Gro Dahle: Søster

Ei søster å bli glad i: Gro Dahles diktsamling Søster hallar mot det overtydelege, men flyt godt på varmen og sjarmen.

Gro Dahle har gjennom forfattarskapen sin vore spesielt oppteken av korleis vi blir sosialisert inn i verda: Vanskane med å finne dei rette orda og skjøne dei uutala normene for sosial omgang, når vi skal nikke, takke og le. Og ho har ofte skildra den vanskelege kjærleiken, relasjonen som startar så fint, men blir vanskelegare etterkvart. Dette er også tema i den nye diktsamlinga Søster. Men årets utgjeving er lys og humoristisk, i motsetnad til den førre, lagt mørkare samlinga Støvet, skyggen, hunden og jeg (2011) som skildra einsemd og depresjon.

Dahle går laus på omgrepet og realiteten «søster» frå alle vinklar, samstundes som dikta til saman er ei forteljing om korleis ei søster kan vise seg å bli noko mykje meir utfordrande enn den søte omsorgspersonen diktar-eg’et fantaserer om. Ein komplisert relasjon til mor ligg også bak idealiseringa av fenomenet søster, dermed blir samlinga ei gransking av ambivalensen i nære kvinnefellesskap både i og utanfor familien.

Diktsamlinga held den direkte, lett naive tonen som er karakteristisk for Dahle. Typisk er det òg at indre tilstander blir projisert ut på verda og biletlege talemåtar konkretiserte: «Jeg vil ikke være noen byrde,/sier moren min./ Hun henger over skuldrene mine». Språkleiken og sansen for det uventa («el-drevne søstre»), gjer at eg ofte småler under lesinga. Men det som mest av alt pregar Dahles stil, er det skarpe blikket for både det vanskelege og det vakre i det vanlege.

Gro Dahle har gitt ut ei rekkje prisløna barnebøker i samarbeid med ektemann og teiknar Svein Nyhus, og ofte tar dei opp vanskeleg emne på måtar også vaksne kan ha glede av. Også dikta hennar har rørt seg i retning av all-alder-litteratur. Det er potensielt eit stort kompliment, berre tenk på Alf Prøysen. Mi einaste innvending er at samlinga hallar mot det overtydlege når dikta i så liten grad tøyer kvardagsspråket. Søster flyt likevel godt på varmen og sjarmen.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid


Selma Lønning Aarø: Hennes løgnaktige ytre

Galne kvinnfolk og geniale menn: Selma Lønning Aarø viser at Anna Munchs lidenskap for Knut Hamsun handla om meir enn forelsking.

Sjølv i vårt formelt likestilte samfunn er det ein ting vi neppe får endra på: At biologisk kjønn påverkar alle menneskelege relasjonar; kva forventingar ein møter, korleis det ein seier og gjer blir oppfatta, kven ein får kontakt med og på kva premissar. Dermed legg det også rammer for kven ein kan bli. Mi erfaring med norsk kulturliv tydar på at kjønn betyr like mykje her som i bedehusmiljøet på vestlandet, om ikkje meir; før i tida gjekk eg i kjønnsblanda bibelgrupper, no er det kjønnsdelte lesesirklar som gjeld. Sidan det framleis sit flest menn i dei mest attraktive posisjonane, motverkar slik kjønnsdeling reell likestilling. Med dette in mente har eg laga meg ein hypotese om Anna Munch: Ho var ikkje besett av Knut Hamsun fordi ho ville sole seg i glansen av hans store talent og endå større ego, men fordi ho ville vere Knut Hamsun.

Faktabasert dikting
Grunnlaget for ein slik tanke kan ein finne i Selma Lønning Aarøs biografiske roman Hennes løgnaktige ytre. Her vil ho nyansere biletet av Anna Munch, forfattaren som vart mest kjend for å ha vore ulukkeleg forelska i Knut Hamsun og skildra av Hamsun-biografane som «stakkarslig» og «sinnssyk». Det var om henne Hamsun skreiv til politiet og bad dei verje han mot «Forfølgelser» i form av anonyme brev som sverta ryktet hans. Skuldingane vart aldri prova, men det er slått fast at Anna Munch skreiv mange signerte brev til Hamsun – også etter at han hadde gjort det klart at han ikkje ønskte kontakt. Kvifor klarte ho ikkje å ta konsekvensen av det openberre, at «Hun var ingenting for ham»?

Lønning Aarø har leita i arkiva og funne fakta om Anna Munchs liv og møta med Hamsun. Så har ho dikta til for å fylle biletet ut. Det har blitt ein særs ryddig, biografisk roman, spesielt fordi forfattaren i etterordet gjer greie for kven ho har valt å tru på når dei ulike kjeldene motseier kvarandre. Historia ho teiknar opp viser at Hamsun ikkje kan ha vore så avvisande som han sjølv i ettertid hevda, men òg at ein kvinneleg kunstnar som Anna Munch måtte leve med store påkjenningar som gjorde henne ustabil: Ein familiebakgrunn med mange søsken ho måtte ta seg av, fekk henne til å flykte inn i ekteskapet. Der viste det seg at ho var meir ufri enn før; ektemannen nekta henne å skrive, var kontrollerande og valdsam. Då ho til slutt røymde, måtte ho etterlate dottera, noko som må ha vore ei enorm psykisk påkjenning i seg sjølv. Ho ga ut romanar og var invitert til stiftinga av Forfatterforeningen, men etter skandalen med Hamsun døydde ho fattig og einsam.

Tidskoloritt og klisjear
Språket i romanen er halde i ein stil som ligg nær opp til språket i dei originale breva som dels er siterte og dels vist fram på bilete. I byrjinga verkar stilen banal, med for mange slitne fraser som «De kommer som perler på en snor», «kjenner et stikk i hjertet når hun tenker på …» og «sulten gnager i tarmene». Eg reknar med at dette er eit medvite val frå forfattaren si side, for å liksom tilbakedatere språket. Inntrykket betrar seg etterkvart, men klisjeane burde ha vore rydda ut. Hovudinntrykket er likevel at forfattaren treff med tidskoloritten og unngår anakronismane som ofte skjemmer historiske romanar.

I portrettet av Anne Munch kunne Lønning Aarø ha gått mykje lenger i å skildre eit overoppheita indre liv i staden for å berre konstatere at Munch tidvis er forvirra. Og det hadde vore interessant om ho hadde fått fram meir av korleis dei religiøse overtydingane hennar arta seg. Men den tilknepte, høflege stilen, kor det er tydeleg at forteljaren leitar etter det som kan orsake og forklare, står godt til at Lønning Aarø har gjort Annas dotter, Signe, til forteljar. Romanen er fortalt som hennar tilbakeblikk på mora basert på gamle brev og eigne minner – og det i ein situasjon rett etter andre verdskrigen kor Signe sjølv har mist alt som var viktig for henne.

Kjønn og lagnad
Dottera er bitter fordi mora ofra henne for kunsten og jakta på Den Store Mannen. Men ho ser også at kjønnsrollene skapte både situasjonen som tvinga eit slikt val fram og prega etterdømet til mora: Det er lite som tydar på at Knut Hamsun i utgangspunktet var ein meir balansert person enn Anna Munch var. Men som mann hadde han eit heilt anna handlingsrom, og fordi han skreiv så gode romanar, kunne han gjere nesten kva som helst utan å bli avskriven som menneske – som historia seinare også har demonstrert. Likevel var det han som fekk definere for ettertida kven Anne Munch var. Heilt til no.

Hennes løgnaktige ytre er ein tankevekkjande og velkomponert biografisk roman. Og ein treng ikkje sjå lenger enn til svenske Lena Anderssons nylege suksess med romanane om den kjærleikssjuke Esther Nilsson for å skjøne at temaet framleis er aktuelt.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


Nils-Øyvind Haagensen: Er hun din?

Ei open sorg: Nils-Øyvind Haagensen har den sjeldne evna til skrive lett om slikt som slett ikkje er enkelt.

Ein skulle ikkje tru det var mogeleg å skrive ein feelgood-roman om ein mann som både har kjærleikssorg og sørgjer over ei ufødd dotter. Men det er nettopp det Nils-Øyvind Haagensen har gjort i romanen Er hun din? Her tek han opp tråden frå romanen Liten (2013) og utforskar roller og kjærleiksrelasjonar mellom menneske i ulik alder. Men han går ikkje utanom potensielt ubehagelege koplingar til seksualitet, makt og ansvar.

Slik og sånn kjærleik
Opplegget er enkelt: Ein vaksen mann møter Eira, ei jente på 5-6 år, på bursdagsfesten til mora hennar, og dei får ei spesiell kontakt. Det får han til å tenkje på dottera han aldri fekk, og korleis aborten som vart utført mot hans vilje, øydela relasjonen til den mykje yngre kjærasten.

Dialogane mellom mannen og jenta er særs sjarmerande, Haagensen har klart å fange den lune og frie stemninga som oppstår når eit trygt barn blir begeistra for ein vaksen og viser det med heile seg. Korleis ho kjem heilt nær og er interessert i alt; kleda, håret, rynkene. Korleis ho ertar og tøysar: «Du er altfor barnslig til å være førtifire».

Men det fins mørke undertonar i det eg først berre lo av. Som når Eira ser lyset som bryt gjennom skyene og tenkjer at verda er som ein presang med pustehol, for: «Ingen har lyst på døde mennesker i gave». Kanskje var det nettopp det hovudpersonen følte han fekk. Også tankane hans om naturen ber preg av livssituasjonen, som når han seier om trea: «Løfter de også blikket etter en besværlig natt med Gud (…)». Slik skriv poeten Haagensen vakkert fram ettertanken si stille, men framleis opne sorg.

Implikasjonane som oppstår i møtet mellom ulike tematiske trådar i boka er langt frå enkle. Utan å røpe handlinga, kan eg seie at teksten både tar opp konkrete problemstillingar knytt til ulike behov i ulike livsfasar og til det overskridande i seksualiteten. Mellom anna fortel hovudpersonen at han før vart kåt av at kjærasten hans heldt bestikket på ein barnsleg måte. Det er ein farleg ladd detalj når så mykje av boka handlar om kjærleik på tvers av store aldersskiljer. Samstundes viser minnet også tilbake over eit tidsskilje; før og etter at mannen tok til å sjå på seg sjølv som far.

Teksten som barn
Mot slutten kjem ein innskoten tekst: Cordelia-filen er eit slags dagboks- og arbeidsnotat kor hovudpersonen vender seg til barnet han aldri fekk og både fortel om seg sjølv og funderer på kva slags person ho ville ha blitt. Etterkvart glir teksten over i refleksjonar om «litterær innflytelse» kor han med referansar til teoretikarar som Harold Bloom og Derrida samanliknar det ufødde livet med den nyskrivne teksten; begge kan blir hindra eller hjelpte fram av korleis dei blir mottekne.

Koplinga er risikabel, sidan det verkar som eit hårsårt svar på negativ kritikk. Notatforma kan også verke lettvint. Men samstundes passar det jo godt med opne spørsmål i ein tekst om liv som aldri vart realisert.

For meg veg det tyngst at Haagensen opnar teksten opp med fantasi og humør. Koplinga som fort kunne ha blitt klam, blir i staden morosam når han skriv om lesaren som «halser etter en tekst som er i ferd med snuble ut i en kraftig trafikkert bygate.» Andre poeng treff akkurat der dei skal, som tolkninga av Den Gyldne Regelen i ei tid kor ingen elskar seg sjølv: «Som da vil si at man skal være like ambivalent, kritisk, humørsyk og fordømmende mot andre som man er mot seg selv?» Ein må kanskje vere sunnmøring for å le av det når ein sjølv er kritikar.

Er hun din? er ein roman som trass si lettlesne, sjarmerande form opnar opp for både vanskelege kjensler og vanskelege spørsmål, og tenkjer godt utan å tenkje tankane til endes.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Catherine Blaavinge Bjørnevog: Um sakne springe blome

Det mytestoffet livet er vevd av: Catherine Blaavinge Bjørnevog debuterer med rike, gåtefulle og særs velklingande dikt som veks ved nærlesing.

Det har alt oppstått ein «buzz» rundt Catherine Blaavinge Bjørnevog og hennar særprega debutsamling Um sakne springe blome, som er like delar song og soge. Men den historia dikta til saman dannar, er ikkje lineær og lettfatteleg. Snarare er dette ei soge kor element av det overnaturlege eller fantastiske skaper ein springande draumelogikk – kor motiva i like stor grad er bilete på sterke kjensler som representasjon av hendingane som utløyste kjenslene.

Les resten av meldinga på Littkritikk.no


Maria B. Bokneberg: Lukta av våt jord om natta

Sorglandskap: Debutant Maria B. Bokneberg skriv presist og innsiktsfullt om sorg.

Nathalie Sarraute skriv i essayet «I fugleperspektiv» frå 1956 at den viktigaste oppgåva til litteraturen er å framstille røynda så presist som mogeleg, og at litterær estetikk difor må endre seg i takt med tida. Ein konsekvens av dette synet er at ho kallar dei som skriv i tråd med litterære konvensjonar for formalistar og – stikk i strid med det som både var og er vanleg bruk av omgrepa – dei som eksperimenterer med forma for realistar. Den harmoniske og vakre stilen meiner ho derimot ikkje er eit mål, men snarare ei freisting for forfattaren. Det skrivne kan likevel vere vakkert, men, som ho skriv: «Stilens skjønnhet, som består av kraft, presisjon, livfullhet, smidighet, dristighet og sparsomhet med midlene, er bare et uttrykk for dens effektivitet.»

Eg tok til å tenkje på dette då eg las Maria A. Bokneberg sin debutroman Lukta av våt jord om natta. Det knappe, presiste språket passar til sorga ho skildrar, men er nesten litt for godt å vere i. I Sarrautes vokabular er ho snarare formalist enn realist.

Tid, rom og kjensler
Den unge, kvinnelege eg-forteljaren er på hytta saman med faren og søstra etter at mora har tatt sjølvmord på grunn av depresjon. Bokneberg skildrar på eit vis som gjer at tid og landskap, det fysiske landskapet og det mentale går over i kvarandre: Korleis dei fysiske omgjevnadane både ber på minner om mora og viser seg frå ei heilt anna side no som mora har tatt livet av seg her. Sorga går gjennom ulike faser, men artar seg òg ulikt for familiemedlemmene, slik at behova deira kan krasje når dei prøvar å kome seg vidare.

Forma Bokneberg har valgt har vore flittig nytta i norsk litteratur dei siste tiåra; emnet er livet i kjernefamilien, skildringane er knappe, konkrete skildringar av scener der eg-forteljaren enten skildrar kva ho gjer for å takle sorga frå dag til dag, gjenopplever minner om mora eller pratar med sine næraste. At ein debutant meistrar ei kjend form er ikkje eigentleg ei innvending, men eg trekk fram Sarraute for å seie noko om rammene eg legg for vurderinga.

Stilen oppfyller Sarrautens krav om presisjon og «sparsomhet med midlene», og Bokneberg kjenner emnet sitt godt. Ho får fram både skamma og sinnet dei som lever igjen etter eit sjølvmord kan kjenne, og ikkje minst den fysiske komponenten sterk, psykisk smerte har; mangelen på energi, den desperate trongen til å få bort trykket i brystet. Vansken med å finne ord. Ikkje minst klarer ho gjennom små gestar som blikk og handrørsler å få fram at det finst slikt som aldri vert sagt. Samstundes kan heilt minimale teikn vere til både smerte og trøyst for den sørgjande.

Kontemplativ form
Nicolai Houm skriv òg om sorg i haust, men Bokneberg lukkast betre med å skape samsvar mellom tema og form. Men ho får ikkje så tydeleg fram dei kompliserte kjenslene i sorga som ho sjølv har lagt ut spor av. Somme av scenene viser at ikkje alt var idyll før; mora var mykje på reise, ho var ofte lei seg og skauv ektemannen frå seg. Men dette blir ikkje utdjupa, og utfordrar i liten grad biletet av ein stort sett harmonisk familie. I staden opplever eg teksten som kontemplativ og roande på eit vis som minner meg om Ingrid Z. Aanestads romanar. Ein kunne tenkje seg at den psykiske smerta, som ein skjønar kjem i bølgjer, kunne ha prega formspråket endå meir.

Bokneberg fornyar ikkje det litterære landskapet. Men ho fortel presist og med stor innsikt, og eg trur boka kan vere ei god lesaroppleving for mange som lever med sorg.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Jan Kristoffer Dale: Arbeidsnever

Heilstøpt novelledebut: Jan Kristoffer Dales skildring av stille fortviling skaper stille begeistring.

Debutant Jan Kristoffer Dale har uttala i avisintervju at han ser seg sjølv som del av arbeidar- og standpunktlitteraturen. Men novellesamlinga Arbeidsnever er ikkje det rasande oppgjeret med kritikkverdige arbeidsvilkår som eg hadde venta, berre éi av seks noveller tar dette opp eksplisitt. Slik sett er det politiske ikkje iaugefallande. Derimot vaks det fram ei stille begeistring i meg ettersom eg las. Ikkje på grunn av noko spektakulært i språket eller historiene, men fordi Dale gjennom smålåtne skildringar av folk med usikker tilknyting til arbeidslivet og dårleg økonomi får fram ein mentalitet og ei atmosfære som seier mykje om tida og miljøet dei lever i.

Menn i skvis
Dale portretterer først og fremst menn utan høgare utdanning som lever i krysspresset mellom den tradisjonelle mannsrolla som forsørgjar og eit arbeidsliv som krev at ein er både lydig, fleksibel og effektiv, men utan å gi trygge arbeidsvilkår i retur. Kanskje er det ikkje arbeid å få i det heile, kanskje stikk kona av. Både den fysiske og psykiske helsa kan bli dårleg, men ekte menn bit tennene saman og klagar ikkje.

Tittelnovella handlar om Trygve som bur saman med den gravide sambuaren i eit hus eigd av svigerfaren. Han jobbar på bryggeri via eit vikarbyrå, og står alltid i fare for å ikkje få forlenga kontrakt om han ikkje presterer godt nok.

Dale skildrar både arbeidsvilkår og kva Trygve tenkjer om jobben direkte og utan spesiell litterær finesse. Men det dannar berre grunnlaget for det som kjem fram meir indirekte gjennom daglegdagse hendingar og knappe, truverdige dialogar skrivne på dialekt: Forståinga og solidariteten mellom Trygve og svigerfaren. Den mannlege fellesskapen står i kontrast til dei like kjærlege, men meir krevjande relasjonane til kvinnene. Her blir også tittelen til:

Mora hans pleide alltid å skryte av arbeidsnevene til faren hans: «Sånn ska’ nevene te’ ein mann se ut», hadde han hørt henne si. Hun hadde kommentert nevene til Trygve sist han hadde vært på besøk, studert dem fra den andre sida av kjøkkenbordet. Så hadde hun tatt nevene hans i sine, holdt dem og strøket en finger over de rue håndflatene hans og konstatert, med stolthet i stemmen, at han hadde fått arbeidsnever.

Dermed ligg det ikkje akkurat til rette for å fortelje at det harde fysiske arbeidet går på helsa laus for Terje, som verken er spesielt handy eller atletisk, men som heller ikkje klarte seg bra på skulen.

Kjærleik og tidleg død
Det karakteristiske spelet mellom det enkelt refererande og undertekst er verknadsfullt, til dømes i skildringa av den unge mannen med angst og depresjon som i novella «Jon» leitar etter ein lagnadsfellesskap. Novellene tematiserer elles korleis forskjellar i utdanning og inntekt skaper avstand mellom gamle vener og korleis omsorgsoppgåver blir styrande for kva både menn og kvinner kan få til av sjølvrealisering. I novella «Sør» samlar Dale trådane i ei rørande skildring av ei enke og svigerfaren hennar: Ektemannen har døydd etter det vi skjønar har vore ein hard kamp før han måtte oppgi gardsdrifta og ta jobb som bussjåfør – med påfølgjande helseproblem.

Det er ei oppgitt kjensle over heile samlinga, ein mild resignasjon som viser seg i mange små detaljar; som når André i «Levende bevis» finn seg i å gå med ein for trang blodtrykksmålar eit heilt døgn sjølv om han nesten svimar av smertene. Men nettopp i den kjensla fins både det vakre og det politisk ladde: Dale får fram dei menneskelege konsekvensane av ein tøffare arbeidsmarknad, den stille fortvilinga som ikkje gir seg dramatiske utslag før ein for tidleg død. Samstundes har han blikk for kjærleiken som ligg i viljen til å halde ut for sine næraste. Arbeidsnevar er ein særs heilstøpt og lovande debut.

Tidlegare publisert i Dag og Tid

 


Bli «eg»!

Lesing av tre aktuelle diktsamlingar fortel om eg-konstruksjonar under sterkt press.

Guri Sørumgård Botheim: Heime mellom istidene (Samlaget 2016)
Dan Andersen: Flaggtale (Tiden 2016)
Sarah Selmer: Tjue (Gyldendal 2016)

Den litterære debatten om autofiksjon har for det meste kretsa om romansjangeren: – Forfattaren skriv om seg sjølv og familien, med dei verkelege namna! Er det ein romankropp med eit biografisk hovud eller ein biografisk kropp med eit romanhovud? Dette snur opp ned på alt!

Eg på mi side var lei nesten før det hadde begynt. Eg hadde nemleg tatt eit kurs om sjølvbiografi då eg studerte litteraturvitskap og syntes ikkje den sjølvbiografiske vendinga var så revolusjonerande i lys av tidlegare litterære bekjenningar. Men i det siste har eg begynt å lure på om eg rett og slett må endre meining. For sjølv om forfattarar også tidlegare har skrive utleverande om livet sitt, kan det vere at autofiksjonstrenden fortel oss noko anna om vår eiga tid enn at forfattarane plutseleg har blitt meir sjølvsentrerte.

Også mange diktsamlingar er ope sjølvbiografiske, utan at det har ført til tilsvarande sjangerdiskusjon. (To nylege eksempel er Nils Øyvind Haagensens Spredning (2014) og Nils Christian Moe-Repstads Teori om det eneste: Bok I. Bok II (2013).) Er det fordi det blir rekna som eit sjangertrekk at dikt blottar poetens inderlege og ekte indre liv, med mindre noko anna er tydeleg signalisert? Blir for mange diktsamlingar lesne som sentrallyrikk – som Store norske leksikon enkelt og greit definerer som lyrikk med emne frå forfattaren sitt eige kjensleliv – og kan det verke begrensande for tolkingane?

Henning Hagerup skriv i essayet «Mellom Tu Fu og Wordsworth» fra Metafysisk skrapjern (2015), om korleis dei nye skildringane av sterke, individuelle sanseopplevingar og kjensler vart avvist av konservative kritikarar som sjølvsentrert svermeri under og etter Romantikken. Men å bruke estetikk som argument for å avfeie dei romantiske poetane  var ein måte å undergrave dei politiske verdiane dei stod for; oppvurdering av individuelle opplevingar og – som konsekvens –  krav om likeverd og fridom for alle. Hagerup argumenterer difor for at den romantiske lyrikken bør lesast som utforsking av mangefasetterte eg-konstruksjonar:

«Med romantikken radikaliseres jegets forhold til samfunnet, slik at lyrikken som initieres, ikke først og fremst bør forstås som en jeg-erfaring eller oppdagelse av naturen eller følsomheten, men som en ny politisk opplevelse av det sansede eller en sanseopplevelse av det politiske»

Dette handla altså om framveksten av ein individualisme som på 1800-talet var like radikal som ideen om stemmerett for alle. I vår tid har individualismen blitt ein sjølvsagt, og kanskje problematisk, del av den rådande ideologien. Men det er likevel ikkje gitt at ein tydeleg identitet er lett oppnåeleg når vi lever i mange parallelle røynder både på nett og IRL. Kanskje handlar ikkje eg-fokuset om å eksponere ein eksisterande person, men om korleis identitet og kjensla av å vere eit «eg» blir til?

Dette er starten av eit lengre essay som er publisert i BLA nr. 1/2016. Les resten her