Stine Pilgaard: Leilighetssanger

Søt draum om fellesskap: Sjeldan har vi vel trengt varme, sjarmerande komedier om inkluderande kjærleik like mykje som vi gjer no.

Alle tekstar har ein særeigen tone, eller kanskje skulle ein kalle det stemning, i alle fall har det med kjensler å gjere om ein oppfattar skrift som trist, rå, opprørsk, romantisk, sentimental, morosam eller kanskje bister og snobbete. Sjølvsagt kan éin tekst veksle mellom ulike stemningar, men som regel vil det språklege uttrykket ha eit karakteristisk særpreg av både musikalitet og temperament.

Etter å ha lese Leilighetssanger av danske Stine Pilgaard, er det éit ord som oppsummerar opplevinga mi: Sjarm.

Viljen til vi
Det som sjarmerer i denne samlinga av tekstar, laust samanvevde til ein roman, er det same som gjer somme menneske så gode å vere saman med: Varme, humor og sjølvironi, interesse for andre, men også mot til å ta plass, til å vise fram både sterke og svake sider og slik invitere til ein fortruleg fellesskap. Alt dette fins i Pilgaards skildring av nære relasjonar i storfamilie og burettslag, tittelen Leilighetssanger har dermed ei smart dobbel tyding:

Forteljaren er ei ung kvinne som nett har flytta inn i ny leiligheit med kjærasten. Ho blir godt kjend med naboane i bygarden fordi ho er open og prateglad, og dessutan tar i oppdrag å skrive sangar til jubileum, bryllaupsdagar og konfirmasjonar. Ho skriv òg horoskop for eit ukeblad, og romanen skiftar dermed mellom ulike uttrykk: Korte, introduserande tekstar som dels parodierer, dels dreiar horoskopteksten mot noko meir poetisk og samstundes tidsfestar og oppsummerer hendingar gjennom eit heilt år.

Så fortel kvinna anekdotisk om folk og hendingar i burettslaget, om seg sjølv og sin eigen familie. Innimellom kjem det også «songar», som er skrivne i eit meir biletrikt språk om likt og ulikt, som «parmiddag», «fortellinger», «synder» og «kjærlighet».

Éi sentral forteljing i boka handlar om mormor og Ruth, som fann kvarandre i ungdommen, men på grunn av homofilitabuet ikkje fekk leve saman før mormor vart enke. I kontrast kjem det berre indirekte fram at forteljaren sjølv lever saman med ei kvinne; tidene har forandra seg, no er ikkje slikt lenger noko å gjere eit poeng av. Ein kan dermed lese boka som ein litterær «leilighetssang» for å feire den inkluderande kjærleiken. Som Pilgaard vakkert formulerer det: «at grammatikken er den søteste drømmen mennesket har om verden, at viljen til vi er den vakreste av alle utopier».

Godt om lukke
Humoren og det narrative grepet i boka kjenner vi frå debutromanen, Min  mor sier, som Pilgaard gjorde braksuksess med i 2012 (på norsk i 2015). Der veksla ho også mellom dialogar og poetiske einetalar, men tonen var mørkare, gitt at den utløysande hendinga og tematikken var brot og kjærleikssorg.

I Leilighetssanger er idyllen derimot deilig og lett, det blir nesten for sukkersøtt innimellom. På den andre sida er det nærmast eit sjangerkrav i klassisk komedie at publikum skal sitje att med gode kjensler. Og Pilgaard har evna til å skrive både tilgjengeleg, artig og intelligent, ikkje ulikt norske Kjersti Annesdatter Skomsvold og – sjølvsagt – omsetjar Erlend Loe.

Pilgaard klarer faktisk det som skal vere det vanskegaste av alt: Å skildre lukkeleg kjærleik utan at det blir platt, flaut eller uinteressant. Og evna til å skape gode kjensler skal ein ikkje kimse av i vanskelege tider som desse. Dermed skal ein heller ikkje sjå bort frå at denne varmande fellesskapsutopien har ein viss politisk relevans.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 

 


Miriam Stendal Boulos: Lykke og eksil. Om Rune Christiansens forfatterskap

Forelska i fellesreferansen: Miriam Stendal Boulos gir ei velkomen forståingsramme for Rune Christiansens forfattarskap, men kretsar for lenge om intertekstualiteten.

Rune Christiansen er ein av mange poetar som har oppdaga at ein må skrive prosa for å få brei merksemd. Sjølv om ein forfattar kan uttrykkje seg gjennom fleire sjangrar, og sjølv om Christensen har demonstrert korleis sjangrane kan berike kvarandre gjennom essayistisk poesi og romanar utan lineære plot, er det synd at poesien slik blir redusert til ein slags førebuande språkverkstad for spesielt interesserte.

Dermed er det forståeleg, men synd at det berre er prosaen som blir presentert når litteraturforskar Miriam Stendal Boulos no utgir boka Lykke og eksil. Om Rune Christiansens forfatterskap. Spesielt ettersom tyngda i Christiansens forfattarskap ligg i poesien, både kvantitativt og kvalitativt.

Christensen har fått spesielt god respons på dei to siste romanane sine, Krysantemum (2009) og Ensomheten i Lydia Ernemanns liv (2014). Begge er prega av ein estetisk nostalgi som dreg i retning av det stiliserte og idylliserande. I poesien er derimot det bittersøte brote opp av det uventa og utfordrande. Boulos bok gir ei velkomen forståingsramme for det særmerkte ved forfattarskapen, men ville ha blitt betre av ei breiare tilnærming, både tematisk og språkleg.

Tekstspelet
Boulos har forma boka som ein samtale, ramma inn av hennar analyser. Det beste er at ho gir Christiansen rikeleg høve til å setje ord på ein poetikk som er kjenneteikna av ei open og eksperimenterande tilnærming til litteraturen. Openheita viser seg også i at Christensen flittig nyttar sitat og referansar i bøkene sine, og dette har Boulos gjort til hovudpoeng i framstillinga. Det er befriande at Christensen faktisk framhevar gjenkjenning som sentral i lesaropplevinga, men påstanden om at referansar er ein måte å opne litteraturen også for lesaren på, er ikkje utan vidare overtydande for ein lesar som kjenner få av dei refererte verka. Breidda av inspirasjonskjelder er nemleg stor: Finlandssvensk poesi, britisk sosialrealisme og fransk nybølgje-film, men også «1800-tallsromaner, nyromaner, teori, gammel krim, hørespill, dramatikk.»

Boulos fortel at interessa for Christensens forfattarskap starta nettopp med oppdaginga av sams litterære favorittar, spesielt Nobelprisvinnaren Le Clézio, som Boulos har tatt doktorgraden på. Det er i utgangspunktet ein styrke at Boulos er fagleg rusta til å sjå desse dimensjonane, men det blir for mykje når kapittel etter kapittel tar opp kva funksjon intertekstualiteten har. Christensen kjem med mange andre interessante innspel, til dømes om samtidspoesien og om dei rørlege grensene mellom det sjølvbiografiske og det litterære. Men Boulos dreg stadig samtalen attende til eigne tekstassosiasjonar.

Store ord
Christensen er lett å følgje når han fortel om eigne erfaringar og refleksjonar. Han har evne til å snu på det vande, mellom anna når han skildrar klassereise, ikkje som eit oppbrot, men som utviding av erfaringsgrunnlaget. Boulus ordlegg seg derimot akademisk og omstendeleg med abstrakte og altfor romslege ord: «store fragmentariske sprang med kunstens og livets higen etter balanse som omdreiningspunkt». Det er tungt å lese, og når ei nydeleg, poetisk setning blir forklart som «en leksikalsk overmetning av innelukkethet» dett i alle fall eg av lasset.

Eg saknar også presentasjonar av dei omtala verka som utgangspunkt for den vidare samtalen. Hovudinntrykket er at boka er skriven for dei som både er velkjende med forfattarskapen og akademisk sjargong, og vil bli ståande som eit viktig referanseverk for seinare forsking.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Amos Oz: Judas

Sterk historisk ettertanke: Amos Oz spenner opp problemstillingar så store at dei femner både Judas, Jesus og 2000 års historie.

Det er ikkje noko spektakulært ved handlinga i Amos Oz sin siste roman, men spennvidda i tankane og detaljane i skildringane viser kvifor han blir rekna som forfattar i verdsklasse. Jerusalem vinteren 1959-60 rissar han opp ved å fortelje at folk hadde stråmatter på golva, parafinomn med blå flamme og Stjernenatt over Rhône av van Gogh på veggen. Ute bar husa enno merke etter krigen som delte byen ti år tidlegare. Så følgjer ein stemningsmetta historisk ettertanke sett gjennom ein student i livskrise: Var det rett å kaste traumatiserte overlevarar etter 2. verdskrig ut i ein ny krig for å opprette Israel som eigen jødisk stat, ein blodig konflikt vi enno ikkje ser slutten på?

Tittelen Judas viser at Oz er spesielt oppteken av synet på forrædaren, som meir enn noko anna blir prega av kven som skriv historia. Spørsmålet er om den radikale «verdsforbetraren» berre gjer alt verre eller om kompromisslaus idealisme er det verda treng – ei problemstilling som i romanuniverset spenner heilt frå Judas til Jesus.

Ideal og realitetar
Amos Oz er kjend som forkjempar for ei tostats-løysing i konflikten mellom israelarar og palestinarar, men i romanen presenterer han ulike perspektiv utan å konkludere. Det er vel gjerne slik at di meir ein veit om ein reell konflikt, di mindre sjølvsagt er det kven som har rett og kva som er gode løysingar. Og som i all politikk blir motsetnaden mellom idealisme og pragmatisme akutt når teori skal omsetjast i praksis; krev realitetane at ein må legge vekk ideala, eller blir kva som er mogeleg avgjort av kva ein er villig til å tru på og kjempe for?

Hovudpersonen Shmuel Ash er ein student som avbryt arbeidet med masteroppgåva si om «Jesus sett med jødenes øyne» fordi faren ikkje lenger kan sende pengar og fordi kjærasten giftar seg med ein annan. Han tar jobb som selskapsmann (tenk «selskapsdame», så skjønar du det) for ein eldre, kunnskapsrik og prateglad mann, og hamnar dermed i hus med svigerdottera hans, ei 20 år eldre enke som Shmuel forelskar seg. Han får vite at mannen hennar døydde i krigen då staten Israel vart oppretta, og at den avlidne faren hennar vart stempla som forrædar fordi han gjekk mot Ben-Gurions strategi for oppretting av ein eigen, jødisk stat med mandat frå FN og dei tidlegare kolonimaktene.

Shmuels interesse vender seg mot svikaren Judas: Leidde han øvsteprestane til Jesus fordi han var overtydd om at Jesus skulle stige ned frå korset og slik vinne verda? Hadde Judas sterkast tru av alle? Det er naturleg å lese portrettet av Shmuel sjølv som ei utforsking av korleis karakteren til Judas kan ha arta seg, og sjå kor effektivt Oz teiknar opp ein motsetnadsfyllt idealist: «Han var en kraftig ung mann, skjeggete, femogtyve år gammel, sjenert, følsom, astmatiker, ble fort i fyr og flamme og lett skuffet.»

Smertefullt open
Det er ein historisk realitet med uendeleg tragiske konsekvensar at jødane i kristen tradisjon har blitt identifisert med svikaren Judas. Difor er det nesten smertefullt intellektuelt ope når Oz spør korleis historia ville ha sett ut om jødane hadde akseptert den reformasjonen av jødedomen som Jesus forkynte, om Jesus ikkje hadde blitt korsfest.

Det einaste som er litt nedslåande i ein så klok roman, er at kvinnene igjen er idealiserte begjærsobjekt som med suveren sjølvtillit gir eller held tilbake sosial og seksuell gunst. Sjølv om det i min alder er godt å lese om ei famme fatale på 45 år, finn eg det langt enklare å identifisere meg med den volatile unge mannen. Det hadde vore fint å vite at alle vitebegjærlege menn der ute hadde like komplekse kvinnekarakterar å leve seg inn i.

Romanen er omsett av Kjell Risvik.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


William Faulkner: Absalom, Absalom!

Den farlege dråpen: Om Absalom, Absalom! og redsla for det ureine.

William Faulkners roman Absalom, Absalom! frå 1936 finst på dei fleste lister over verkeleg vanskeleg tilgjengelege romanar, og det er mange som har gitt opp lesinga etter å ha prøvdseg på dei første sidene. For Absalom består av tilsynelatande uendelege og fullstendig viltveksande setningar, med digresjonar som kan verke meir som bihistorier enn bisetningar. Det er ei bok ein berre må la skylje over seg, utan å insistere på å halde styr på kor setningar byrjar og sluttar, ein må berre fordjupe seg i kvar leddsetning og nyte kvar overraskande formulering og kvart sørstatsduftande tablå der det dukkar opp, og satse på at ein større heilskap vil vise seg etterkvart. For det vil skje; til slutt vil noko vise seg som du ikkje var budd på, og då vil det vere verd det.

Faulkners uvanlege grep i Absalom er at han kombinerer avansert komposisjon og krevjande språk med ei handling så full av kjærleik, svik, krig, drap og intriger at det stiller einkvar kioskroman i skyggen, og han brukar også villig vekk frampeik og «cliff hangers» for å byggje opp spenninga. Resultatet er ei særeigen blanding av det litterært avanserte og folkeleg vandrehistorie, og kanskje hermar stilen mest av alt ein munnleg, assosiativ måte å fortelje – og dermed utforske – historia på.

Men forteljarteknikken er ikkje berre eit modernistisk formeksperiment, han har også filosofiske implikasjonar: Faulkner demonstrerer korleis forteljingar vert danna, korleis medvitet og referansane til den som fortel og den som høyrer på formar overleverte historier på nytt og på nytt, og at den sanninga som kjem fram, kanskje ikkje alltid handlar om det vi fortel om, men om oss sjølv. For medvitet vårt er ikkje berre rasjonelt, og samfunna vi lever i er heller ikkje berre styrt av rasjonelle avgjerder. Det finst angst, skuld, løyndomar, begjær og andre meir eller mindre fortrengde kjensler som ikkje berre pregar kva som skjer, men korleis vi tolkar og fortel.

I Absalom gir Faulkner oss ei oppleving av ei tid og ein mentalitet som ligg fjernt frå den norske røynda anno 2013, nemleg dei rasesegregerte amerikanske Sørstatane i tida før og etter borgarkrigen mot Nordstatane i 1865.

Mysteriet og legenden
Romanen startar ved at Quentin på seinsommaren i 1909 blir beden om å kome til den 64 år gamle peppermøa Rosa Coldfield fordi ho vil fortelje det ho veit om ei mordgåte og om mannen ho har beundra, frykta og hata eit heilt liv: Thomas Sutpen, den mystiske framande som i 1833 kom til Jefferson, Missisippi for å skape det familiedynastiet han ville erobre verda med, uansett kva det skulle koste han og andre av blod, svette, smerte og sorg:

«He wasn’t even a gentleman (…) – a man who rode into town out of nowhere with a horse and two pistols and a herd of wild beasts that he had hunted down singlehanded because he was stronger in fear than even they were in whatever heathen place he had fled from»

Patriarken Sutpen er stormsentrum i romanen, ein skremmande versjon av «the self made man»: «… anyone could look at him and say, Given the occasion and the need, this man can and will do anything».

Likevel går han, på same vis som Sørstatane, under etter ein krig. Ikkje krigen mot Nordstatane, men krigen mot sterke kjensler han sjølv er framand for. Familien hans vert scene for eit tragisk og uforklarleg drap. Denne mordgåta er hjartet iromanplotet, og hja rtet i mordgåta er motivet:

Etter at Sørstatane i 1865 har kapitulert for Nordstatane i den amerikanske borgarkrigen, kjem soldatane Henry Sutpen og Charles Bon heim til Thomas Sutpens herregard, Sutpen’s Hundred. Der ventar Henrys søster Judith på å endeleg få gifte seg med Charles Bon, som ho vart trulova med før krigen. Men idet dei kjem til porten, skyt Henry Charles. Så rømer han.

Henry, som hadde elska den åtte år eldre studiekameraten som ein bror, som tok han med heim og nærmast tvinga han og søstra i armane på kvarandre. Som sa frå seg arveretten til Sutpen’s Hundred då faren ville forby ekteskapet mellom Judith og Charles, og som sidan sloss side om side med han dei fire åra borgarkrigen varte. Kvifor ville han plutseleg heller drepe Charles enn å la han gifte seg med søstra?

Historia er fortalt i tilbakeblikk i eit mylder av stemmer, til og gjennom den unge Quentin Compson. Oppbygginga viser korleis historia om Sutpen og tragedien i familien hans går i arv som legende og besettande mysterium frå generasjon til generasjon; frå Quentins bestefar til Quentins far, Mr. Compson, frå Mr. Compson til Quentin, frå Rosa til Quentin og frå Quentin til studiekameraten frå nord, Shreve.

Historieskriving som fiksjon
Faulkner skal ha vore glad i forfattarar som brukte element av detektivhistorier i bøkene sine, og sette pris på kriminalromanens evne til å overraske og sjokkere. I Absalom ser ein dette både i at plotet dreiar rundt ei mordgåte, og på korleis forfattaren byggjer opp mot ei sjokkerande avsløring mot slutten av romanen.

Samstundes gjer han det ikkje lett for lesaren: Den blømande, kronglete forteljinga er i Absalom utforma som om tilhøyraren kjenner historia frå før; viktige fakta blir ofte først presentert som hint eller frampeik, gjerne i parentesar eller bisetningar der forteljaren er midt i ei skildring av noko heilt anna. Det er forvirrande, og skaper ei blanding av spenning og frustrasjon i lesaren, som først og fremst vil vite det same som forteljarane lurer på: Kvifor drepte Henry Charles Bon? Så blir eit mogeleg motiv presentert, før ein ny forteljar kjem inn med nye perspektiv, og ein skjønar at løysinga kanskje er ei heilt anna.

Slik blir forteljing og tolking spelt ut mot kvarandre; lesaren må verkeleg jobbe for å setje saman informasjonsbrokkane til ei histore. At historier på denne måten blir til i eit møte mellom den som fortel og den som lyttar, kjem spesielt fram i skildringa av korleis kameratane Quentin og Shreve lever seg inn i og fortel historia om tragedien til kvarandre, i eit «marriage of speaking and hearing».

At Faulkner brukar ei mordgåte som nav i romanen har blitt lese som ein påstand om at all historie er fiksjon: Som løysinga i ein kriminalroman, er også historiske hendingar berre tilgjenglege gjennom meir eller mindre informerte rekonstruksjonar. Stig Sæterbakken formulerer det slik: «de tilfeldige biter av kunnskap som foreligger allerede er blitt brutt ned og bygget opp igjen gjennom flere ledd (…) Gjenfortellingen blir virkelighet fordi ingen annen virkelighet er oppnåelig».

Eit sentralt spørsmål er difor kva ein versjon av ei historie fortel om den som fortel, eller om tida nokon fortel frå.

Les resten av artikkelen her

Artikkelen er tidlegare publisert i Bokvennen nr. 4/2013.

Meir om Absalom, Absalom her:

Bokessay i Klassekampen: Den mørke sanninga

Artikkel i Bokvennen: Kulturmannens uskuld

Bloggpost på Kritiske tilstander: Blod i kok

 


Av og om Nathalie Sarraute: Bruken av ord

Litterær grunnforsking: Nathalie Sarraute gav sjelegransking eit nytt litterært uttrykk, no framifrå omsett og presentert av Elin Beate Tobiassen.

Under ein avslappa samtale mellom to vener høyrer den eine med eitt at den andre, midt i taleflaumen, kallar han «lille ven». Orda treff han som ein elektrisk støyt, men han prøvar å halde tråden i samtalen. Likevel latar han berre som om alt er greit, for noko har skjedd. Men kva?!

Dette minner kanskje om ei scene i ei Carl Frode Tiller-bok, men dømet er henta frå kortprosasamlinga Bruken av ord som vart skriven for snart 40 år sidan i ein heilt annan stil. Forfattaren er Nathalie Sarraute, eit sentralt namn i kretsen som lanserte den litterære retninga best kjend under nemninga fransk nyroman.

Det motsette av undertekst
Denne rørsla frå 50-talet ville fri litteraturen frå metafysikken – også slikt som førestillingar om eit einskapleg «eg». Sarraute brukte difor ei dialogisk form kor mange stemmer møttest – igjen ein likskap med Tiller, og som han skreiv ho også for teateret.

I det vidgjetne litterære manifestet Mistankens tidsalder gjorde Sarraute opprør mot tanken om at litteratur skal fortelje sterke historier om truverdige litterære karakterar. Hennar prosjekt likna meir humanistisk grunnforsking; i staden for å teikne opp livaktige scener med murrande undertekst, skriv ho fram alt det som vanlegvis ikkje blir sett ord på, helst gjennom anonyme personar og bagatellmessige hendingar.

Spontane, indre reaksjonar på sanseinntrykk kalte Sarraute «tropismar», eit ord lånt frå botanikken. På same måte som ein blome reagerer på vind og ver, kan eit menneske opne seg, lukke seg eller kome i opprør av sjølv enkle fakter og ord. Dei ti korte tekstane i Bruken av ord granskar det som rører seg i og mellom menneske på eit førverbalt nivå. Tekstane har fått tittel etter orda dei granskar verknaden av – som det kverulerande «Og hvorfor ikke?» eller det befriande ærlege «Jeg forstår ikke».

Nærtakande merksemd
Men Sarraute utforskar ikkje berre psykologiske rørsler, men også spriket mellom ord og røynd. I «Ordet kjærlighet» nyttar ho eit biletrikt språk – ikkje utan ironi – til å vise korleis ordet er for stivna i konvensjonar til å romme alt som skjer frå to framande kjenner ei flagrande spenning mellom seg til kjærleiken er erkjent, proklamert, feira, tynt til det yste i ekteskapet og kanskje til slutt erklært død – eller kanskje igjen slept fri til ein meir anonym eksistens kor slikt som fargen på himmelen og smaken av appelsinsaft er det viktigaste.

Dei små stubbane viser kor mykje ein kjenslevar forfattar kan sjå og oppleve der andre seglar trygt og blindt av garde i etablerte konvensjonar og sjølvbilete. Sarraute klarer også å sameine intelligent analyse med eit både vakkert og lågmælt humoristisk språk.

Høgsensitiv presisjon
Bruken av ord er truleg blant det enklast tilgjengelege i Sarrautes forfattarskap,  men det intellektuelle særpreget gjer henne til ein forfattar ein får best utbytte av med ein god introduksjon. Det har omsetjar Elin Beate Tobiassen gitt oss i studien Storm i et vannglass. Nøkler til Nathalie Sarrautes forfatterskap. Ho imponerer stort. Tobiassen er forskar som har spesialisert seg på Sarrautes forfattarskap og moderne, fransk litteratur. Både omsetjinga og dei litterære analysene er tydeleg basert på stor kunnskap samstundes som ho klarer å gjere tolkingane levande og relevante.

Tobiassen brukar karaktertrekket høgsensitivitet som inngang til analysen, noko som på treffande vis karakteriserer ein forfattar som ikkje ser nokon detalj i sjelslivet for liten til å granske, samstundes som ho på sitt stille vis snur opp ned på dei litterære konvensjonane. Sarraute skar vekk alt ho oppfatta som uvesentleg for å kome fram til det spennande; det myldrande indre livet. I dette minner russisk-franske Sarraute om russisk-brasilianske Clarice Lispector, sjølv om sistnemnde har eit langt meir eksplosivt temperament og uttrykk.

Prosatekstane i Bruken av ord er særprega og fine, men eg har hatt nesten endå større glede av å lese Tobiassens komprimerte og presise forklaringar av tankearbeidet bak og i åtte av Sarrautes verk. Det største komplimentet til Tobiassen må vere at boka gav ein akutt trang til å lese meir av Sarrautes ein gong så banebrytande, og framleis originale forfattarskap.

 Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


Bjarte Breiteig: Den andre viljen

Tru, vilje og intuisjon: Bjarte Breiteigs essaysamling er ujamn, men dei nyskrivne essaya er verkeleg gode.

I litterære kretsar hissar folk seg gjerne opp over rare ting, som essaysjangeren. I fjor haust vart det rabalder då sakprosaforfattar Morten Strøksnes kritiserte norsk essayistikk for å berre bry seg med litteratur og ikkje med den verkelege verda. Dermed fall skuggen av det kvite elfenbeinstårnet igjen tungt på kritikarar og forfattarar som likar å tenkje på seg sjølv som samfunnsengasjerte.

Eg høyrer sjølv til blant dei som meiner at litteraturen har, og bør ha, ein funksjon i det verkelege livet. Men poenget er jo at litteraturen hjelper oss å reflektere rundt nettopp det det er vanskeleg å tenkje klart om, men som likevel påverkar oss sterkt: Fordommar, verdiar, kjensler.

Bjarte Breiteig har heilt sidan debuten i 1998 hatt ry som ein kresen forfattar i dobbel forstand; før denne samlinga har det blitt berre tre novellesamlingar og ein roman. Denne samlinga av essay skrivne dei siste 18 åra gjer det tydeleg at han plasserer seg trygt i den metalitterære essaytradisjonen: Her handlar det om litteratur, film, kunst og hans eigne erfaringar som forfattar.

Intuisjon og intensjon
Høgdepunktet er essayet «Min tro, eller: Viljen i teksten». Her skildrar Breiteig ei langvarig skrivesperre som førte han ut i ei personleg krise. Han vever saman sterke skildringar frå eige liv, døme på ein skriveprosess som køyrer seg fast og referansar til film av Andrej Tarkovskij. Det munnar ut i innsikt om at det å halde ut den lammande tvilen er naudsynt for å kome i kontakt med det han i boktittelen kallar Den andre viljen; kjensla av at noko i teksten dreg mot noko anna og meir enn han sjølv har medvite kontroll over.

Breiteig er med andre ord ein utprega intuitiv forfattar. Og som til dømes Virginia Woolf, Jon Fosse og Steinar Opstad, hevdar han at «det ofte (er) et dårlig utgangspunkt når en forfatter har en på forhånd definert mening eller holdning (…) som han vil innprente leseren gjennom teksten.» Eg har etter kvart begynt å oppfatte slike utsegner mest som uttrykk for kor forfattaren sjølv har styrken sin; eg trur ikkje lenger at det fins ein måte å skrive god litteratur på – nokre blir gode fordi dei har sterke overtydingar og analytiske evner.

Det er også noko ironisk i at ei bok med litterære lesingar blir opna med ein poetikk som legg vekt på at «Det er gjennom sin uforklarlighet at (litteraturen) sier noe sant om vår eksistens». Teksten er frå 1998, og påstanden dukkar opp i ulike variantar som konklusjon på dei følgjande forsøka på å utleggje skrifta. I essayet om Tarjei Vesaas endar ei fin lesing i påstanden at det er reduserande å lese Isslottet som symbol på noko, medan sjølve tolkingsforsøket blir «litteraturens eget isslott». Slik levandegjer også litterære essay paradokset.

Vegen frå Ulven til Ulven
Om ein drar opp ein litterær akse frå resonnerande til forteljande essayistikk, er Breiteig sterkast på det siste. Lesinga av Tarjei Vesaas og samtalen med Øyvind Ellenes om Kjell Askildsen er gode, men tørre. Å gjere ei littærer analyse til levande litteratur krev ein annan type retorisk evne, noko essaya til Henning Hagerup demonstrerer. Heldigvis er essayet om Laila Stien frå 2012 mindre prega av litteraturteorien, og dei nyskrive essaya har eit heilt anna liv i seg.

I det siste essayet skildrar Breiteig korleis han har gått frå å vere ein ung, sjølvhøgtideleg Ulven-lesar til å bli ein vanleg familiemann som, etter å ha kjent både meiningsløyse og frykt for døden på kroppen, kjenner motvilje mot det tyngjande svartsynet. Samstundes ser han at rørsla i hans eige liv frå det abstrakte til det konkrete også fins i det tilsynelatande upersonlege hos Ulven. Her smeltar den litterære kompetansen og forteljeevna saman på ein veldig fin måte.

Ei samling med berre nyskrivne essay ville nok gitt ein sterkare totalitet, men det er også mykje å hente i å følgje Breiteig heile vegen på hans personlege reise frå Tor Ulven til Tor Ulven.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid 22.04.2016


Victoria Kielland: Dammyr

Vill, vakker og valdeleg: Victoria Kielland har gitt ei passande opprørsk form til dei sterke kjenslene tenåringar har for livet generelt og heimstaden spesielt.

Tenåringen Aurora står og onanerer med utsikt over byen frå parkeringshuset på toppen av kjøpesenteret. 110 sider seinare drar ho handa opp av buksa og tenner ein røyk. Teksten som ligg i mellom er ein virvel av sansingar og fortellingsbrokkar om alt frå justismord og andre lokale tragediar til korleis det er å vere tenåring og breddfull av begjær i eit miljø kor valden boblar rett under overflata. Victoria Kiellands Dammyr er forfriskande formmedviten og musikalsk prosa.

Stadsportrett
Det heile startar med ei nærmast leksikal skildring av korleis landskapet i Østfold vart danna reint geologisk. Dammyr blir vidare skildra både som eit bymiljø rundt eit kjøpesenter i Fredrikstad og eit utmarksområde med tre dammar; ein uttørka, ein fiskedam og ein badedam. Dette er byen kor øksemorda i «Lille helvete» vart eit av Noregs mest namngjetne justismord og kor mordaren gjekk fri til å ta endå eit liv. Og det er byen kor det spiritistiske mediet Ingeborg Køber i 1934 vart skulda, men ikkje dømt, for å ha drepe sin eigen far. Meir nyleg har den populære guten som chattar under det mildt smaklause nick’et «blowJOSH» teke livet av seg, andre har drukna i badedammen, hoppa i Glomma, døydd i trafikkulykker. Bygjengen går rundt og yppar til slagsmål og pene Renate spelar handball med store puppar og ei s-forma ryggrad.

Victoria Kielland debuterte i 2013 med prosastykke under tittelen I lyngen. Det var tekstar med nærgåande skildringar av kropp, haldne i eit språk prega av korte setningar og mykje bruk av gjentaking som stilistisk verkemiddel. I romanen Dammyr har ho utvikla stilen vidare; det kroppslege er framleis viktig, og gjentakingane er kanskje det viktigaste strukturerande trekket i ein tekst som stadig gjer store sprang i tid og stad utan forklaring av samanhengar.

Men punktum er i stor grad bytt ut med komma og uttrykket har nærma seg det eg likar å kalle fri flyt av medvit: Det er alt som flimrar gjennom kroppen og sinnet til Aurora som til saman blir eit portrett, ikkje berre av hennar indre liv, men av stemninga på heimstaden.

Ungdommens råskap
Kielland gir også litterær form til korleis  overleverte førestellingar lever i fantasien og påverkar dei sterkt blanda kjenslene ungdom gjerne har for heimstaden sin. Korleis kjensla av fare knytt til alt ein veit om ulukkene, brotsverka, blottarane og gjengmiljøa blandar seg med den sterke tilknytinga ein har til landskap og miljø ein har kjent heile livet og det rastlause begjæret som driv tenåringen ut i all slags galskap. «Driv ikkje hjertet for langt» kviskrar Aurora stadig til seg sjølv. Det er så mange som driv det for langt akkurat i tenåra, når hormona herjar, og utforskings- og sjølvhevdingstrongen er sterk og evna til å vurdere risiko enno ikkje ferdig utvikla.

I eit uttrykk som er like mykje poesi som prosa, og meir gåtefullt enn mange diktsamlingar som vert utgjevne om dagen, skaper Kielland ein rastlaus og medrivande rytme kor vond og god spenning smeltar saman til eit nærmast ekstatisk uttrykk. Det er veldig fint, dette er tekst ein godt kan lese høgt for seg sjølv. Så ein smakebit til slutt:

Aurora driver hvileløst gjennom gatene, over parkeringsplassene, hun speiler seg i butikkvinduene, øynene er blanke, man kan ikke vite hvem som skal drepe noen, hvem som skal dø og hvem som skal leve, hjertet slår hardt, hun kjenner det i hele kroppen, en muskel i brystet, en muskel mellom bena, en muskel i hånda.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid 15.04.2016

 


Følg

Få alle nye innlegg levert til Innboksen din.

Join 34 other followers