Frederik Svindland: Pelargonia

Alt er så nær meg: Kombinasjon av det intenst kjenslevare og lyriske bilete gjer Frederik Svindlands debutroman til ei forfriskande og god lesaroppleving.

Eg har alltid tenkt at det er noko farleg med kjensler – samstundes som eg har vore så full av dei. Det hefta noko latterleg ved det: Å ikkje vere kul og ironisk, men snarare lett å begeistre, lett å røre til tårer og så oppslukt av sine eigne kjensler, tankar og fantasiar at det kan vere vanskeleg å faktisk få gjort noko.

Men med åra har eg sett ein motsett tendens òg: Å ha sterke kjensler eller til og med psykiske vanskar kan bli sett som teikn på at ein er djup og spesiell. No for tida er det ikkje nok å vere vanleg, ein skal helst skilje seg ut i mengda.

Det er mellom desse polane, det vanlege og det høgspende, Frederik Svindland rører seg i debutroman Pelargonia. For det finst vel knapt eit vanlegare innhald i ein debutroman enn nostalgiske barndomsskildringar. Likevel skil Svindland seg ut med ei utprega romantisk haldning – ikkje som i romantisk kjærleik, men som i den litterære epoken. Han har gjort pelargoniaen, som finst på tallause norske terrassar, til 2017-svaret på romantikkens blå blome, og blitt løna med nominasjon til Tarjei Vesaas debutantpris.

Nyanserikdom
Når forteljaren på første side skildrar opplevinga av heimen og landskapet han vaks opp i, karakteriserer han samstundes sin eigen måte å fortelje på:

Alt stort og smått som skjer får lov til å være så høytidelig som vi selv føler det, det er ingen historie her å rette forestillingene sine etter, bare rekken med hverdagslige øyeblikk, det umiddelbare som utløses i alle ting, liksom det finnes en egen rettferdighet i det som gror, i det som slipper, i det som speiler seg.

For denne forteljaren er sjølve livet ikkje hendingane, men opplevinga av naturen, heimen, foreldra. Saman med andre føler han seg utanfor, så han er bekymra for framtida: «Hvis moren min glemmer meg, er jeg virkelig ingen.»

Eit særtrekk ved romanen er at store tema berre let seg ane som utydelege landskap bak detaljane forteljaren fokuserer på. At han har psykiske problem, kjem fram i omtale av fotballspeling, som lenge var «en finte ut av fobiene». Så misser han konsentrasjonen og opplever at ballen tar hemn. Kanskje er det det same indre trykket som gjer det vanskeleg samle hendene om noko, «det er som å fylle et melkeglass med en høytrykkspyler».

For å spegle dei sterke sanseinntrykka tyr Svindland flittig til poetisk biletbruk: «Himmelen er uthvilt og enfoldig.» Det kunne ha blitt klamt, men i staden gjer den uredde bruken av sterke kjensler og personlege metaforar at boka kjennest som eit møte med noko nytt. Mangelen på dramatikk gjer at forfattaren verken hamnar i det svulstige eller ufrivillig komiske. Ein kan sakne eit tydelegare historie, men språket gjer lesaropplevinga interessant og god.

Økolitteratur
Frå Henrik Wergeland til Sigbjørn Obstfelder, Inger Hagerup (som eg lånte overskrifta frå) og Tarjei Vesaas sjølv – biletet av den inntrykksvare og kjensleridde forfattaren er velkjend nok. Men det er likevel ikkje vanleg no for tida at ein ung mann skriv om kjensler for naturen og foreldra sine på så gjennomført lyrisk vis. Her fins det ikkje spor av verken humor, sex eller intellektuelle analyser. Som romantikarane nyttar Svindland i staden ei fragmentarisk form til å løfte fram ei personleg oppleving av det jordiske og forgjengelege.

Ein kan lese boka som økolitteratur, kor mennesket blir skrive inn, ikkje som herskaren, men som del av naturen, avhengig av den store heilskapen. Svindland rører seg difor vidare frå autofiksjonstrenden mot ein litteratur der forteljaren er tydeleg til stades, men likevel får fram at det er verda som skaper mannen – ikkje omvendt.

Teksten var publisert i Dag og Tid 10.03.2017


Det må vere nokon som elskar nokon. Kjensler og politikk i litteratur og kritikk

«the very effort of thinking the aesthetic and political together […] is a prime occasion for ugly feelings.»  – Sianne Ngai

I ein samtale med forfatterkollega Kristine Næss på Litteraturhuset i Oslo vinteren 2016 ga Anne Oterholm uttrykk for ein politisk intensjon bak romanen Liljekonvallpiken (2015): Etter å ha opplevd kor misvisande media si framstilling var i ei sak ho sjølv kjende godt, ville ho vise kor lett vi tar historier på alvor sjølv når forteljaren heilt tydeleg er upåliteleg.

Litt seinare same kveld fortalde ho at ho aldri får heilt sving på skrivinga før ho har funne ut kven forteljaren er som person, og kva som motiverer hen til å fortelje om hovudpersonen. «Det må vere nokon som elskar nokon», sa ho.

På denne tida var eg midt i arbeidet med teksten du les no, og det slo meg at dei tilsynelatande ulike innblikka i Oterholms skriveprosess viste ein grunnleggjande samanheng mellom politikk, kjensler og litteratur. For kva er det som motiverer oss til å fortelje? Og kvifor reagerer vi så sterkt når vi er usamde om kva som sant – slik vi har sett det demonstrert i debatt om «virkelighetslitteraturen»? Det handlar om definisjonsmakt.

Eg trur det kan seiast så enkelt som at det er kjensler som gjer litteraturen politisk potent. Det følgjande er eit forsøk på å dra lange linjer og tenke vidare rundt kva fokus på kjensler kan tilføre samtalen om politiske dimensjonar i litteraturen.

1.
Den generelle samanhengen mellom affekt og politikk er openberr; politikk handlar om prioritering og fordeling av materielle og immaterielle verdiar som formar livet vårt på heilt grunnleggjande vis. Kjensler er difor både ein reaksjon på og eit uttrykk for korleis det står til med den heilt sentrale balansen mellom individ og samfunn, særinteresser og sams interesser. Mangel på emosjonelt engasjement kan vere eit samfunnsproblem for eit demokrati basert på politisk deltaking. Ein viss friksjon er også eit naudsynt grunnlag for identitetsdanning og kjensla av å høyre til i ei gruppe. Men blir konfliktane for store, trugar vald og samanbrot av samfunnsordenen.

No om dagen kjennest det som verda nærmar seg slike tilstander. At mange no snakkar om «kjenslesamfunnet», er det grunn til å sjå i samanheng med den aukande økonomiske ulikskapen Thomas Piketty har påvist og dei negative, samfunnsmessige konsekvensane Kate Wilkinson og Richard Pickett har vist oppstår som konsekvens av ulikskapen. Den teknologiske utviklinga styrkjer tendensen: Filosofen Paul Virilio har skildra korleis oppheving av avstand i tid og rom gjennom nyhende og sosiale medium på internett forsterkar dei bølgjene av affekt som oppstår som reaksjonar på politiske handlingar. Kjensler har dermed fått større kraft til å påverke politikken. Dette gjer det naudsynt å skjøne samspelet mellom intellektuelle vurderingar og kjensler betre.

«Følelser er […] desto mer i vår makt, og sjelen er desto mindre passiv i forhold til dem, jo mer kjente de er for oss», les vi hos Spinoza. Eg har med åra begynt å tenkje at mykje av det vi kallar rasjonalitet, i realiteten er etterrasjonalisering, og at vi alle systematisk overvurderer vår eigen rasjonalitet og undervurderer andres. Så eg tolkar Spinoza dit at den som ikkje kjenner sine eigne kjensler, truleg blir styrt av dei i større grad enn han sjølv trur. Det er ein tanke verd å ta med seg inn i både politikken og litteraturkritikken.

Les den komplette artikkelen med fotnotar og litteraturliste på nettsida til Vinduet.


Elena Ferrante: Svikne dagar

Livmorskrift: Elena Ferrante gjer kompromisslaus feminisme til kompromisslaus litteratur. Det gir henne stor litterær styrke med ein liten, innebygd veikskap.

«Å skrive er i røynda å snakke frå djupet av livmora». Sitatet er henta frå Svikne dagar, den andre romanen som vart gjeve ut under psevdonymet Elena Ferrante i Italia, åtte år etter debuten i 1994. Boka er omsett til norsk av Kjerstin Sørsdal, som nyleg vart nominert til Kritikerprisen for beste omsetjing for Napoli-kvartetten (Mi briljante venninne).

Politisk kraft
Det er tobarnsmora Olga som kjem med den særs kjønna påstanden om skrift. Ho har blitt forlaten av ektemannen og må dermed innsjå at ho er underlagt dei same nedverdigande vilkåra og kjenslene som dei kvinnene ho tidlegare har avskrive som «sentimentale fjols».

Det er faktisk ganske artig når ein tenkjer på det: At Elena Ferrante blir omtala som ein av dei største forfattarane i vår tid for bøker som har mykje sams med den litteraturen som i mange tiår vart foraktfullt avskriven som «kvinnelitteratur». Ein kan lure på om suksessen til Ferrante eit teikn på at tidene har forandra seg.

Kanskje har likestillingskampen endeleg kome så langt at kvalitetane i tydeleg feministisk litteratur blir gjenkjent utan fordommar? Eller kan det også vere slik at eit tydeleg feminist- og klasseperspektiv blir oppfatta som litterær kraft fordi vi har sett så lite politisk litteratur dei siste tiåra – slik at haldningane til det politisk ladde har snudd?

Spørsmål som dette kan bli avviste med påstandar om at litterær kvalitet er noko reint språkleg som ikkje kan brytast ned til sosiale haldningar. Men ser ein på Ferrantes bøker, er innhaldet, forteljestilen og ikkje minst energien i skildringane uløyseleg knytt til det feministiske prosjektet.

Rasande realisme
Som i den bejubla Napoli-serien, har Svikne dagar ein litterær stil ein kunne kalle analytisk realisme; forteljaren er glad i å forklare verda. Samstundes hentar Ferrante emosjonell kraft i tøffe sosiale og psykologiske realitetar som ho veit å gi konkrete uttrykk: Når alt til slutt raser saman for Olga, klarer ho plutseleg ikkje å låse opp si eiga inngangsdør og er dermed stengt inne med to born og hund. Og ho må be den sju år gamle dottera om å stikke henne med brevkniven kvar gong ho misser grepet og forsvinn inn i dei vonde tankane.

Språket er nøkternt og konkret, men rommar likevel kaoskreftene som trugar når kjenslene blir så sterke at vissa om kven vi er og kva som er verkeleg forsvinn. Skildringa av korleis Olga kjempar for å halde seg tilrekneleg og handlekraftig er lysande; utan å verken overdramatisere eller underslå den intense smerta klarer Ferrante å portrettere eit sinn på grensa til samanbrot.

Eg er imponert over kor kompromisslaust Ferrante løftar fram særskilt kvinnelege erfaringar, både opprørande og trivielle. Her ligg mykje av den litterære kvaliteten: Sinnet over urettferda i ulike vilkår og roller for kjønna verkar frigjerande og skaper ein intensitet i uttrykket som minner om Vigdis Hjorths Arv og miljø. Slik blir til dømes romantikken punktert: «Vi konsumerer og mistar livet fordi ein eller annan i ei fjern tid ønskte å tømme pikken sin i oss og var så vennleg at han valde nettopp oss blant kvinner.»

Tvieggja sverd
Men når krisa er over, blir den 50 sider lange avrundinga skuffande tam. Saman med kjærleiken, hatet og sorga forsvinn også intensiteten, attende blir berre ei summarisk oppsummering av korleis Olga får oppreising på det eine feltet etter det andre. Det er noko med denne insisteringa på at orden og rettferd må gjenopprettast som dreg i retning av populærlitteratur.

Sterke kjensler og meiningar er tvieggja sverd; ein vinn litterær kraft, men det kan gå ut over finmotorikken. Men i dei beste partia viser Svikne dagar med skakande effektivitet korleis dei ytre livsvilkåra og vår indre verd blir til i eit komplisert og ofte smertefullt samspel.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Torild Wardenær: Forløp

Eg hadde lova meg sjølv at eg ikkje skulle bruke s-ordet i mi neste melding av poesi. For sjølv om haustens debatt om bruken av levande modellar i litteraturen har fått fram etiske problemstillingar det er verd å reflektere over, så har eg også blitt meir overtydd om at fokus på det sjølvbiografiske kan føre til for snevre lesingar. Eg må likevel slå fast: Om ein les norsk samtidspoesi med ein hypotese om at det sjølvbiografiske og det prosaisk forteljande breier seg også her, så vil både Nils Chr. Moe-Repstads Wunderkammer (som eg skreiv om i førre nummer av BLA) og Torild Wardenærs Forløp passe inn i biletet.

Forløp er enklare formulert enn Wardenærs ni tidlegare diktsamlingar, her lar Wardenær diktet gjere det ho så vakkert skriv i Psi (2007): «vise fram sitt sanne gammelmodige hjerte». Eg vart så tiltrekt av språket at eg kasta meg over resten av forfattarskapen, og slik fann eg ut at Forløp tar vidare tematiske og formmessige trekk frå tidlegare bøker, kanskje spesielt Paradiseffekten (2003).

Eit utforskande eg
Sjølv om Wardenær har blitt samanlikna med eit av dei mest sentrallyriske, inderlege diktar-eg’a vi har, nemleg Stein Mehren, ville eg ikkje ha plassert forfattarskapen i sentrallyrikken. Rett nok finst det eit karakteristisk «jeg» i mange av dikta, men det går inn i ulike roller. At Wardenær skriv med eit tydeleg kvinneperspektiv, som det har blitt hevda, kan eg heller ikkje sjå; kanskje er eg like blind for det som menn gjennom tidene har vore for at mannlege forfattarar har mannsperspektiv.

Wardenærs dikt er først og fremst kjenneteikna av ein intellektuell utforskingstrong som rettar merksemda ut mot verda. Både i tematikk, uttrykk, humor og kjærleik til konkret kunnskap viser dei litterær slektskap med Inger Elisabeth Hansen og Nils Chr. Moe-Repstads siste bøker. Som ho skriv i Mens Higgsbosonet gnager (2011): «Vakrere kan det ikke bli, /mer vitenskapelig kan det ikke bli.»

Wardenær har hatt innslag av prosadikt i samlingane heilt frå debuten I pionertiden (1994), og denne forma har blitt meir dominerande utover i forfattarskapen. Ho har også operert med seriar av likt titulerte prosadikt, som til dømes Gudinnedikt I–XIII i Titanporten (2001). Det nye i Forløp, som ikkje er merkt med sjanger, er at dei til saman 40 tekstane er nummererte, ikkje titulerte, og at det er naturleg å lese dei som kapittel i éi lang forteljing. I det minner Forløp om forteljande langdikt av den typen Øyvind Rimbereid og Ruth Lillegraven har hatt stor suksess med.

Sjølv om Forløp er meir prega av patos og sjarm enn av det intellektuelle og sjølvironiske viddet eg har sett i tidlegare samlingar, viser Wardenær også her sin vinnande, smått absurde humor: «Den skamløse peonen slår flere av de frammøtte fra sans og samling og tvinger noen av dem til å fortsette å sørge, eller til å fortsette med en utrettelig forkynnelse av poesien.» (25. dikt). Overraskande vendingar som dette, samt det at tekstane er sett saman av tilsynelatande ikkje-relaterte element, gjer at eg les dei som prosadikt snarare enn prosa.

Mellom liv og død
Det er eigentleg å tøye omgrepet sterkt å kalle Forløp sjølvbiografisk, men forteljinga gir inntrykk av å vere personleg. Wardenær skildrar i medisinske termar korleis jentefosteret Kvint utviklar seg gjennom 40 veker, frå ho vert unnfanga til fødselen – samstundes som ho fortel om foreldra Ma og Pa, eldre generasjonar representert av MaPa og OldeMa samt hendingar i samtida. Året er 1951, då Wardenær sjølv var fødd. Det var difor eg kom i tankar om at ein kan sjå boka som ein humørfylt variant av autofiksjonen. For her ligg det litt av eit potensial for den som skulle ønskje å overgå Karl Ove Knausgård i å skildre eige liv: Start med utviklinga i livmora, skriv så éi bok per følgjande leveår …

Forløp har som sentralt motiv det underet som skjer kvar gong eit nytt menneske blir til; første ord er «Ingen», siste er «verden». Men samstundes som livskreftene byggjer ein ny kropp i morskroppen, herjar dødskreftene. Både ved at alt liv naturleg går mot døden, gjennom ulukker og ved at målretta forsking og politikk framstiller og brukar fryktelege våpen.

At Wardenær legg så stor vekt på nyhenda desse 40 vekene, gjer at Forløp ved første blikk kan verke som ei nostalgisk oppsummering av Hvem Hva Hvor 1951 som kulisse for portrett av dei vordande foreldra. Men temaet er den framleis aktuelle kontrasten mellom dei uendeleg sårbare og avanserte prosessane eit menneskeliv blir til gjennom og dei brølande brutale og banale politiske hendingane som formar verdshistoria. Desse to livssfærane står mot kvarandre også ved at det som er viktigast av alt i familiekretsen – at ein skal ha barn og at alt går bra – har null vekt i det politiske maktspelet, kor det einskilde mennesket alltid betyr mindre enn fellesskapsinteressene.

Dette perspektivet ser vi til dømes i det 23. diktet kor den gravide Ma og Pa giftar seg. Same dag, 3. august, feirar folk i Kongo «Foreldrenes dag»: «De eldre blir feiret av sine etterkommere, noen av dem har avhogde / hender eller føtter.» Dette viser attende til diktet to sider før, kor det at Ma les om «the horror» i Joseph Conrads Heart of Darkness blir samanstilt med den belgiske kolonimakta si «framferd i Kongo».

Poetisk symbol med bly og plast
Sprengingar av hydrogen- og atombomber er eit anna viktig motiv, og i 37. dikt blir 39 namngjevne krigar ramsa opp. Det undra meg at det ikkje var 40, som talet veker i svangerskapet og dikt i samlinga. Men alt i 3. dikt blir det slått fast at Ma og Pa har levd gjennom 2. verdskrigen, som då blir den førtiande. Denne typen oppramsingar er eit verkemiddel Wardenær har brukt før også, til dømes i oppramsinga av våpenslag og ord henta frå menneskets biologi i Paradiseffekten, som også samanstiller kjærleik, krig og religion. Språket er det som kan binde saman alt som finnast på «stigen» mellom liv og død, også «stedet der håpet for det neste århundrets mennesker skal overvintre» (16. dikt).

Som Inger Elisabeth Hansen, Moe-Repstad og Rimbereid viser også Wardenær eit politisk engasjement kor miljø-øydelegging er éin av mange trugslar. Sentral i Forløp er den buddhistiske legenden om havskilpadden, som her opptrer «med to gram bly akkumulert i leveren og en remse plastfiber viklet rundt hodet og høyre luffe» (34. dikt). Naturen har alltid blitt brukt som symbol i poesien, så det ville nesten vore rart om ikkje poetane kommenterte utviklinga ved å la dyr dukke opp i dikta i same tilstand som vi no kan finne dei i naturen. Havskilpadden blir dermed ståande som symbol både for alt som må klaffe for at eit nytt menneske skal kome til verda – i tråd med den buddhistiske legenden – og for håpet om at nytt liv kan overvinne miljø-øydeleggjingane.

Eit viktig spørsmål i boka er: «Hva holder denne verden oppe?» Ifølgje ein jødisk myte er det trettiseks utvalgde, gode menneske som held verda oppe, og i Forløp peikar Wardenær på vanlege, idealistiske menneske som Ma og Pa. Det politiske engasjementet blir personifisert i Pa, «aktivist og drømmer» (28. dikt), medan Ma vel må seiast å personifisere den livgivande kjærleiken. Men Wardenær viser også til den godleiken – og det håpet – ulike religionar forkynner og praktiserer. Slik fører ho saman eit religiøst og eit politisk perspektiv på eit vis som skil seg ut i vår intellektuelle og politiske samtid.

Meir enn luftige ideal
Pa gir tidleg i boka den gravide Ma eit smykke med eit Virgil-sitat inskribert: «Omnia vincit amor. ‘Kjærligheten overvinner alt.’» Bruken av same sitat i fødselsscena i siste dikt og den generelle harmonien i skildringa av familielivet kan bli i overkant søt. Men når ein ser på kontrastane Wardenær drar opp og korleis alle elementa i boka spelar saman, blir det tydeleg at ho i Forløp nyttar konkretisering på ein måte som nærmar seg religiøse visdomstradisjonar, men fundert i vitskap og filosofi.

I fødsels-diktet brukar ho to sitat. Det eine er frå «FNs åttende armé i Korea»: «Inntil dette tidspunkt er det ikke inntruffet våpenhvile. Det er håp, men håp må ikke saboteres ved ønsketenkning.» Det andre er Thomas Aquinas’ definisjon av håp som legg stor vekt på vilje og realisme. Dermed går tankane mine til refsande filosof og miljøforkjempar Arne Johan Vetlesen som i kronikken «Viktigere enn håp» (Aftenposten 20. oktober 2013) åtvara mot eit optimistisk håp som gjer at vi ikkje finn det naudsynt å handle for å hindre klimakrise. Ved å skildre så konkret både det sårbare, framveksande livet og alt som trugar, og gjennom fokuset på den kjempande, fødande Ma, formidlar Wardenær på si side at vi er avhengige av tru, håp og kjærleik, men at det må vise seg som ein viljesstyrt kamp.

Med si enklare og meir emosjonelt appellerande form matchar ikkje Forløp den litterære finessen i Wardenærs førre og kanskje aller beste diktsamling: Passord: Kairos (2013). Men Forløp er sjarmerande ved første lesing og klok ved nærlesing, og eignar seg godt som inngang til ein særprega og viktig forfattarskap. Ikkje minst er Forløp ei godt «tima» oppfordring til å kjempe for det vidare forløpet.

Meldinga er tidlegare publisert i BLA nr. 4/2016


Rebecca Solnit: Menn forklarer meg ting

Fengslande ord, frigjerande fantasi: Rebecca Solnit viser at kvinnekamp er kamp om definisjonsmakt. Men der definisjonane blir for tronge, kan kunsten opne nye perspektiv.

Rebecca Solnit er den amerikanske, radikale og feministiske essayisten som har gitt opphav til termen «mansplaining»: At ein viss type menn tar det for gitt at det er deira oppgåve i livet å forklare andre, og då spesielt kvinner, korleis verda henga saman. Det starta med anekdoten om ein mann som belærte Solnit om ei viktig bok ho absolutt måtte lese: Ho kom ikkje til orde lenge nok til å få sagt at det var ho som hadde skrive boka.

Tittelessayet i samlinga Menn forklarer meg ting frå 2008 brukar dette som utgangspunkt for å skildre ein kulturell situasjon kor kvinner må kjempe seg gjennom ein mur av mistru til deira faglege kompetanse, mentale helse og truverd. Solnit drar linja frå dei meir subtile hersketeknikkane til seksuell trakassering og grov vald, og utdjupar med fleire vinklingar i dei følgjande essaya.

Hakkeorden
Solnit gjer ein viktig og god jobb med å presentere fakta og vise samanhengar på ein velformulert og medvitsskapande måte, men spesielt i dei tidlege essaya fører ho ikkje resonnementa langt nok. Ho har ein tendens til å la alt peike i retning av ein spesifikt mannleg mentalitet, og det er det vanskeleg å godta når ein har levd eit norsk, sosialdemokratisk likestilt liv fullt av ansvarlege og omsorgsfulle menn.

Samstundes har eg også sett kva sterk konkurransementalitet gjer med ulike fagmiljø; der lever dei primitive maktmekanismane ofte godt i dekkje av politisk korrekt retorikk. Det Solnit kallar «Kassandra-syndromet» er ho heller ikkje aleine om å ha observert. Siri Hustvedt skriv i romanen Denne flammende verden (2015) også om at kvinner som har prøvd å hevde seg mot menn gjennom historia har blitt avskrivne som gale, manipulerande og uærlege av natur.

Slikt er det vanskeleg å sjå som anna enn nyttige fordommar mot dei som er annleis enn ein sjølv. Men når det gjeld vald mot kvinner, trur eg  forklaringsmodellar som ser kjønn i ein større sosioøkonomisk kontekst er naudsynte om ein vil skape forandring.

I nokre essays koplar Solnit kjønnsdiskriminering til global urettferd, men utan å eigentleg seie noko om mogelege årsakssamanhengar. Først mot slutten kjem ho flyktig inn på perspektiva eg saknar, nemleg korleis «status quo er nedbrytende også for menn».

Eg er overtydd om at så lenge samfunn er organiserte på måtar som skaper statusangst i stor skala, vil frustrasjonen slå «nedover» i hakkeordenen mot dei som står svakast fysisk og sosialt. Det rammar også menn, men flest kvinner og barn. Men menn øvst i hierarkiet praktiserer også kvinneforakt, viser Solnit. Ser vi til USA akkurat no er det lett å gå ut frå at det er fordi skruppellause menn med trong til å dominere lettast når toppen i individualistiske, konkurranseprega samfunn.

Ei open framtid
Det beste essayet i samlinga er «Woolfs mørke». Lesinga av Virginia Woolf tilfører Solnits i utgangspunktet noko kampanjeprega skrivestil nyansar og openheit, og denne vidare tilnærminga til spørsmål om frigjering er i seg sjølv frigjerande: Når ein toler å leve med det usikre og det ukjende, kan det opne fantasien for frigjerande tankar med kime til opprør. Det er også ein god porsjon håp i påstanden om at framtida kan bli heilt annleis enn vi trur fordi «det usannsynlige og uforutsigbare inntreffer nokså regelmessig».

Essayet blir slik ein potensielt sjølvkritisk korreks til all politisk idealisme; det gjeld å skape merksemd om reelle problem utan å skape skiljeliner som ekskluderer mogelege allierte. Vi må halde samtalen open, ikkje kjempe om å få siste ord!

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Pia Edvardsen: Vi var aldri brødre

Eit spel mellom veikskap og styrke: Debutant Pia Edvardsen skriv innsiktsfullt, men tamt om jenter med autoritær far.

Vi var aldri brødre er den litt mystiske tittelen på Pia Edvardsen lille, kvite debutroman som har eit idyllisk bilete av to småjenter på omslaget. Forklaringa kjem berre nokre få sider ut i teksten, i ei scene der ein familie med far, mor, to døtrer og ei dement farmor grillar pølser på stranda. Faren ertar jentene med å insistere på å kalle dei gutar: «Nei nå har vi det fint, gutter».

Utsegna viser seg å vere meir enn spøk for faren som oppdreg den eldste dottera med knallhard fysisk disiplin. For meg er det beste i boka innsikta i kva ein kan og ikkje kan oppnå gjennom kontroll.

Inkonsekvens i form
Det startar med at den eldste dottera kjem til familiegarden ved Narvik for å vere saman med faren medan farmora ligg for døden. Det set ramma for eit portrett av faren og ei familiehistorie som ikkje er meir dramatisk enn familiehistorer flest, men som nok tar mange, norske familiar på kornet.

Faren lever opp til eit tradisjonelt mannsideal om få ord og hardt arbeid. Og Edvardsen gir ei fin og innsiktsfull skildring av relasjonen mellom faren, som bak sitt tjukke skal av maskulinitet heilt tydeleg gjer sitt beste for dei han er glad i, og dottera – som på si side gjer alt ho kan for å kome faren i møte og bøte på sin største feil: At ho ikkje er gut.

Språket er knapt og nedtona utan sprell av noko slag, og oppbygginga er også tradisjonell. Det rommar likevel mykje, men det er noko inkonsekvent i formspråket. På den eine sida satsar forfattaren på å få fram dynamikken i familien gjennom konkrete skildringar, men samstundes lar ho eg-forteljaren eksplisitt setje ord på viktige element i underteksten: «Jeg lurer på om han noen gang har savna å ha en sønn. Det må han ha gjort.»

Slik familien er framstilt, verkar dette som eit faktum ein skulle tru søstrene var svært klar over og dermed ikkje trong å lure meir på. Når Edvardsen lar forteljaren berre så vidt gå inn i emnet, verkar det konstruert og overtydeleg. Det ville vore meir overtydande om ho enten tenkte mykje meir på det, eller tok det for gitt.

Autoritær avmakt
Romanen blir tannlaus og litt keisam av å mangle dynamikk og konflikt. Farsportrettet lener seg også tungt på Per Petterssons Ut og stjæle hester, spesielt når Edvardsen ved fleire høve understrekar kor stor vekt faren legg på mental kontroll over kroppen. Det som likevel gjer meg positiv til Edvardsens debut, er at ho i ein kort tekst set i gang mange tankar om roller, makt og identitet:

Dottera fortel at faren alltid gjorde som kona ville – til han forlet henne. Til gjengjeld styrde han si eldste dotter med hard hand, medan ho igjen rådde over lillesøstra. Men storesøstra som var den suverene i barndommen, kjenner seg som vaksen underlegen den ein veikare og meir «jentete» lillesøstra. Ho har nemleg funne plassen sin i eit tradisjonelt familie- og arbeidsliv, medan forteljaren slit med å slå seg til ro. Ho har beinhard mental og fysisk kontroll, men får ikkje sove når angsten grip henne om kvelden. Det illustrerer godt spelet mellom styrke og veikskap som fins i oss alle, og som også pregar familielivet.

Å vere pappajente skal vere eit godt utgangspunkt i livet, og vi veit at det er ein ressurs for den einskilde å ha både typisk mannlege og kvinnelege eigenskapar. Dermed er romanen ikkje så mykje eit innlegg i kjønnsrolledebatten som ei forteljing om korleis familiemedlemmer formar kvarandre. Og om det som ikkje lar seg tvinge fram ved disiplin: Tryggleik og sjelefred. Edvardsens bok gir derimot ro til å tenkje.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Clarice Lispector: Nær livets ville hjerte

Ekstatisk hoggorm: I den sensasjonelle debutromanen frå 1943 skriv Clarice Lispector om gleda og einsemda i å vere ei utprega intellektuell og emosjonell kvinne.

Clarice Lispector er den einaste forfattaren som har gitt meg noko nær ei mystisk oppleving. Eg skal ikkje prøve å skildre det, men eg skjønar kvifor ho har blitt samanlikna med ein mystikar som Teresa av Ávila.

Men sjølv før dette vart eg så takksam som eg aldri før har vore eit forlag då eg fann ut at Bokvennen skulle gi ut nye omsetjingar av Lispector. For sjølv om bøkene, opprinneleg skrivne på portugisisk i Brasil av ein jødisk immigrant frå Russland, no er å få tak i på både svensk og engelsk, er det viktig at dei blir omtala og lett tilgjengelege på norsk. Kvifor? Fordi Lispector viser kor mykje av det litterære som handlar om å gi språk til kjensler, og at dét ikkje berre er ei kjelde til intellektuell og moralsk innsikt, men også å nærme seg det største mysteriet av alle: Kva det er å leve.

Det ville hjartet
Bokvennen ga i 2015 ut Lispectors siste roman: Stjernens time, nydeleg omsett av Ida Munch. I 2016 kom debutromanen som i 1943 gav Lispctor status som litterært stjerneskot: Nær livets ville hjerte. Tittelen er henta frå James Joyce-sitatet i epigrafen, men inneheld i original form ikkje ordet «livets». Eg tippar omsetjaren har brukt ordlyden i den norske Joyce-omsetjinga, men dermed blir tittelen meir abstrakt enn det dyrisk instinktive, sanselege og rå som hovudpersonen Joana er så fascinert av.

Den foreldrelause jenta vart sjølv kalla ein hoggorm fordi ho heilt frå barndomen av verka kald og skremmande på tanta ho budde hos. Men sjølv finn ho intense gleder i sitt indre liv, noko som blir problematisk når ho som vaksen forelskar seg: For korleis skal ho få tid nok aleine? Og kven orkar i lengda å vere saman med ei kvinne så intens, overlegen og uavhengig som henne? «Ja, snart ville hun bli for tung for ham med sin overflod av mirakler.» Joana merkar snart konkurransen frå den sindige og varme kvinna som ikkje har noko større ønske enn å vere kone og mor.

Ein stor del av gleda ved å lese Lispector er å finne i dei uventa formuleringane og den rammande humoren, som når ho lar ein ung, ambisiøs mann kaste nykjøpte drops i rennesteinen fordi han bli usikker på om «store menn» brukar å ete sukkertøy. Men aller mest er det evna til å kople det indre livet direkte på originale filosofiske perspektiv som skiljer Lispector frå alt anna eg har lese.

Rusande vital
Det er interessant å sjå kor mykje av både språk og tematikk som er sams mellom Lispectors første og siste roman. Sjølv om ein kan merke at det står ei mindre erfaren – men likevel eksepsjonell – kvinne bak debuten, så er den karakteristiske stilen på plass, spesielt dei brå kasta mellom fortviling og ekstase, det førrasjonelle og det skarpt analyserande.

Dei mange skildringane av affekt, som hos ein mindre gåverik forfattar raskt kunne ha verka pubertale, er hos Lispector mangefasetterte og originale. Men den modne Lispector er både meir raffinert og meir kompromisslaus.

Anne Elligers omsetjing verkar solid, men bokmålet er noko konservativt og stivt. Når ho til dømes formulerer seg slik: «det er umulig å være noe utover det man er – og likevel overgår jeg meg selv, sågar uten deliriet», står det ikkje så godt til den unge, opprørske Joana. Forlaget har elles rota godt med årstala på smussomslaget; Lispector var ikkje sensasjonelle 17 år då ho debuterte, men 23. Det er likevel uviktige bagatellar i møte med litteratur som er like overraskande og rusande vital 74 år etter nedskrivinga.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.