Kristin Bjørn: Sant nok

Medrivande om intellekt og kjensler: Kristin Bjørn debuterer med innsiktsfulle og underhaldande noveller.

Litt sant, ganske sant, heilt sant eller kjempesant? I ei pragmatisk verd er sanning som valuta, moro og kjærleik: Ein må klare seg med det ein får tak i, eller lage sin eigen variant. Sant nok er tittelen på Kristin Bjørns novellesamling og skjønnlitterære debut, og dermed er vi alt på sporet av både tematikken og særpreget i tekstane.

Ærleg tala?
«Jo mer privat og personlig, desto viktigere tror de det er. De tror på ærlighet, stakkars, og tror at de kan skille det ærlige fra det uærlige ved å se på graden av personlige følelser involvert.» Læraren i novella «Det der med Svartedauden» er skeptisk til både kjensler og forenkla framstillingar i historiebøkene, og ser det som si oppgåve å lære elevane «rasjonell ærlighet». Men hennar eiga personlege historie viser at det kan vere vanskeleg nok berre å skjøne seg sjølv, då er det enklare å vite alt som er å vite om Svartedauden.

Kristin Bjørn kan verkeleg kunsten å byggje opp ei historie av ulike element som belyser og berikar kvarandre. Ho er då heller ikkje debutant som tekstarbeidar; ho har både skrive for og jobba med teater ved Ferske Scener i Tromsø.

Ikkje minst viser bakgrunnen seg i måten ho brukar stemmer på. Forteljarane verkar openhjartige – igjen; nok – men ofte er det noko emosjonelt, eller ein mangel på kjensler, som undergrev det som blir sagt. Tonen er gjerne skarp og direkte, og ein lett sarkastisk, svart humor gjer tekstane underhaldande, men peikar også mot dei meir kompliserte kjenslene som ligg under. Dermed blir effekten di sterkare når dei sjeldne, ømme stundene kjem.

Dette er ikkje ei slik bok kor du fell i stavar over vakre setningar, det er ulempen med ein litterær estetikk som har fokus på å skape truverdige stemmer. Men fleire av novellene inneheld scener som er sterke og fine.

Intellektuelt forsvar
Det som i størst grad skil Bjørn ut i mengda av novellistar, er at ho nyttar fagkunnskap om spesifikke emne til å portrettere forteljarane sine. Fokuset på det upersonlege er karakteristisk for hjernehelten, men kva dei er opptekne av, seier også noko om kva som er deira indre drama. Som forteljaren i «Desperado» seier:

«Hjernen min er vanligvis som et Afrika-kart, fylt av rette grenser, tilsynelatende logiske og ordentlige, men i realiteten basert på tilfeldige og følelsesstyrte beslutninger. Et kart over Nord-Afrika ser greit ut ved første øyekast, men er det ikke. Grensene er helt på bærtur.»

Bjørn utforskar altså forsvarsmekanismane intellektualisering og rasjonalisering. Kanskje modus operandi for mang ein litteraturkritikar? Verd å reflektere over, sidan noko kan gå tapt på vegen. Éin variant av emosjonell distansering finn vi hos den 16-åringe jenta i «Rettslære», som berre kan «gjøre de tingene man gjør når man elsker når hun ikke elsker. Hvis hun hadde elsket, hadde hun aldri turt». Ved å vise ein gift mann gjennom augene til den altfor unge elskarinna, snur Bjørn effektivt om på tankane våre om kven som er farlig for kven i ein slik relasjon.

Bjørns teaterbakgrunn kjem spesielt tydeleg fram i den tredelte teksten «Dance of a Muse», ei historie om samarbeid og sjalusi mellom to dramatikarar som personifiserer korleis den analytiske evna og den ekspressive emosjonaliteten treng kvarandre. Bruk av avisintervju, e-post og Facebook-chat er brot med den tradisjonelle novelleforma som ikkje er direkte revolusjonerande, men som ein heller ikkje ser så ofte. Her blir tematikken overtydeleg, men det er sterkt driv i teksten, og innblikket i teaterverda er interessant.

Alt i alt klarer Bjørn å kombinere det medrivande med det innsiktsfulle på ein måte som viser at norsk novellekunst berre har godt av meir drama.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Birgit Alm: Endelig skal vi le

Fattigdomsskildring med oppdrift: Birgit Alms solide debut skildrar fattigdom på norsk med trass og bitter humor.

Å sjå samfunnet nedanfrå er eit fruktbart kritisk perspektiv. Heilt frå antikken av har det òg vore éit mål for kunsten å få vanlege folk til å leve seg inn i, og dermed sympatisere med, dei uheldige blant oss. Debutant Birgit Alm gjer akkurat det når ho skildrar livet som fattig blant rike.

Kampen mot skamma
Elinor Nor er ei aleinemor som lever av avklaringspengar, barnebidrag og barnetrygd medan ho prøvar å dra i land ein akademisk grad på universitetet. Slitasjeskader sette nemleg stopp for livet som heimehjelp. Ho sjølv kom altså skeivt ut, no gjeld det å redde framtida for sonen: Ho har skaffa han friplass Steinerskolen på Nordstrand i Oslo, noko som også betyr at ho må flytte frå ei romsleg leiligheit på Sinsen til ei bittelita sokkelleiligheit i det rette nabolaget.

Birgit Alm drar vidare opp scener som gjer det tydeleg korles heilt vanlege folk opptrer annleis i møte med fattige. Men Ellinor, som sjølv kjem frå stabil heim i Drøbak, har temperament og bein i nasen. Sjølv om ho vaklar mellom kamplyst og mismot, er ho målretta og villig til å tole ei viss audmjuking for å gi sonen det ho har skjøna må til for å kome opp og fram, nemleg dei rette venene.

Kvardagen er dominert av kampen for å få pengane til å strekke til, med det er den sosiale skamma som verkeleg svir, som gjer det vanskeleg å halde kontakten med gamle vener, og umogeleg å gå på Fattighuset, sjølv om gratis mat og klede hadde kome godt med.

For meg vaklar realismen litt når Ellinor ikkje får meir hjelp av foreldra endå dei bur relativt nær og ho er einebarn. Men kanskje handlar det også om skam og trongen til å leve som eit vakse, sjølvstendig menneske.

Typisk norsk
I val av fattigdom og sosial status som tema minner romanen om dei hjarteskjerande novellene til Ingvild Rishøi, men tonen i teksten ligg nærmare sarkasmen og indignasjonen ein finn hos Nina Lykke. Det er derimot eit godt stykke igjen til raseriet vi har sett i den svenske arbeidarlitteraturen. Slik fattigdom på norsk førebels ikkje er skrikande, skriv Alm typisk norsk, jordnær prosa. Men ho vaklar mellom bruk av undertekst og det meir ekspressive, og kunne med fordel ha reindyrka ein av stilane.

Det svakaste partiet i forteljinga, også språkleg, er nokre få sider i andre kapittel kor Ellinor ramsar opp hendingane som førte henne ut i situasjonen slik han er no. Her blir språket flatt som ein rapport: «Behandling og opptrening hjalp lite, og etter ett år av og på med sykmeldinger (sic!) havnet jeg på arbeidsavklaringspenger.»

Vidare lar forfattaren Ellinor på ein overtydleg måte setje ord på korleis fattigdomen har påverka henne. Det står ikkje heilt i stil med at romanen elles er bygd opp av situasjonar kor refleksjonane spring meir naturleg ut av samanhengen. Det er synd, for eit dårleg inntrykk så tidleg i romanen skal det litt til å rette opp.

Engasjement og respekt
Men Alm klarer det, eg vart snart overraskande engasjert i Ellinors daglege kamp for å klare seg. Forteljaren har nemleg både trass og bitter humor. Sjølv når dette viser seg som forakt for dei endå svakare, skjønar ein at ein treng noko å verne sjølvkjensla med.

Ellinor lever i stor sosial isolasjon, og forfattaren kunne med hell ha gjort det tydelegare for ei psykisk byrde det er. Men Alm legg ikkje opp til at lesaren skal felle tårer av medkjensle, snarare skaper ho forståing og respekt for kva som krevst for å leve med lite. Dette er ein solid debut som viser at fattigdom er ei aktuell problemstilling, ikkje berre for skumle framandkulturelle som kan bli «radikaliserte», men for gjennomsnittlege, lyserosa nordmenn.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


Toni Morrison: Gud hjelpe barnet

Slåande svart og skjønn: Toni Morrisons siste romanen er ikkje perfekt, men ho er framleis ein meisterleg forteljar.

Vi har alle vår byrde å bere, men nokre av oss er så uheldige at vi må bere ho midt i fjeset. De som har hatt kompleks for utsjånaden veit kor hemmande det kan vere, til og med når den aktuelle kroppsdelen verken blir kritisert eller gjort narr av. Likevel trur eg kvite nordmenn knapt kan skjøne kor belastande det er å ha eit så stigmatisert trekk som svært mørk hud. Toni Morrisons siste roman, Gud hjelpe barnet, er ei forteljing om korleis sosialt lært avsky for svart hud får konsekvensar for fleire enn dei mørkhuda.

Litterær trollskap
Hovudpersonen Bride blir født med uvanleg svart hud, noko som kjem som eit sjokk for foreldra, som sjølv har mykje lysare hud. Faren reiser; han klarer ikkje å tru at barnet kan vere hans. Mora kjenner slik motvilje mot dottera at ho knapt klarer å ta i henne, og oppdrar henne svært strengt. Ho er overtydd om at ei så svart jente må herdast – og alltid må liggje lågt for å vere trygg. Men då tre lærarar på barneskulen vert skulda for seksuelle overgrep og Bride må vitne i retten, får lengten hennar etter ros og kjærleik uventa utslag – gode for nokre, katastrofale for andre.

Gjennom ei historie som er både slåande og kvardagsleg, fortalt gjennom mange ulike stemmer, klarer Morrison å belyse både kor krevjande det er å oppsede born rett i ei utrygg verd, spørsmål om rettstryggleik og korleis hudfarge er og har vore brennpunktet for eit kollektivt sosialt traume i USA.

Toni Morrison er vel kjend for dei fleste bokelskarar, men sidan ho har blitt heile 85 år gamal og stadig er produktiv, er det på sin plass med ein liten lovtale: Ved å vise dei menneskelege kostnadane ved den grusomme historia om slaveri og rasisme, samstundes som ho viser mangfaldet og ressursane blant dei som må tåle slike levekår, har ho gitt eit vesentleg bidrag til å byggje opp afroamerikansk identitet – og ho har spreidd historisk kunnskap så vel som forståing for denne spesifikke livserfaringa verda over.

Emne som dette er det lett å unnvike fordi det er smertefullt berre å lese om kva andre må gjennom, men Toni Morrison har nådd ut fordi ho er ein fantastisk forteljar, både i bokstaveleg og overført tyding: Ho tar gjerne steget ut av realismen. Saman med eit språk som spenner frå eksperimentelt til forførande vakkert til brutalt presist, skaper det ein aura av trollskap – på sitt beste smeltar ho det vonde og det vakre saman i historier som får nærmast mytiske dimensjonar. Det gjer henne til ein av dei aller største forfattarane i vår tid, og ho fekk Nobels litteraturpris i 1993.

Vil bli elska
Gud hjelpe barnet er ikkje på høgd med Morrisons beste. Personlegdomen til hovudpersonen kjem aldri tydeleg fram, og spesielt mot slutten blir framstillinga i overkant pedagogisk. Men i motsetnad til den førre romanen, Hjem – som var velskriven, men knapp – merkar eg her tydeleg Morrisons spesielle evne til å bruke det ekstraordinære til å formidle innsikter med ålmenn relevans. Det slår meg no at det kanskje er sjølve kjennemerket på ein god forteljar. Og når forfattaren slik klarer å rive lesaren med, men samstundes får fram mangfaldet og kompleksiteten i livet, er vi over i meisterklassen.

Bodil Engen har latt den originale, engelske syntaksen vise igjen i omsetjinga. Det fungerer stort sett bra, men ordvala verkar av og til gamalmodige, noko som ikkje står i stil med forteljarar i 20-åra. Men i denne boka er innsiktene viktigare enn språket, og eg vart spesielt oppteken av det som gjeld justismord. Heller ikkje i rettssaker kan ein gløyme at vi menneske på somme område er så enkle at vi framstår som gåtefulle; vi kan gjere kva som helst for å bli elska.

Sjølv når ho ikkje overgår seg sjølv, demonsterer Morrison kvifor forfattarskapen blir elska og vil bli ståande for ettertida.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 


Nicolai Houm: Jane Ashlands gradvise forsvinning

Ufokusert om sorg: Nicolai Houms korte roman om sorg er likevel for ordrik.

Der mange av dei fremste, norsk prosaistane står i ein sentraleuropeisk modernismetradisjon, skriv Nicolai Houm seg opp mot ein sterk nordamerikansk forteljartradisjon: Realistiske tredjepersonsforteljingar som gjerne oppsummerer heile livsløp. Historier av denne typen som har fått enormt gjennomslag dei siste åra, er Stoner av William James og Olive Kitteridge av Elizabeth Strout.

Ein treng likevel ikkje avanserte stilanalyser for å kome fram til kven Houms inspirasjonskjeldene kan ha vore: I hans nyaste roman Jane Ashlands gradvise forsvinning reiser hovudpersonen Jane og kjærasten Greg på ein «litterær odyssé» for å oppsøkje bustadane til John Updyke, Edgar Allan Poe, O. Henry og Flannery O’Connor. Desse forfattarskapa er vidgjetne for stor novellekunst prega av humor og dramatikk. Eit liknande temperament pregar også Houms forfattarskap.

Små, sanne detaljar
Houm slo gjennom til eit større publikum med mursteinsromanen De håpefulle for tre år sidan, men hans sterkaste utgjeving til no er framleis novellesamlinga Alle barn er laget av ild (2009). Med denne nye romanen på berre 175 sider har han funne attende til eit meir komprimert uttrykk, men historia har likevel ikkje nok å by på til å forsvare valet av romanformatet.

Romanen startar med slutten: Den norskætta amerikanaren Jane Ashland ligg på bakken og ventar på døden, fanga av tåke i den norske fjellheimen. Så følgjer forhistoria, fortalt gjennom hopp mellom tre ulike hendingsløp: Janes tidlegare familieliv, kva som skjedde då ho kom til Noreg for å vitje fjerne slektningar, og at ho blir med ein ukjend norsk mann på moskussafari i Dovrefjell. Etter kvart skjønar ein at ho har ei personleg tragedie bak seg. Eit sentralt tema er dermed korleis ein lever vidare med sorga.

Houm har evna og viljen til å leve seg inn i og skildre liv fulle av det den franske forfattaren Nathalie Sarraute kallar dei små, sanne detaljane som skal få oss til å tru på personane og historia. Men, som Sararraute skriv i det vidgjetne essayet Mistankens tidsalder frå 1950: Den moderne, rutinerte lesaren gjennomskodar ofte kva forfattaren legg opp til, og blir dermed utålmodig. Spesielt Houms skildring av Janes tidlege relasjon til ektemannen blir dermed meir detaljert enn det som trengs for å byggje opp mot det forferdelege tapet ho seinare skal lide.

Samstundes kan det verke som om Houm i desse partia skriv ut tankar som ikkje har noko med sorg-tematikken å gjere, men meir med forfattarlivet: Kva det er å ha eit litterært talent, å gi og få vurderingar av litterære forsøk. Det verkar malplassert i samanhengen.

Sorg og dramatikk
Houm har eit biletrikt språk, og treff innimellom svært godt med karakteristikkane sine, til dømes av topptrente turnjenter som «små stålkonstruksjoner». Men her gjer for mange personportrett og mindre relevante detaljar historia ufokusert.

Dei kontemplative, melankolske tilbakeblikka på ei tragisk forhistorie passar også dårleg inn i ein komposisjonen som skal byggje ei spenningskurve. Det kan vere at sorg ikkje er eit emne som høver for dramatikk, for sjølv i etterdøningane av ei valdsam og meiningslaus hending, så er sakn og sorg tilstander som sug ein tom for energi. Kor det tyngste kanskje nettopp er at sorga blir så vanleg; ho er der kvar dag, og rammar også nye menneske kvar dag. Det er ingen dramatikk igjen – berre ein taus kamp for å halde ut. Difor trur eg det ordknappe formidlar sorga betre enn det ordrike.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Stine Pilgaard: Leilighetssanger

Søt draum om fellesskap: Sjeldan har vi vel trengt varme, sjarmerande komedier om inkluderande kjærleik like mykje som vi gjer no.

Alle tekstar har ein særeigen tone, eller kanskje skulle ein kalle det stemning, i alle fall har det med kjensler å gjere om ein oppfattar skrift som trist, rå, opprørsk, romantisk, sentimental, morosam eller kanskje bister og snobbete. Sjølvsagt kan éin tekst veksle mellom ulike stemningar, men som regel vil det språklege uttrykket ha eit karakteristisk særpreg av både musikalitet og temperament.

Etter å ha lese Leilighetssanger av danske Stine Pilgaard, er det éit ord som oppsummerar opplevinga mi: Sjarm.

Viljen til vi
Det som sjarmerer i denne samlinga av tekstar, laust samanvevde til ein roman, er det same som gjer somme menneske så gode å vere saman med: Varme, humor og sjølvironi, interesse for andre, men også mot til å ta plass, til å vise fram både sterke og svake sider og slik invitere til ein fortruleg fellesskap. Alt dette fins i Pilgaards skildring av nære relasjonar i storfamilie og burettslag, tittelen Leilighetssanger har dermed ei smart dobbel tyding:

Forteljaren er ei ung kvinne som nett har flytta inn i ny leiligheit med kjærasten. Ho blir godt kjend med naboane i bygarden fordi ho er open og prateglad, og dessutan tar i oppdrag å skrive sangar til jubileum, bryllaupsdagar og konfirmasjonar. Ho skriv òg horoskop for eit ukeblad, og romanen skiftar dermed mellom ulike uttrykk: Korte, introduserande tekstar som dels parodierer, dels dreiar horoskopteksten mot noko meir poetisk og samstundes tidsfestar og oppsummerer hendingar gjennom eit heilt år.

Så fortel kvinna anekdotisk om folk og hendingar i burettslaget, om seg sjølv og sin eigen familie. Innimellom kjem det også «songar», som er skrivne i eit meir biletrikt språk om likt og ulikt, som «parmiddag», «fortellinger», «synder» og «kjærlighet».

Éi sentral forteljing i boka handlar om mormor og Ruth, som fann kvarandre i ungdommen, men på grunn av homofilitabuet ikkje fekk leve saman før mormor vart enke. I kontrast kjem det berre indirekte fram at forteljaren sjølv lever saman med ei kvinne; tidene har forandra seg, no er ikkje slikt lenger noko å gjere eit poeng av. Ein kan dermed lese boka som ein litterær «leilighetssang» for å feire den inkluderande kjærleiken. Som Pilgaard vakkert formulerer det: «at grammatikken er den søteste drømmen mennesket har om verden, at viljen til vi er den vakreste av alle utopier».

Godt om lukke
Humoren og det narrative grepet i boka kjenner vi frå debutromanen, Min  mor sier, som Pilgaard gjorde braksuksess med i 2012 (på norsk i 2015). Der veksla ho også mellom dialogar og poetiske einetalar, men tonen var mørkare, gitt at den utløysande hendinga og tematikken var brot og kjærleikssorg.

I Leilighetssanger er idyllen derimot deilig og lett, det blir nesten for sukkersøtt innimellom. På den andre sida er det nærmast eit sjangerkrav i klassisk komedie at publikum skal sitje att med gode kjensler. Og Pilgaard har evna til å skrive både tilgjengeleg, artig og intelligent, ikkje ulikt norske Kjersti Annesdatter Skomsvold og – sjølvsagt – omsetjar Erlend Loe.

Pilgaard klarer faktisk det som skal vere det vanskegaste av alt: Å skildre lukkeleg kjærleik utan at det blir platt, flaut eller uinteressant. Og evna til å skape gode kjensler skal ein ikkje kimse av i vanskelege tider som desse. Dermed skal ein heller ikkje sjå bort frå at denne varmande fellesskapsutopien har ein viss politisk relevans.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

 

 

 


Miriam Stendal Boulos: Lykke og eksil. Om Rune Christiansens forfatterskap

Forelska i fellesreferansen: Miriam Stendal Boulos gir ei velkomen forståingsramme for Rune Christiansens forfattarskap, men kretsar for lenge om intertekstualiteten.

Rune Christiansen er ein av mange poetar som har oppdaga at ein må skrive prosa for å få brei merksemd. Sjølv om ein forfattar kan uttrykkje seg gjennom fleire sjangrar, og sjølv om Christensen har demonstrert korleis sjangrane kan berike kvarandre gjennom essayistisk poesi og romanar utan lineære plot, er det synd at poesien slik blir redusert til ein slags førebuande språkverkstad for spesielt interesserte.

Dermed er det forståeleg, men synd at det berre er prosaen som blir presentert når litteraturforskar Miriam Stendal Boulos no utgir boka Lykke og eksil. Om Rune Christiansens forfatterskap. Spesielt ettersom tyngda i Christiansens forfattarskap ligg i poesien, både kvantitativt og kvalitativt.

Christensen har fått spesielt god respons på dei to siste romanane sine, Krysantemum (2009) og Ensomheten i Lydia Ernemanns liv (2014). Begge er prega av ein estetisk nostalgi som dreg i retning av det stiliserte og idylliserande. I poesien er derimot det bittersøte brote opp av det uventa og utfordrande. Boulos bok gir ei velkomen forståingsramme for det særmerkte ved forfattarskapen, men ville ha blitt betre av ei breiare tilnærming, både tematisk og språkleg.

Tekstspelet
Boulos har forma boka som ein samtale, ramma inn av hennar analyser. Det beste er at ho gir Christiansen rikeleg høve til å setje ord på ein poetikk som er kjenneteikna av ei open og eksperimenterande tilnærming til litteraturen. Openheita viser seg også i at Christensen flittig nyttar sitat og referansar i bøkene sine, og dette har Boulos gjort til hovudpoeng i framstillinga. Det er befriande at Christensen faktisk framhevar gjenkjenning som sentral i lesaropplevinga, men påstanden om at referansar er ein måte å opne litteraturen også for lesaren på, er ikkje utan vidare overtydande for ein lesar som kjenner få av dei refererte verka. Breidda av inspirasjonskjelder er nemleg stor: Finlandssvensk poesi, britisk sosialrealisme og fransk nybølgje-film, men også «1800-tallsromaner, nyromaner, teori, gammel krim, hørespill, dramatikk.»

Boulos fortel at interessa for Christensens forfattarskap starta nettopp med oppdaginga av sams litterære favorittar, spesielt Nobelprisvinnaren Le Clézio, som Boulos har tatt doktorgraden på. Det er i utgangspunktet ein styrke at Boulos er fagleg rusta til å sjå desse dimensjonane, men det blir for mykje når kapittel etter kapittel tar opp kva funksjon intertekstualiteten har. Christensen kjem med mange andre interessante innspel, til dømes om samtidspoesien og om dei rørlege grensene mellom det sjølvbiografiske og det litterære. Men Boulos dreg stadig samtalen attende til eigne tekstassosiasjonar.

Store ord
Christensen er lett å følgje når han fortel om eigne erfaringar og refleksjonar. Han har evne til å snu på det vande, mellom anna når han skildrar klassereise, ikkje som eit oppbrot, men som utviding av erfaringsgrunnlaget. Boulus ordlegg seg derimot akademisk og omstendeleg med abstrakte og altfor romslege ord: «store fragmentariske sprang med kunstens og livets higen etter balanse som omdreiningspunkt». Det er tungt å lese, og når ei nydeleg, poetisk setning blir forklart som «en leksikalsk overmetning av innelukkethet» dett i alle fall eg av lasset.

Eg saknar også presentasjonar av dei omtala verka som utgangspunkt for den vidare samtalen. Hovudinntrykket er at boka er skriven for dei som både er velkjende med forfattarskapen og akademisk sjargong, og vil bli ståande som eit viktig referanseverk for seinare forsking.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.


Amos Oz: Judas

Sterk historisk ettertanke: Amos Oz spenner opp problemstillingar så store at dei femner både Judas, Jesus og 2000 års historie.

Det er ikkje noko spektakulært ved handlinga i Amos Oz sin siste roman, men spennvidda i tankane og detaljane i skildringane viser kvifor han blir rekna som forfattar i verdsklasse. Jerusalem vinteren 1959-60 rissar han opp ved å fortelje at folk hadde stråmatter på golva, parafinomn med blå flamme og Stjernenatt over Rhône av van Gogh på veggen. Ute bar husa enno merke etter krigen som delte byen ti år tidlegare. Så følgjer ein stemningsmetta historisk ettertanke sett gjennom ein student i livskrise: Var det rett å kaste traumatiserte overlevarar etter 2. verdskrig ut i ein ny krig for å opprette Israel som eigen jødisk stat, ein blodig konflikt vi enno ikkje ser slutten på?

Tittelen Judas viser at Oz er spesielt oppteken av synet på forrædaren, som meir enn noko anna blir prega av kven som skriv historia. Spørsmålet er om den radikale «verdsforbetraren» berre gjer alt verre eller om kompromisslaus idealisme er det verda treng – ei problemstilling som i romanuniverset spenner heilt frå Judas til Jesus.

Ideal og realitetar
Amos Oz er kjend som forkjempar for ei tostats-løysing i konflikten mellom israelarar og palestinarar, men i romanen presenterer han ulike perspektiv utan å konkludere. Det er vel gjerne slik at di meir ein veit om ein reell konflikt, di mindre sjølvsagt er det kven som har rett og kva som er gode løysingar. Og som i all politikk blir motsetnaden mellom idealisme og pragmatisme akutt når teori skal omsetjast i praksis; krev realitetane at ein må legge vekk ideala, eller blir kva som er mogeleg avgjort av kva ein er villig til å tru på og kjempe for?

Hovudpersonen Shmuel Ash er ein student som avbryt arbeidet med masteroppgåva si om «Jesus sett med jødenes øyne» fordi faren ikkje lenger kan sende pengar og fordi kjærasten giftar seg med ein annan. Han tar jobb som selskapsmann (tenk «selskapsdame», så skjønar du det) for ein eldre, kunnskapsrik og prateglad mann, og hamnar dermed i hus med svigerdottera hans, ei 20 år eldre enke som Shmuel forelskar seg. Han får vite at mannen hennar døydde i krigen då staten Israel vart oppretta, og at den avlidne faren hennar vart stempla som forrædar fordi han gjekk mot Ben-Gurions strategi for oppretting av ein eigen, jødisk stat med mandat frå FN og dei tidlegare kolonimaktene.

Shmuels interesse vender seg mot svikaren Judas: Leidde han øvsteprestane til Jesus fordi han var overtydd om at Jesus skulle stige ned frå korset og slik vinne verda? Hadde Judas sterkast tru av alle? Det er naturleg å lese portrettet av Shmuel sjølv som ei utforsking av korleis karakteren til Judas kan ha arta seg, og sjå kor effektivt Oz teiknar opp ein motsetnadsfyllt idealist: «Han var en kraftig ung mann, skjeggete, femogtyve år gammel, sjenert, følsom, astmatiker, ble fort i fyr og flamme og lett skuffet.»

Smertefullt open
Det er ein historisk realitet med uendeleg tragiske konsekvensar at jødane i kristen tradisjon har blitt identifisert med svikaren Judas. Difor er det nesten smertefullt intellektuelt ope når Oz spør korleis historia ville ha sett ut om jødane hadde akseptert den reformasjonen av jødedomen som Jesus forkynte, om Jesus ikkje hadde blitt korsfest.

Det einaste som er litt nedslåande i ein så klok roman, er at kvinnene igjen er idealiserte begjærsobjekt som med suveren sjølvtillit gir eller held tilbake sosial og seksuell gunst. Sjølv om det i min alder er godt å lese om ei famme fatale på 45 år, finn eg det langt enklare å identifisere meg med den volatile unge mannen. Det hadde vore fint å vite at alle vitebegjærlege menn der ute hadde like komplekse kvinnekarakterar å leve seg inn i.

Romanen er omsett av Kjell Risvik.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.