Christian Jungersen: Du forsvinner

Hjerneføde: Med utgangspunkt i ny hjerneforsking har Christian Jungersen skapt ein litterær hybrid ein kunne kalle ein medisinsk-etisk thriller.

Emnet danske Christian Jungersen skriv om i den tredje romanen sin er slikt som kan bli riktig plagsamt om du tenkjer for myke på det: Er personlegdomen din berre eit resultat av kor velfungerande hjernen di er?

Romanen startar med at den lukkelege kjernefamilien Mia, Frederik og tenåringssonen er på ferie. Men Frederik har oppført seg merkeleg, og på biltur råkøyrer han slik at det nesten går gale. Vel ute av bilen får han raserianfall og dett utfor ein skrent, og den påfølgjande undersøkinga på sjukehuset viser at han har ein svulst på hjernen. Etter hjerneoperasjonen blir det oppdaga at Frederik har underslått og gambla bort 12 millionar for privatskulen kor han var rektor. Dermed byrjar kampen for å prove at det var sjukdomen som forårsaka lovbrotet, samstundes som Mia må leve med ein mann med totalt endra personlegdom. Riktig påtrengande blir problematikken når ho må innsjå at dei tre åra kor underslaget har gått føre seg, også har vore den beste tida i ekteskapet deira. Kom dei positive endringane hos ektemannen også av hjernesvulsten?

Perfekt illusjon
Jungersen leier oss med eit stødig, narrativt grep gjennom dei ulike familiekrisene. Mest imponerande er det korleis han gradvis sår tvil om dømekrafta til eg-forteljaren, og problematiserer korleis ein definerer skiljet mellom sjuke og friske hjernar. Og med eit uventa grep mot slutten undergrev han den determinismen kunnskap om hjernefunksjonane våre lett kan skape.

Teksten er illustrert med fotografi av både natur, e-postar, handskrivne brev og sider i fagbøker. Det som kan verke som ein ny avart av realitetshungeren i litteraturen, er det motsette: Ved desse grepa som skal gjere historia mest mogeleg autentisk, skaper forfattaren ein nærmast perfekt illusjon av at alt han skriv byggjer på etterprøvde fakta. Det må ein jo vere hjerneforskar eller psykiater for å vurdere. Men teksten er overtydande, og ikkje minst opnar han for både sjølvrefleksjon og filosofiske spørsmål på ein måte som er verkleg engasjerande – resultatet blir ein slags hybrid mellom fakta og fiksjon, ein medisinsk og etisk thriller.

Normale hjernefeil
Jungersen problematiserer mellom anna bruken av straff i staden for behandling, når kriminell åtferd kan kome av utviklingsfeil i hjernen. Det er ifølgje boka også sannsynleg at mange lever med små svulstar eller hormonelle ubalansar i hjernen som aldri blir oppdaga, men som berre viser seg i meir eller mindre merkeleg oppførsel. Det er jo litt av ein tanke å ta med seg ut i selskapslivet.

Språket er ganske rett fram, godt og tydeleg, men ikkje til å falle i stavar over.

Boka appellerer heller ikkje sterkt til kjenslene, så sjølv om eg synes boka er god, nølar eg med å dra fram superlativa. Men – er det slik at eg ikkje gjenkjenner storheita her fordi Jungersen representerer eit nytt estetisk ideal meir i tråd med ny vitskap? Det ser han i alle fall sjølv ut til å meine. Han skaper eit spennande brot i romankomposisjonen med ein (fiktiv) fagartikkel som hevdar at dei gamle romankonvensjonane er forelda fordi dei er baserte på psykoanalytisk teori om mennesket. No er det ikkje originale tankar i litteraturvitskapeleg samanheng at sanninga ligg ein stad bortanfor dei tilvande formene, men eit intelligent introdusert metanivå løftar alltid lesaropplevinga.

Romanen er omsett frå dansk av Morten Gaustad.

Bokmeldinga er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Linda Gabrielsen: Alt vi ikke har bruk for

Linda Gabrielsen har forteljartalent, men den andre boka hennar skiljer seg ikkje ut i hopen av barndomsskildringar.

Det er mykje gale som kan skje i barndommen, og det kan prege oss resten av livet. Difor er det både viktig og riktig at mykje av litteraturen tek for seg dette. Likevel kan ein som kritikar etterkvart få vanskar med å mønstre entusiasme for endå ei barndomsskildring, om ho ikkje har spesielt slåande kvalitetar. I slike høve kan det kjennest som ein ulempe å ha lese mykje. Akkurat slik ein som vaksen lett gløymer kor sterkt handlingane eller haldningane våre påverkar borna våre, kan ein som kritikar gløyme at det som er gamalt nytt for ein sjølv kan vere nytt og sterkt for andre. Så både som mor og kritikar kan eg føle meg skuldig når skildringa av eit barnleg syn på verda ikkje engasjerar meg. Har eg kanskje meir sams med faren som forlet og difor treng forlating?

Faren som fór
Alt vi ikke har bruk for er historia om ei lita jente, ein karismatisk, men despotisk far og ei noko tafatt mor. Tittelen viser til ein episode der faren bestemmer at familien skal gi fra seg alt dei ikkje aboslutt må ha for å leve. Dermed misser åtte år gamle Connie både dukka og det prikkete skjørtet sitt, og mora må ta farvel med brudekjolen sin. Ganske snart viser det seg at det snarare var rastløyse enn antimaterialisme som sette faren på denne radikale tanken, for plutseleg forsvinn han sjølv også. Det er ei fin dobbelttyding i tittelen, for kor mykje bruk har ein eigentleg for ein far ein ikkje kan stole på?

Det er ikkje sagt direkte, men det kan verke som faren kjem frå taterslekt eller ei anna gruppe omstreifarar. I all fall er det sannsynleg at mor hans, Magda, tilhøyrer eit vandrarfolk, sidan ho er borte fleire månader i året, bur i campingvogn og har som viktig inntektskjelde å selje blomar ho har plukka på kyrkjegarden. Det vert ho som på sin utradisjonelle måte prøvar å gjenopprette balansen i livet til dei to forlatne.

I innskotne kapittel møter vi det som truleg er Connie som vaksen. Ho følgjer etter ein mann heim fordi han græt på gata, og det vert starten på ein merkeleg relasjon. Det er imidlertid tydeleg at Connie har vanskar med å knytte seg til andre.

Det vanlege uvanlege
Linda Gabrielsen debuterte med romanen Kongen befaler i 2005. Det var også ei skildring av korleis viktige omsorgspersonar kan gi born traumer som seinare gjer vaksenlivet vanskeleg. Gabrielsen viste der at ho har blikk både for barnepsykologi og maleriske scener, kombinert med eit sjarmerande språk med uventa kast i seg.

Årets roman har også mange fine scener, og spesielt samtalane mellom den utradisjonelle faren og Connie tar ofte uventa vendingar. Det er vanligvis noko eg har sansen for, men hos Gabrielsen opplever eg det som at kjærleiken til språklege krumspring, og generelt alt som er uvanleg, i seg sjølv har blitt eit førutseieleg mønster. For barn er jo så originale, veit vi, og det blir folk som har hatt det tøft psykisk også, er det ikkje slik?

Gabrielsens stil gir meg assosiasjonar til Beate Grimsruds bøker, men språket er ikkje like karakteristisk og humoristisk, og er langt frå å skape den akutte kjensla av levd liv kombinert med overrumplande fantasi — som er Grimsruds spesiale.

Spesielt blir dei gåtefulle samtalane mellom den vaksne Connie og elskaren for sære. Det er rett og slett vanskeleg å skjøne kva som skjer mellom dei og kvifor. Det er noko slitt og gammalt ved førestellinga om at psykisk smerte gjer folk til originale bohemar som fører springande samtalar; eg trur at mange som ber på traumer frå barndommen strevar for å leve eit så vanleg liv som mogeleg.

Mine tankar om det er ikkje eit vurderingskritierium i seg sjølv, men inntrykket som sit igjen, er at tankearbeidet bak romanen ikkje verkar overtydande. Altså er romanen ikkje retorisk vellukka, sjølv om både språket og dei einskilde scenene har kvalitetar.

Andreboka har difor igjen vist seg å vere vanskeleg; ho står ikkje like sterkt som debuten. Det er vel neppe ei slik tilbakemelding Gabrielsen har bruk for. Eg ser den.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Johan B. Mjønes: Fortellingen om sju bål

God på botnen: Romanen om skjebna til den amerikanske urbefolkninga legg seg tett på stereotypiane, og er best i skildringa av det verste.

Historia om møtet mellom europeiske erobrarar og urbefolkninga på det amerikanske kontinentet er så bloddryppande grusom at ho knapt er til å tenkje på. Ifølgje forfattar Johan B. Mjønes kan vi heller ikkje trøste oss med at dette er eit avslutta kapittel. I den politisk og historisk ambisiøse roman Fortellingen om sju bål drar han linja frå den første kolonialiseringa av Amerika heilt fram til overgrep i vår tid. Ei sak eg nyleg vart gjort merksam på via Facebook viser aktualiteten: I Brasil gav regjeringa i 2011 klarsignal til å byggje den gigantiske Belo Mote-demninga i Amazonas, men bygginga blir stadig forseinka av protestaksjonar. Om demninga blir bygd, vil 40 000 indianarar som lever i området misse livsgrunnlaget sitt.

Finansiert politisk
Som Geir Gulliksen og Thomas Hylland Eriksen har òg Johan B. Mjønes fått stipend frå misjons- og utviklingsorganisasjonen Digni for å reise ut i verda og skrive opplysande om nord-sør-problematikk. Det er kanskje det som skal til å for å gjenreise den politiske litteraturen i Norge? Auka merksemd til politiske realitetar i andre delar av verda er viktig, og finansieringskjelda burde ikkje ha noko å seie for kvaliteten på det litterære sluttproduktet. Når det gjeld boka til Mjønes, må eg likevel seie at han ofte brukar kjende litterære topos på ein måte som kan verke lettvint. Men boka har andre, svært gode sider.

Romanen vekslar mellom historia til to unge vaksne i vår tid og skjebnetunge hendingar frå tidlegare tider. Aleinemora Mary er indianar busett i Pine Ridge-reservatet i Sør-Dakota. Russel er eit stortalent i amerikansk fotball som misser college-stipendet sitt etter ein skade. Men han får vite at eit minoritetsstipend kan redde studieplassen om han kan dokumentere den indianske identiteten til den biologiske faren.

I skildringa av Russel legg forfattaren seg tett opptil kjende konvensjonar om oppdaging av eigen kulturell identitet med påfølgjande politisk oppvakning, og generelt kjem skildringa av indianarane av og til farleg nær stereotypiane.

Komposisjonen av romanen er god, men har kanskje blitt for styrande: Kombinert med det pedagogiske siktemålet om opplysning kan omsynet til synkronisitet mellom historiske og notidige hendingar ha blitt til hinder for utviklinga av Russel og Mary som karakterar. For Mary endar som ein ganske eindimensjonal, men sørgjeleg vakker illustrasjon av at den unge kvinna no som før i historia er det første offeret der det er kamp om ressursane. Mjønes har også ein tendens til å forklare for mykjeav det som foregår i hovudet til karakterane.

Effektiv affekt
Langt betre er dei glimta vi innimellom får frå avgjerande punkt i den valdelege kolonialiseringshistoria, i kapittel kalla ”Første bål”, ”Andre bål” osb. Det første skildrar korleis ein anonym soldat under Colombus i 1493 opplevde møtet med ein indianarsstamme og korleis gullhungeren førte til ein massakre. Ved å bruke eg-forteljarar som høyrer til overgriparane, får Mjønes ikkje berre fortalt om overgrepa, men også sagt noko om mentaliteten bak og motivasjonen for grusomheitene.

Forfattaren vidarefører stilen frå den gode debutboka Terminalhastighet frå 2009: Lange periodar med hyppig bruk av gjentakingar. Det gjer snarare teksten lettlesen enn fortetta, men er ein effektiv måte å vise affekten hos forteljarane. Kombinert med dei uventa synsvinklane og dramatiske hendingane i dei korte, historiske kapitla er det eit vellukka grep.

Forfattaren har også gitt seg sjølv ei lita rolle i boka, sett utanfrå av ein indiansk politisk aktivist. Det kan verke påklistra fiffig, men får fint fram den naive rolla ein idealistisk utanforståande nesten uunngåeleg får i møte med tragedien eit anna folkeslag har levd med i århundrer. Kanskje dette lar seg lese som ein metakommentar til den konvensjonelt sympatiske framstellinga i resten av boka?

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Kerstin Ekman: Grand finale i svindlerbransjen

Dobbelt så sant? Ekman gir autofiksjonen ein underhaldande vri.

Eg var passe lunken til Kerstin Ekmans førre roman, Mordets praksis som kom på norsk i 2011, og skreiv at ”det skal mykje til før leik med fiksjonen får meg opp i under no til dags.” Difor er eg glad for å kunne seie at Ekman både har gitt meg mykje og fått meg opp i under med romanen Grand finale i svindlarbransjen – som er ein leik med autofiksjonen. Ved å utgje ein kunstnarroman som formidlar sanning gjennom det openbert fiksjonelle, kommenterer Ekman elegant og slagferdig den sjølvbiografiske motebølgja i skandinavisk litteratur.

To for prisen av éin
Plotet er bygd rundt to kvinner som i samarbeid har svindla seg til litterær suksess: Den overvektige, stygge, eksplosive og sarkastiske Babba frå arbeidarklassen skriv bøkene, medan den slanke, pene og sosialt veltilpassa Lillemor frå middelklassen spelar rolla som den perfekte kvinnelege forfattaren. Påstanden er at det krevst to sett av eigenskapar for å lukkast som forfattar: På den eine sida må ein vere kompromisslaus, sjølvsikker, egoistisk og fullstendig fokusert for å produsere dei gode tekstane. På den andre sida må ein vere representativ, imøtekommande og underhaldande for å bygge opp forfattarskapen som ”merkevare”.

Det er eit enkelt poeng, men den litterære framføringa er strålande: Teksten vekslar mellom eit manus der Babben røpar alt og skildring av korleis den aldrande Lillemor reagerer på å lese dette, og spenninga er knytt til kva utfall konflikten mellom dei to vil få.

Komposisjonen gir rikeleg høve til refleksjon rundt korleis bruk av verkelege folk og hendingar i ei litterær framstelling inneber forenkling og forvrenging av røynda, og at den beste forteljaren får størst definisjonsmakt. Tankane går til eventyret om geitekillingen som kunne telje til ti, eller ein lett bearbeida versjon: Geitekillingen som kunne fortelje om ti. For skrekken er ikkje lenger ”han talde meg!”, men ”han fortalde meg!”.

Bitande humor
Endå mørkare er synet på kva utvekslinga av menneskeleg erfaring eigentleg er verdt: ”Hvor finnes den fortelling som ikke er en handel?” Difor er det ikkje berre samarbeidet mellom Babben og Lillemor som er svindel, men litteraturbransjen generelt: Då forfattarskapen blir tildelt Nordisk Råds litteraturpris, er det dét Babben kallar Grand finale i svindlarbransjen.

Ekman fekk sjølv Nordisk råds litteraturpris for Hendelser ved vann i 1994. Ho er òg livstidsmedlem av Svenska Akademien, som er det høgaste ein kan komme i det svenske elfeinbeinstårnet (dei deler mellom anna ut Nobelprisen i litteratur). Men sidan 1989 har ho latt vere å delta, i protest mot manglande støtte til Salmand Rushdie då utgjevinga av Sataniske vers førte til fatwaen mot han. Ekman nemner ikkje dette i den nye romanen, men posisjonen hennar gir skildinga av miljøet rundt Svenska Akademien både tyngd og snert: ”det fantes nisjer i Sveriges offentlige liv like ukjente som havdypene i Atlanteren.”

Nettopp den svarte humoren er det som gjer boka befriande underhaldande og opplysande. Dei bitane karakteristikkane både av bokbransjen og det patriarkalske samfunnet fra 60-talet og framover set hale på grisen slik berre eldre kvinner med erfaring og vidd kan.

Kjempande kvinner
Samstundes er Babbas tilsynelatande utleverande skildring av Lillemor prega av lett kamuflert (sjølv)medkjensle med kvinnene den gongen middelklassen var prega av mannleg kameraderi. Eit grelt døme er då Lillemor fekk øydelagt eggstokkane av noko legen kalla ein ”infeksjon”, og dermed skjulte at årsaka var herpes ektemannen hadde smitta henne med. Lillemor har altså fått tildelt alle vanskane eit vanleg, og etterkvart offentleg, liv medfører, medan Babben er ei slags litterær urkraft som lever godt uten merksemd og ære.

Denne splittinga i to karakterar illustrerer ei oppleving av motstridande krav som vil vere gjenkjenneleg for mange som både skal prestere på eit fagleg høgt nivå og vere formidlar, forskarar til dømes. Men eg trur også at kvinner i alle yrker vil kjenne seg igjen i den evige balansegangen mellom å prestere fagleg og å prestere sosialt: Kor mykje arbeidstid skal ein ofre på borddekorasjonar til middagsselskapet? Romanen gir ingen svar, tvert om signaliserer den litt tannlause slutten at ”det eine må gjerast og det andre ikkje latast ugjort”, som Jesus sa det. Så der fiksjonen fritt kan forenkle eller fordoble for å gjere livet lettare å skjøne seg på, må vi i røynda leve i den schizofrene kvardagen som best vi kan.

Ein forkorta versjon er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Kari Nygaard: Reisen til Bella Coola

Historisk kjærleiksroman eller triviallitteratur? Ein samanliknande studie.

Baksideteksten på Karin Nygaards debutroman gir ikkje lesaren håp om verken utfordringar eller overraskingar, men kanskje høve til å legge den gamle verda bak seg nokre timar: Året 1892 reiser Ingrid og ektemannen Esten med amerikabåten for å starte eit nytt liv. Medan Esten ligg sjøsjuk i kabinen, vert Ingrid kjend med prestesonen Andreas, og oppdagar at han som henne rømer frå ei stor sorg.

Det overraskar nok heller ingen at mi oppleving var førutseieleg handling, flate karakterane og klisjefylt språk (”Brannen som herjet i dem var som præriebrannen.”) Samstundes skjøna eg såpass at forfattaren nok ikkje har meint å ta opp konkurransen med Ole Robert Sunde eller Merethe Lindstrøm. Gjer det romanen til triviallitteratur?

Realitetsorienteringa
For å få referansane i orden, investerte eg 89 kroner i boka Troløs av Frid Ingulstad. Så lånte eg Odel av Anne Karin Elstad på biblioteket. Som Ingulstad var Elstad lesen og elska av mange, men i motsetnad til Ingulstad også akseptert som medlem av Forfatterforeningen. Skal ein tru Det litterære råd, går det altså eit litterært vatnskille mellom desse to. Så kor plasserer Nygaards bok seg?

Alle tre forfattarane fortel på sympatisk og udramatisk vis om idealiserte hovudpersonar, og lesarengasjementet er avhengig av identifikasjon med desse. Typisk er også eit anakronistisk kvinneideal, der hovudpersonen framstår som forut for si tid idet ho representerar verdiar like vår tids moral og kvinnesyn.

Elstad har eit godt grep om dei aktuelle historiske periodane og språket hennar er enkelt, men ikkje skjemma av klisjear og anakronismar. I samanlikning lukkast Nygaard dårlegare med tidskoloritten, og verst går det når prestesonen i starten av båtreisa har ”sjekket ut forholdene i salongene”. Miljøskildringane er skisseaktige og lite overtydande, spesielt skildringa av Chicago, som elles kunne ha vore det historisk mest interessante partiet. Scenene er likevel meir forseggjorte enn hos Ingulstad. Trass i truverdig bruk av historiske fakta minner teksten hennar mest om den australske såpeserien Home and Away: Gjennom ein omsorgsfull morsperson møter vi eit stort persongalleri i meir eller mindre dramatiske situasjonar, utan annan komposisjon enn at det uunngåeleg endar i ein cliff hanger.

Keisame referat
Alle tre brukar ein refererande forteljarstil oftare enn dramatiserte scener. Særleg hos Ingulstad og Nygaard er forbausande mykje av teksten i perfektum partisipp: Etter ei rask plassering av hovudpersonen i eit scenario, blir fokuset vendt innover og bakover, som i åpninga av Reisen til Bella Coola: ”Ingrids hender var kalde, hun hadde holdt et fast grep i rekka siden de seilte ut fra havnen i Liverpool. (…) Da de la fra kai, hadde det vært trengsel ved ripa.” Eit så distanserande grep i ei handling som i utgangspunktet er lite dramatisk, gjer alt endå keisamare enn hadde trengt å vere, og utbrodering av kvar tanke og kjensle erstattar undertekst.

Overraskande nok er det rosa filteret sterkare hos Nygaard enn hos begge dei to eldre forfattarane. Likevel var likskapane mellom dei tre større enn eg hadde forventa. Så gitt den kommersielle suksessen til dei to etablerte, skjønar eg godt at forlaget satsar på Nyggard, sjølv om ho har eit stykke igjen til Elstads nivå. Men blir det medlemskap i Forfattarforeningen? Mitt tips er at det vil kreve ei hard språkleg oppstramming.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Bokessay om Merethe Lindstrøm

Den vakre tvilen
Det var godt at det skjedde no. I snart tretti år har Merethe Lindstrøm vore forfattar, og nesten like lenge har ho fått ros frå litteraturkritikarane, men likevel har det vore merkeleg stille rundt henne. Tretti år er lang tid, det var mange Dager i stillhetens historie før ho endeleg, i vår, fekk Nordisk Råds litteraturpris og dermed vart kjent for eit større publikum og omsett til fleire språk.  Kvifor kom ikkje gjennombrotet før?

Eg synes Lindstrøm forklarar det best sjølv, ho har hatt god tid til å grunne på det. I romanen Barnejegeren frå 2005 prøvar den svenske psykologen Marie å trøyste kollegaen Ida, som tvilar på at ho kan hjelpe nokon gjennom orda:

Men alla projekter måste ha ett tvivel. Jo, självklart blir alla misstänksamma när man kommer dragande med tvivlet, med allt det som är träsigt och alla fel och brister. Men att veta är ju ingen konst. Finna en lägre ton, våga att närma sig nånting som inte är så självklart, trots allt tvivel. Det är ju det som är en konst. (…) Men självklart verkar det vara tvärtom, sa Marie, för med tvivel är det ju inget att lyfta fram, inget att jubla åt eller att fira. Tvivlet som är så ensamt och jävla trist.

Nei, lågmælt tvil er ikkje eigna til å dra begeistra folkemasser til bokhandelen, likevel er tvilen i hjartet av Lindstrøms litterære prosjekt. Ho har hatt høgare ambisjonar enn å få oss til å gispe og le: Å nærme seg det som er vanskelegast å seie noko om, utan å ty til forenklingar.

Opprør og stamming
Da Lindstrøm debuterte med boka Sexorcisten og andre fortellinger i 1983, var den litterære stemma hennar alt anna enn lågmælt. Gjennom 36 korte forteljingar skildrar ho botnskiktet av samfunnet; prostituerte, narkomane og born som ikkje har det bra, ungdom som gjer opprør mot det borgerlige A4-livet. Det er sex, vold, narkotika, husokkupasjoner. Tonen er dramatisk og symbolikken er tidvis overtydleg. Men tvilen har alt meldt seg (…)

Les resten av bokessayet her (pdf).

Tidlegare publisert i Aftenposten K. Essayet er basert på ein lengre presentasjon av Merethe Lindstrøms forfattarskap publisert i Biblioteksentralens forfattarhefte.

Ida Hegazi Høyer: Under verden

Ida Hegazi Høyer har skrive ein opprørsk, intelligent og velkomponert debutroman om å finne ein heim. Ho bør vere ein sterk kandidat til Tarjei Vesaas’ debutantpris.

Debutromanen Under verden har alt gitt Ida Hegazi Høyer ein plass på NRK si liste over årets 12 beste romanar. Det var høgst fortent. Hegazi Høyer skriv setningar som får meg til å stoppe opp og undre meg for så å lese ivrig vidare; det er eit gåtefullt mørke i formuleringane og eit sug i tankane som gjer Under verden til ein spennande stad å vere.

Å vere blant menneska
Det både startar og sluttar med ”den umulige sorgen, å ville hjem.” Eg-forteljaren i boka har busett seg i ei gamal hytte i Aurskog Høland for å vere aleine og skrive, men må jobbe på Cubus for å klare seg. Kollegaene er henne totalt likegyldige, ho hugsar verken kven som er kven eller kva dei heiter. Generelt er ho uengasjert på ein måte som signaliserer depresjon, samstundes som det har ein komisk effekt: ”Hytta ligger nøyaktig en kilometer eller tre fra puben, og etter å ha syklet rundt et vann eller et jorde eller begge deler, stopper jeg her og går inn.” Etter kvart blir ho likevel kjend med naboane, og kjem også nærmare nokre av dei enn det som blir sett pris på.

Per Petterson opptrer både som forfattarideal og ein person i nærmiljøet, og skildringa av arbeidet den namnlause kvinna legg ned for å rydde og reparere den forfalne hytta si, minner om livet til den vaksne forteljaren i Ut og stjæle hester. Det er ein subtilt formidla emosjonalitet og ein visuell kvalitet i skildringane til Hegazi Høyer som ikkje gjer skam på nokon av partane i ein slik intertekstualitet.

Plagsomt sterk er skildringa der kvinna finn rottereiret som har skapt vond lukt i gangen hennar: Ei gigantisk rottemor, skada av fleire musefeller, orkar knapt å hvese mot hammaren vert løfta mot henne og den svoltne rotteyngelen hennar. Scena illustrerer ei sentral, men ambivalent innsikt i boka: ”hjemme handler om retten til å kaste ut”. Det er ei utsegn som rommar både trangen vi har til å råde over vår eigen heim og innsikt om den valden territoriell kontroll av ein heim eller eit land er tufta på.

Opprørsk estetikk
Hovudpersonen i boka står i spenningsfeltet mellom den trygge, men potensielt kvelande menneskefellesskapen og den frie og farlege naturen, representert ved det mystiske ”Dyret”. Men sjølv om det kan verke som ho gir slepp på det som gjer henne til ein framand då ho oppgir skrivinga for å ”begynne med det verkelege”, er slutten poetisk og mystisk open.

Det paradoksalet litterære uttrykket ein viktig kvalitet ved boka, og ikkje minst refleksjonen rundt dette. ”For det er tydelig, helt uomformelig klart, at alt som er tydelig ikke bare er dødelig kjedelig, men også fullstendig irrelevant. Da vil jeg heller være dette: min egen selvmotsigelse av bare uholdbare holdninger. Samme for meg? Det viktigste av alt må forbli uklart og omskiftelig, slik den største formen er usynlig, umulig å hente ut, umulig å sprenge.”

Slike formuleringar kan verke litteraturvitskapeleg ”flinke” med sine assosiasjonar til Maurice Blanchots teori om at fragmentet og paradokset er dei sannaste litterære uttrykka. Men det er sterkt gjort av ein debutant å setje ein slik poetikk ut i livet; eg synes den elegante sirkelkomposisjon også tek vare på paradokset.

Det er godt at Hegazi Høyer sjølv ikkje kasta tastaturet ut av vindauget, eventuelt at ho  gjekk ut og henta det igjen. For ho høyrer definitivt heime i litteraturen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.