Olaug Nilssen: Tung tids tale

Å stå i det: Tung tids tale er eit sterkt og rått portrett av ei kvinne som har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Det er ein lang og tung veg som ligg mellom den lattermilde tabuknusinga i Olaug Nilssens gjennombrot som forfattar, Få meg på, for faen frå 2005, til fortvilinga og sinnet som pregar årets roman, Tung tids tale. I mellomtida har ho gitt ut både sakprosa, barnebøker og skodespelet Stort og stygt, kor ho starta handsaminga av emnet ho no tek vidare: Å bli foreldre for første gong og oppdage at barnet ikkje utviklar seg slik som alle andre. Når krava om meir omsorg oppstår, er det ikkje anna å gjere enn «å stå i det» – men kva gjer ein eigentleg når kreftene tar slutt?

Tunge tak
Tittelen Tung tids tale er henta frå det kjende diktet til Haldis Moren Vessas. Men i romanen blir oppfordringa i diktet («Alt du kan løfte av børa til bror din, må du ta på deg.») ein utmattande realitet for ei mor som er på randen både psykisk og fysisk etter å ni år med ein son som må ha hjelp til alt, og som slåst og stikk av. Det er òg to yngre born i familien. At det også er arbeidskrevjande å skaffe den avlastinga familien sårt treng, legg stein til byrden.

Romanen er skrive i «du»-form og dedusert til sonen Daniel. Sentralt i handlinga står det byråkratiske kravet om at foreldra til guten må gå med på at han blir diagnostisert, ikkje berre som autist, men som psykisk utviklingshemma før han kan få 100 døgn i året på institusjon. Dei strittar imot i det lengste – for dei hugsar jo alt han fekk til før, dei ser nyansane i han som forsvinn bak ein slik diagnose.

Det er hjarteskjerande å lese om møte med velmeinande naboar og offentleg tilsette, om skamma ho kjenner av tanken på at dei synest ho ikkje gjer ting rett, at ho burde ha klart meir. Ho kjenner også frykta at ho kan kome til å slå sitt eige barn – og rettferdiggjere det.

Sjeldan har vel det litterære verkemiddelet gjentaking vore meir på sin plass enn i skildringa av omsorgsrutinar ein skal gjennom fleire gongar kvart bidige døgn. For ikkje å snakke om det fysisk og emosjonelt krevjande i å ikkje bli møtt med kjærleik, men med vald av barnet ein elskar så høgt:

«Lenge visste eg ikkje kva eg skulle gjere når du slo meg og beit meg. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg. Eg sa nei og flytta handa di roleg tilbake. Du slo meg, og eg brølte. Du beit meg, og eg banka i veggen.»

Kjærleikssongar
Men her finst òg gode augneblinkar kor mor og son finn kvarandre i opplevinga av naturen, eller kommuniserer med memorerte songstrofer. Kontrastane er store, dermed vert det nesten magisk når sonen i baksetet plutseleg seier «Jeg tror jeg elsker deg» og mora etter å ha stogga bilen og gjengjeldt kjærleikserklæringa kan svare med ei strofe frå den rette songen.

Nilssen gir ser her ut i same landskap som Lars Amund Vaage gjorde i Syngja (2012), kor han skildra livet med ei autistisk dotter. Vaages historie dekte eit lengre tidsperspektiv og hadde meir rom og ro til refleksjon. Nilssen si bok er tøffare og tettare på nylege erfaringar – til dømes sluttar romanen med gjengjeving av eit brev med avslag på søknad om omsorgsløn, datert 18.05.2017.

Det er mykje det er vanskeleg å skjøne utan å ha opplevd det sjølv, men i dette tilfellet skal det ikkje så mykje fantasi til: Alle som har hatt ansvar for små born veit kor slitsamt det kan vere, og så les ein om alt som her kjem i tillegg. Det er modig av Olaug Nilssen å skildre så direkte ein situasjon det er offentleg kjent at ho sjølv lever i. Romanen er som eit skrik: Rå, sår og sterk. Det er lyden av ei kvinne i kamp, ei som alt har kjempa lenge og ikkje gitt seg.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

 

Advertisements

Kaja Schjerven Mollerin: Vigdis, del for del

Krigar med slør: Kaja Schjerven Mollerin imponerer med eit portrettintervju av Vigdis Hjorth – forfattaren som ikkje let seg målbinde.

Det er lett å sjå likskapar mellom hovudpersonen Bergljot i fjorårets litterære sensasjon og stridseple, «Arv og miljø», og forfattaren Vigdis Hjorth. Når ein les det polemiske motsvaret som kom tidlegare i haust; romanen «Fri vilje» av søstera Helga Hjorth, er det heller ikkje vanskeleg å sjå likskapar mellom den fiktive forfattaren Vera Lind og Vigdis Hjorth. Påstanden er at romanen Vera Lind gir ut, som altså handlar om det same som den verkelege romanen «Arv og miljø», er fullt og heilt basert på verkelege hendingar i familien. Bortsett frå at forfattaren lyg om kva ho har opplevd i barndommen. Altså Vera. Altså Bergljot. Altså Vigdis. Eller korleis blir det, no igjen …

Midt i alt dette står Vigdis Hjorth og insisterer på at det ho skriv er romanar, ikkje røynd, uansett kor mykje av eigne og andres erfaringar ho har brukt litterært. Det er merkeleg kor provoserande det er, post-Knausgård, å nekte å forenkle og å blottstille seg i same rørsle. Resultatet er at det er henne ein blir mest nysgjerrig på. Spesielt etter det infame portrettet i Helga Hjorths roman pressar spørsmålet seg på: Kva slags menneske er Vigdis Hjorth eigentleg?

Så, som ved eit kulturelt-kommersielt mirakel, kjem den uvanleg godt tima intervjuboka «Vigdis, del for del», ført i pennen av hennar gode ven, tidvise debattmotstandar og særs kompetente lesar Kaja Schjerven Mollerin. Boka gjer det tydeleg at ein forfattar som har vore i rampelyset i over 30 år, veit meir enn dei fleste om kva det kostar å vere ein offentleg person – og om fridomen som ligg i å spele roller.

Les resten av meldinga i Bokmagasinet.


Paal Maage Elstad: Lysmøkk

Det skumle kretsløpet: Trass den knappe, prosaiske stilen merkar ein at Paal Maage Elstad si andre diktsamling har både eit distinkt lynne og eit intellektuelt prosjekt. Dette er gode dikt.

Lysmøkk er ein tittel ein legg merke til. Etter å ha lese gjennom samlinga eit par gongar, ser ein at dette samansette ordet femner omgrepspar store som eksistensen sjølv: Liv og død, skaping og forfall, natur og kultur. Diktet tittelen er henta frå, går slik:

Solen sparker fra fjelltoppen
og fortsetter oppover

Vi blir igjen synlige
for hverandre
i
ekskrementskyen
den dumper over oss

Skjære                    Poet

Bøtte på bøtte med lysmøkk

At lys på denne måten blir framstilt som skit, er stikk i strid med det vi er vande med å tenkje om lys som symbol for alt som er godt – noko som straks får meg til å tenkje både på modernismens barndom i og med Charles Baudelaires Les fleurs du mal (1857, på norsk Det vondes blomar, Haakon Dahlen, 2014) og den dada-inspirerte, finlandssvenske poeten Gunnar Björlings (1887–1960) vilje til å provosere med formuleringar som «Gud och excrement». Samtidig kan ein tenkje seg både at lysstråling er eit slags avfallsprodukt frå forbrenninga på sola, og at det lyset gjer synleg for oss, ikkje alltid er så lekkert. Poeten blir, som skjæra, ein som plukkar opp alle dei små tinga lyset blinkar i, om det er skattar eller søppel.

Når eg tenkjer på det no, slår det meg at både lys og møkk er livgivande; begge delar driv vidare det kretsløpet eksistensen er. Det er eit sentralt motiv i Lysmøkk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Vegard Sæteren: Håndbok for flyktninger

Sprikande staur: Vegard Sæterens debut blandar ulike stemmer og stilnivå, alvor og satire. Eg saknar skarpare formulert kritikk.

Det er ei vanleg innvending mot dikt at dei er for vanskelege å skjøne. Og ja, det finst ein del poesi som krev stor tolkingsevne og forkunnskap – eller vilje til intensiv googling. Riktignok legg mange for stor vekt på intellektuell forståing – å lese dikt handlar òg om å vere open for andre måtar å oppleve på enn den rasjonelle. Men i dikt med gåtefulle metaforar og lærde referansar er det i alle fall mykje å ta tak i.

Eg synes at det kan vere vel så utfordrande å tolke tilsynelatande svært enkle dikt, og i den kategorien kjem Vegard Sæterens debutsamling Håndbok for flyktninger. Eg skriv «tilsynelatande», for det må jo ligge noko meir under når éi side berre inneheld dette: «Jeg liker å sitte inne og lese bøker». På sida før stod det: «jeg vurderer å kjøpe en seilbåt». Og på sida etter:

Jeg liker
å stå under et tre
om høsten
når bladene er gule
og røde

Tekstane er tatt ut av ein større samanheng i kapittelet «dialoger», og er eit døme på at koplingane mellom dikta, og  mellom dikta og konteksten dei må lesast inn i, kan vere vel så viktig for tolkinga som form og innhald i éit dikt. Sæteren nærmar seg altså ein «postpoetisk» praksis kor sjanger betyr lite (mellom anna står det ingen stad i boka at dette er dikt), og kor det sentrallyriske diktareget ikkje står i sentrum. I staden møter vi eit uttrykk som stadig endrar seg, og ulike stemmer som ofte – men ikkje alltid – er brukt ironisk eller satirisk.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Håvard Nilsen: Litt som den sangen

Demokratiske dikt: Håvard Nilsen skriv lett tilgjengeleg om kor eksistensielt viktige estetiske erfaringar kan vere, men manglar formuleringane som skjer inn til kjernen.

Vi har alle vore der: Hatt ei så sterk oppleving av ei låt, eit dikt eller ein film at vi berre må dele med andre – og kjent fellesskapen i å like det same. Med diktsamlinga Litt som den sangen gir debutant Håvard Nilsen eit metaperspektiv på fenomenet gjennom ei rekkje konkrete og kommenterte døme.

Lydspor til livet
«Til Monica» står det på tittelbladet. I tillegg er det følgjande sitatet frå ein roman av Jon McGregor brukt som epigraf: «If you listen, you can hear it. / The city, it sings.»

Begge deler karakteriserer samlinga godt: Nesten alle dikta tar utgangspunkt i dei sams opplevingane til eit kjærastepar som stadig er på farten til nye byar og landskap. Passande nok startar første dikt in medias res, altså midt i ei pågåande hending: «og da vi kjørte over broen og inn i verden, satt jeg i forsetet / jeg hørte på Fear of a Blanket Planet og skjønte at Porcupine Tree / visste noe som jeg trengte å vite». Det er altså ikkje berre byen eller opplevinga av byen som «syng», det er verkeleg musikk som blir spelt i konkrete situasjonar dei seinare for alltid vil minne om, slik vi alle har erfart.

Men skildringane viser også at musikk, litteratur og film er langt meir enn tilfeldige, estetiske minneforsterkarar. Kunst formar snarare korleis vi opplever liva våre. «føles ikke dette litt som det diktet» er ein typisk replikk i dikta.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Bendik Vada: Vak

Mennesket i naturen, naturen i mennesket: Bendik Vadas minimalistiske debutdikt skaper rom og ro til å fundere over at også menneskje er spede spirar som treng ein stad å stå.

«Du skal itte trø i graset, spede spira lyt få stå», skreiv Einar Sjæråsen i det som kanskje er vårt mest kjende økodikt. «Du er sjøl en liten vek en», heiter det i siste strofe. I diktsamlinga Vak har debutant Bendik Vada skrive dikt som både i motiv og form uttrykkjer denne skjørheita og dermed tar Skjæraasens formaning inn i vår tids poetiske språk:

æ sutte på
inntørka rognebær

dyr i torva
fortelle mæ
at æ ska
lytt til skjørheten

skrittan lage egne ras

Samspelet mellom motiv og språk i diktsamlinga Vak får meg til å tenke på kor eksplisitt dialekter uttrykkjer tilknyting til ein bestemt del av geografien. Dei seier noko om kulturell identitet, men kanskje like viktig i denne samanhengen er det at dei synlege og høyrlege dialektmarkørane motverkar den abstrakte dimensjonen i språket: Dei viser at diktaren er forma av ein konkret stad, eit bestemt landskap.

Les resten av meldinga hos Littkritikk.no


Jan Kjærstad: Berge

God og dårleg etterpåklokskap: Kjærstads kritiske refleksjonar om mekanismar i eit tragedieramma samfunn er interessante, men pedantiske.

For eit par år sidan etterlyste Jan Kjærstad eit større register av vurderingskriterium i litteraturkritikken, éit utslag av viljen og evna han ofte har vist til å gå på tvers og pirke i vanetenking. Når han no gir ut ein roman kor hendingane er tydeleg inspirert av traumet frå 22. juli 2011, passar det å vurdere verket etter kriteria han sjølv stilte opp: Tankekraft, «besynderlighet», originalitet, etterglød og veikskap.

Tankekraft
Tittelen Berge er etternamnet til ein av tre forteljarar, men har òg andre dimensjonar. Handlinga startar med at journalisten Ine Wang får vite at fem menneske er drept på bestialsk vis i ei hytte. Mellom dei den profilerte politikaren Arne Storefjeld, som ho skriv biografi om. Dermed skal tragedien vise seg å «berge» karrieren hennar. Samstundes startar jakta på ei logisk forklaring og ein gjerningsmann som skal «berge» samfunnet frå redsla for tilfeldig vondskap ein ikkje kan verje seg mot.

Påpeikinga av at tragediar kan ramme av årsaker det er vanskelege å skjøne, eller til og med finne, er viktig og god. Men samtidig er det noko lettvint ved dei kritiske aspekta i boka.

Handlinga er lagt til 2008, til det vi i dag tenkjer på som ei meir uskuldig tid. Men dermed er det først og fremst etterpåklokskapens lys som spreier seg gjennom diverse analyser og spådomar som blir presenterte gjennom dei fiktive personane. Ja, det finst nok folk med viktige innsikter som ikkje blir høyrt før det er for seint, men desse idealiserte typane som Kjærstad har ein forkjærleik for, er ganske irriterande.

Eg lurer også på kor godt tenkt det eigentleg er å løfte peikefingeren mot at somme yrkesgrupper tente på dei tragiske hendingane. Er ikkje ein del slike mekanismar uunngåelege uansett kor mykje eller lite sorg den einskilde kjenner? Kritikken kviler pedantisk på ein uklar formulert tanke om sinnelagsetikk, med den uvillege dommaren Berge som ideal.

Etterskurr
«Besynderlighet» er i Kjærstads essay «Hva gjør en roman god?» eit ord for å tørre seg inn i det vonde eller ufattelege. Med Berge gjer han sjølv det på samfunnsnivå. På individnivå er det nærmaste han kjem skildringa av den lite rasjonelle måten forteljaren Berge reagerer på tragedien på, kanskje inspirert av Albert Camus Den fremmede.

Komposisjonen er elles tradisjonell, ikkje original. Det mest påfallande – men likevel basisen for all fiksjonskunst – er at forfattaren kommenterer verkelege hendingar utan å seie direkte at det er det han gjer. Aspekta han tar for seg er aspekt av kollektive erfaringar trekt ut av kontekst, noko som både minskar kompleksiteten og fungerer som gardering. Men referansen er heile vegen klar. Ine Wang ser til dømes Hovedøya i Oslofjorden «fra en ny vinkel, og det er noe med omrisset som gjør det til den fremmed øy, en ubehagelig øy, en øy jeg har klart å flykte fra (…)». Kven kan anna enn å sjå Utøya for seg?

Kriteriumet «etterglød» gjeld i kor stod grad lesaropplevinga blir hengande i ein og endrar seg etter lesing. Som de skjønar, har eg i ettertid vore mest oppteken av kor godt den implisitte kritikken treff. Eg trur eg må kalle det «etterskurr». Kjærstad skal ha for at han tør å ta opp at tragediar som rammar nært, men ikkje personleg, faktisk kan ha ein vitaliserande effekt. Men skildringa av statsministeren som haustar politisk gevinst av rolla som sørgjande landsfader, synes eg er på kanten med tanke på dei verkelege hendingane i 2011.

Veikskap og fine vanar
At Kjærstad lanserte «veikskap» som vurderingskriterium, heng saman med at det dårlege kan vere uløyseleg knytt til kvalitetane. Handlinga i Berge er tydeleg konstruert for å reflektere over ein gitt situasjon, noko som blir ekstra tydeleg når krimgåta får si løysing. Men det er ein slik positiv veikskap, gitt at refleksjonen rettferdiggjer han.

Ein veikskap som derimot godt kunne vore retta utan tap, er mengda detaljar om mat, drinkar, arkitektur og andre fine vanar. Spesielt dommaren Malm presenterer ein nær uuthaldeleg flaum av forbruksfakta, langt utover det som trengs for å skjøne kva type han er. Graham Green kunne gjort det med éi setning.

Om ein også skal trekkje fram kriterium vi vanlegvis vurderer etter, så har Berge spesielt i starten stor språkleg driv bygd på humor, indignasjon og intellektuell trass. Og mot slutten veks det fram ei medrivande spaning, som trass skepsis undervegs gjorde at eg vart skuffa over den brå slutten. Kjærstad har altså fått mykje ut av å ta opp emne vi enno treng å arbeide med etter 22. juli. Han også.

Meldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.