og skodespelet Stort og stygt, kor ho starta handsaminga av emnet ho no tek vidare: Å bli foreldre for første gong og oppdage at barnet ikkje utviklar seg slik som alle andre. Når krava om meir omsorg oppstår, er det ikkje anna å gjere enn «å stå i det» – men kva gjer ein eigentleg når kreftene tar slutt?

Tunge tak
Tittelen Tung tids tale er henta frå det kjende diktet til Haldis Moren Vessas. Men i romanen blir oppfordringa i diktet («Alt du kan løfte av børa til bror din, må du ta på deg.») ein utmattande realitet for ei mor som er på randen både psykisk og fysisk etter å ni år med ein son som må ha hjelp til alt, og som slåst og stikk av. Det er òg to yngre born i familien. At det også er arbeidskrevjande å skaffe den avlastinga familien sårt treng, legg stein til byrden.

Romanen er skrive i «du»-form og dedusert til sonen Daniel. Sentralt i handlinga står det byråkratiske kravet om at foreldra til guten må gå med på at han blir diagnostisert, ikkje berre som autist, men som psykisk utviklingshemma før han kan få 100 døgn i året på institusjon. Dei strittar imot i det lengste – for dei hugsar jo alt han fekk til før, dei ser nyansane i han som forsvinn bak ein slik diagnose.

Det er hjarteskjerande å lese om møte med velmeinande naboar og offentleg tilsette, om skamma ho kjenner av tanken på at dei synest ho ikkje gjer ting rett, at ho burde ha klart meir. Ho kjenner også frykta at ho kan kome til å slå sitt eige barn – og rettferdiggjere det.

Sjeldan har vel det litterære verkemiddelet gjentaking vore meir på sin plass enn i skildringa av omsorgsrutinar ein skal gjennom fleire gongar kvart bidige døgn. For ikkje å snakke om det fysisk og emosjonelt krevjande i å ikkje bli møtt med kjærleik, men med vald av barnet ein elskar så høgt:

«Lenge visste eg ikkje kva eg skulle gjere når du slo meg og beit meg. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg, og eg brølte. Du beit meg, og eg banka i veggen.»

Kjærleikssongar
Men her finst òg gode augneblinkar kor mor og son finn kvarandre i opplevinga av naturen, eller kommuniserer med memorerte songstrofer. Kontrastane er store, dermed vert det nesten magisk når sonen i baksetet plutseleg seier «Jeg tror jeg elsker deg» og mora etter å ha stogga bilen og gjengjeldt kjærleikserklæringa kan svare med ei strofe frå den rette songen.

Nilssen gir ser her ut i same landskap som Lars Amund Vaage gjorde i Syngja (2012), kor han skildra livet med ei autistisk dotter. Vaages historie dekte eit lengre tidsperspektiv og hadde meir rom og ro til refleksjon. Nilssen si bok er tøffare og tettare på nylege erfaringar – til dømes sluttar romanen med gjengjeving av eit brev med avslag på søknad om omsorgsløn, datert 18.05.2017.

Det er mykje det er vanskeleg å skjøne utan å ha opplevd det sjølv, men i dette tilfellet skal det ikkje så mykje fantasi til: Alle som har hatt ansvar for små born veit kor slitsamt det kan vere, og så les ein om alt som her kjem i tillegg. Det er modig av Olaug Nilssen å skildre så direkte ein situasjon det er offentleg kjent at ho sjølv lever i. Romanen er som eit skrik: Rå, sår og sterk. Det er lyden av ei kvinne i kamp, ei som alt har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 


Kaja Schjerven Mollerin: Vigdis, del for del

Krigar med slør: Kaja Schjerven Mollerin imponerer med eit portrettintervju av Vigdis Hjorth – forfattaren som ikkje let seg målbinde.

Det er lett å sjå likskapar mellom hovudpersonen Bergljot i fjorårets litterære sensasjon og stridseple, «Arv og miljø», og forfattaren Vigdis Hjorth. Når ein les det polemiske motsvaret som kom tidlegare i haust; romanen «Fri vilje» av søstera Helga Hjorth, er det heller ikkje vanskeleg å sjå likskapar mellom den fiktive forfattaren Vera Lind og Vigdis Hjorth. Påstanden er at romanen Vera Lind gir ut, som altså handlar om det same som den verkelege romanen «Arv og miljø», er fullt og heilt basert på verkelege hendingar i familien. Bortsett frå at forfattaren lyg om kva ho har opplevd i barndommen. Altså Vera. Altså Bergljot. Altså Vigdis. Eller korleis blir det, no igjen …

Midt i alt dette står Vigdis Hjorth og insisterer på at det ho skriv er romanar, ikkje røynd, uansett kor mykje av eigne og andres erfaringar ho har brukt litterært. Det er merkeleg kor provoserande det er, post-Knausgård, å nekte å forenkle og å blottstille seg i same rørsle. Resultatet er at det er henne ein blir mest nysgjerrig på. Spesielt etter det infame portrettet i Helga Hjorths roman pressar spørsmålet seg på: Kva slags menneske er Vigdis Hjorth eigentleg?

Så, som ved eit kulturelt-kommersielt mirakel, kjem den uvanleg godt tima intervjuboka «Vigdis, del for del», ført i pennen av hennar gode ven, tidvise debattmotstandar og særs kompetente lesar Kaja Schjerven Mollerin. Boka gjer det tydeleg at ein forfattar som har vore i rampelyset i over 30 år, veit meir enn dei fleste om kva det kostar å vere ein offentleg person – og om fridomen som ligg i å spele roller.

Les resten av meldinga i Bokmagasinet.


Paal Maage Elstad: Lysmøkk

Det skumle kretsløpet: Trass den knappe, prosaiske stilen merkar ein at Paal Maage Elstad si andre diktsamling har både eit distinkt lynne og eit intellektuelt prosjekt. Dette er gode dikt.

Lysmøkk er ein tittel ein legg merke til. Etter å ha lese gjennom samlinga eit par gongar, ser ein at dette samansette ordet femner omgrepspar store som eksistensen sjølv: Liv og død, skaping og forfall, natur og kultur. Diktet tittelen er henta frå, går slik:

Solen sparker fra fjelltoppen
og fortsetter oppover

Vi blir igjen synlige
for hverandre
i
ekskrementskyen
den dumper over oss

Skjære                    Poet

Bøtte på bøtte med lysmøkk

At lys på denne måten blir framstilt som skit, er stikk i strid med det vi er vande med å tenkje om lys som symbol for alt som er godt – noko som straks får meg til å tenkje både på modernismens barndom i og med Charles Baudelaires Les fleurs du mal (1857, på norsk Det vondes blomar, Haakon Dahlen, 2014) og den dada-inspirerte, finlandssvenske poeten Gunnar Björlings (1887–1960) vilje til å provosere med formuleringar som «Gud och excrement». Samtidig kan ein tenkje seg både at lysstråling er eit slags avfallsprodukt frå forbrenninga på sola, og at det lyset gjer synleg for oss, ikkje alltid er så lekkert. Poeten blir, som skjæra, ein som plukkar opp alle dei små tinga lyset blinkar i, om det er skattar eller søppel.

Når eg tenkjer på det no, slår det meg at både lys og møkk er livgivande; begge delar driv vidare det kretsløpet eksistensen er. Det er eit sentralt motiv i Lysmøkk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Vegard Sæteren: Håndbok for flyktninger

Sprikande staur: Vegard Sæterens debut blandar ulike stemmer og stilnivå, alvor og satire. Eg saknar skarpare formulert kritikk.

Det er ei vanleg innvending mot dikt at dei er for vanskelege å skjøne. Og ja, det finst ein del poesi som krev stor tolkingsevne og forkunnskap – eller vilje til intensiv googling. Riktignok legg mange for stor vekt på intellektuell forståing – å lese dikt handlar òg om å vere open for andre måtar å oppleve på enn den rasjonelle. Men i dikt med gåtefulle metaforar og lærde referansar er det i alle fall mykje å ta tak i.

Eg synes at det kan vere vel så utfordrande å tolke tilsynelatande svært enkle dikt, og i den kategorien kjem Vegard Sæterens debutsamling Håndbok for flyktninger. Eg skriv «tilsynelatande», for det må jo ligge noko meir under når éi side berre inneheld dette: «Jeg liker å sitte inne og lese bøker». På sida før stod det: «jeg vurderer å kjøpe en seilbåt». Og på sida etter:

Jeg liker
å stå under et tre
om høsten
når bladene er gule
og røde

Tekstane er tatt ut av ein større samanheng i kapittelet «dialoger», og er eit døme på at koplingane mellom dikta, og  mellom dikta og konteksten dei må lesast inn i, kan vere vel så viktig for tolkinga som form og innhald i éit dikt. Sæteren nærmar seg altså ein «postpoetisk» praksis kor sjanger betyr lite (mellom anna står det ingen stad i boka at dette er dikt), og kor det sentrallyriske diktareget ikkje står i sentrum. I staden møter vi eit uttrykk som stadig endrar seg, og ulike stemmer som ofte – men ikkje alltid – er brukt ironisk eller satirisk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no