Terje Holtet Larsen: Dilettanten

Faen. Kvifor har eg ikkje lese Terje Holtet Larsen før?

Eg prøvar å trøyste meg med at ingen har lese alt. Men Terje Holtet Larsen skulle eg ønske at eg hadde følgt sidan debuten i 1991, for han skriv melankolsk, gamalmodig prosa med sjølvironi og vidd. Sitat: ”Han var en mann som etter beste evne forsøkte å holde ut det hele, utholde sin formløse sorg, og det med en viss eleganse”.

Eit raskt søk på nettet fortel meg at Holtet Larsen i år vidareutviklar tematikk som er velkjend i forfattarskapen hans. Salige Øystein Rottem skreiv alt i 1997 i Dagbladet at Holtet Larsen presenterer oss for outsiderfigurar i eksistensielt eksil, og at dei har uavklarte relasjonar til foreldre dei kjenner seg avmektige i høve til. Det kunne like gjerne ha vore skrive om Dilettanten. Holtet Larsen har også heilt sidan debuten blanda sjølvbiografiske element og essayistikk med fiksjon, og er dermed i litterært slektskap med mellom andre Nikolai Frobenius, Tomas Espedal og Karl-Ove Knausgård. Det hadde ikkje vore for tidleg om han no fekk litt av den samme merksemda.

Biletet av Oscar Muri jr.
I Dilettanten møter vi, i alle fall tilsynelatande, det sjølvbiografiske i ei rammeforteljing der forfattaren av Home is where you die, sier Mr. Saunders blir invitert til herreklubben The Dandy Dilettantes for å lese frå boka si. Der ser han ein mann med ”en grunnleggende mangel, nemlig evnen til deltakelse og tilhørighet”, og meinar å sjå seg sjølv i han. Oscar Muri jr. er ein overflødig mann, mislikt av sine eigne foreldre og plassert i ei leiligheit på Frogner for å leve på nåde, grunnleggjande einsam og framandgjort. Gjennom den vidare skildringa av Muri, presentert som hans eigne notat, får vi eit speilvendt sjølvportrett av forfattaren i rammeforteljinga. Det er eit portrett som etterkvart minner ganske mykje om The picture of Dorian Gray: Som biletet i Oscar Wildes vidgjetne roman får Muri stadig meir groteske trekk; det vert tydeleg at han har utvikla seg til eit kjenslekaldt skal av ”god smak” og trangsynte fordommar. Som forteljar er han nok heller ikkje heilt påliteleg.

Likevel vippar historia aldri over i det eintydige: Det er gode grunnar til å synes synd på Muri, som fekk lære heime at han var ubrukeleg og fråstøytande, og som endar opp med ikkje berre å tru på det, men med å vie livet sitt til å halde førestellingane foreldra har om han ved like. Holtet Larsen speglar indoktrineringa ved å la Muri fortape seg i gjentakande skildringar av dei hjartelause foreldra. Sjølv om det har ein funksjon, er det likevel det minst heldige grepet i boka, som dermed har blitt langdryg.

Dyre vanar
Men han reddar seg inn med stilistisk særpreg, også her i slektskap med Oscar Wilde. Språket er eit gamaldags og tidvis omstendelig riksmål spekka med ”anbehetelser”, men det sit på forteljinga som den dyre smokingen på Muri. Vidare balanserar Holtet Larsen på grensa mellom det triste og det perfide på ofte underhaldande vis.

Til dømes feirar Muri sin eigen 40-årsdag aleine med å kjøpe hovudtelefonar til over ti tusen kroner og lytte til ”uendeleg lange Händel-operaer i nok et meningsløst forsøk på å utvikle et lidenskapelig forhold til disse operaene, noe jeg aldri har greid, heller ikke denne gangen”. Samstundes drikk han dyr champagne, som han, når han skal vere ærleg, aldri har vore begeistra for, og vaknar seint på natta med hovudpine og tørr munn. Skål for eit stilfullt liv!

Men boka er meir enn Muri; ein avsluttande epilog tar oss attende til forteljaren og hans eige familiedrama. Det er ein sterkt slutt. Dilettanten vil ikkje berre vere eit passande tilskot til ei smakfull bokhylle, dette smakar av ekte daning.

Tidlegare publisert, noko forkorta, i Dag og Tid.

En presentasjon av forfatterskapet til Beate Grimsrud

”Jeg vil være en god historie.”

Sitatet i tittelen fant jeg i romanen Continental Heaven (1993), Beate Grimsruds andre bok og første roman. Der møter vi en ung kvinne som avbryter ferien sin og blir samboer med en mye eldre mann i en landsby i Sør-Europa. En gang hun er syk, forsvinner hun inn i fantasien, og idet hun våkner opp til hverdagen igjen, vet hun hva som er hennes styrke, og hvem hun vil være: ”Jeg vil være en god historie. Dristig, sterk og elegant”. Utsagnet slo meg som karakteristisk, ikke bare for denne fortelleren, men for den stemmen som bærer hele forfatterskapet.

Den særegne litterære stemmen er nemlig den kvaliteten som oftest blir framhevet ved Grimsruds bøker, og med ”stemme” mener jeg i denne sammenhengen måten forfatteren ordlegger seg og forteller en historie på. Hos Grimsrud ser det ut til at særpreget i stemmen henger nøye sammen med en sterk og karakteristisk fortellerinstans som finnes i alle bøkene hennes. Det kan man kanskje oppfatte som en svakhet ved forfatterskapet – skal ikke gode forfattere kunne framstille ulike karakterer med ulike stemmer? Vel – det kommer an på to ting: Om det finnes andre ulikheter bøkene i mellom, og hvor mye spennende den fortellerinstansen har å by på.

I Sverige har Grimsruds litterære stil blitt oppfattet som så spesiell for henne at noen har funnet opp et eget adjektiv for å beskrive den: ”grimsrudsk”. Den grimsrudske stilen kommer blant annet til uttrykk i valg av tema, språk og ikke minst fortellerinstans (altså hvem som er fortelleren), og det vil jeg undersøke nærmere i denne artikkelen.

Les resten av artikkelen her. Artikkelen er tidlegare publisert av Biblioteksentralen i Forfatterhefte om Beate Grimsrud.

Wendy Guerra: Jeg var aldri førstedame

Sorgtung, sensuell og fyrrig: Ein revolusjonær helgen, ei kunstnarmor i eksil, ei dotter på leiting. Guerra skriv springande og vakkert om den umogelege kjærleiken til Cuba.

Omsett av Kari Näumann
Bokvennen 2012

Det er ein klisje å kalle ein cubansk forfattar sorgtung, sensuell og fyrrig, men slik opplever eg likevel Wendy Guerra. Eller kva skal ein seie om ein forfattar som kan diske opp med formuleringar som denne: ”Kvelden hadde ett skudd igjen, en avsluttende patron.”

Kvinner og barn
Den aktuelle romanen Jeg var aldri førstedame kan lesast som oppfølgjar til boka som kom i fjor; Alle drar sin vei. Hovudpersonen Nieve Guerra vaks der opp, først med ei mor som var kunstnar og radiovert, sidan med ein valdeleg far. I boka av året er hovudpersonen vaksen og heiter Nadia Guerra, og det kan verke som historia byrjar der den førre slutta; Nieve gjekk kunstskule, Nadia er ein etablert kunstnar. Mora er også denne gongen radiovert – rettare sagt; var radiovert til ho blei for kontroversiell for styresmaktene og reiste i eksil. Det finst forskjellar òg, men tematikken er lik; korleis det vanskelege livet på Cuba driv folk i eksil og korleis det er for dei som blir att. Som vaksen gjer Nadia absolutt alt for å spore opp mora si då ho får sjansen til å forlate Cuba med pengar frå eit kunstnarstipend.

Tre kvinner står sentralt i handlinga: Nadia Guerra, mora hennar og Celia Sánchez, som òg prydar smussomslaget. Celia Sánchez var sentral i den sosialistiske revolusjonen på Cuba, revolusjonær førstedame, kunne ein kanskje seie. Her vert ho skildra som noko nær ein helgen, som alltid viste omsorg for dei rundt seg, òg vanlege folk.

Førstedame er ikkje eit omgrep som kling godt for meg; det tyder vel at ein er viktig, ikkje i kraft av seg sjølv, men i kraft av kva for ein viktig mann ein er støtteapparat for? Ein del av spenninga rundt skildringane har nettopp å gjere med kva relasjonar damene hadde til dei myteomspunne revolusjonsheltane: Celia var kanskje elskarinna til Castro, og for mora til Nadia var vennskapen med Celia og nokre få møter med Che Guevara nok til at ho vart kalla ”førstedame”. Eg skjønar ikkje heilt kva Guerra vil ha fram gjennom dette omgrepet, men ho ser ut til å meine at kvinnene som levde tidleg nok til å vere aktivt med i revolusjonen kom betre ut enn seinare generasjonar, då mange ektemenn og foreldre vart fengsla eller flykta.

Open klasse
Stilen til Guerra må vere inspirert av at ho er utdannan innan film, radio og TV: Boka startar med ein radiomonolog der hovudpersonen betrur seg til lyttarar i natta. Vidare finn vi dagboksnotat, brev, episodiske skildringar, radioføljetong, transkriberte samtalar samt fragmentariske notat skrivne av mora til hovudpersonen. Dermed blir det noko springande og ope ved presentasjonen, og sjølv om handlinga kan vere både dramatisk og pikant, er boka langt frå ei tradisjonell forteljing med innleiing, konflikt og løysing. Vi kan kalle det urein litteratur, i tydinga sjangeroverskridande. Slik unngår Guerra litterære klisjear og vekkjer interesse, men taper fordjupinga. Som lesar er det ikkje alltid lett å henge med i svingane her. Men teksten er tidvis svært vakker, og gir kunnskap både om cubansk historie og det som særpregar den cubanske mentaliteten 52 år etter revolusjonen.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Kjærleik før feminismen

Tikkanen fortel ei interessant slektshistorie kor den kjærlege mora er heltinna. Men ein roman er det ikkje.

Roman
Märta Tikkanen:
Emma & Uno – visst var det kjærlighet
Omsett av Kari Bolstad
Gyldendal 2012

Märta Tikkanen har bygd den litterære karriera si på ei vellukka samanføring av feminisme og stormfull kjærleik, i stor grad tufta på soga om samlivet hennar med forfattaren Henrik Tikkanen. Mest kjend er diktsamlinga Århundrets kjærlighetssaga (1978), og i 2006 kom ei utførleg skildring av samlivet deira i To: scener fra et kunstnerekteskap. No kjem Tikkanen med ei liknade historie frå slektshistoria si, det handlar om besteforeldra Emma og Uno Stadius.

Seks år, seks born
Uno Stadius var pedagog med store vyer om frigjering gjennom daning og etablering av folkehøgskular, ein karismatisk talar som skapte begeistring hos mange, men som òg stadig havna i strid med autoritetane. Han og Emma gifta seg då ho var 19 år, difor vart det ikkje tid til verken daning eller frigjering for henne, berre eit kort kurs i førskulepedagogikk. Seks år seinare budde ho igjen hos faren og søstera med forsørgaransvar for seks born, paret hadde berre budd saman nokon månader om gongen. Uno var stadig på farten og hadde aldri pengar, Emma sende lange og kjærlege brev, Uno skreiv kort og sjeldan attende, men oftare og lengre til mora si. Få år seinare fekk Emma nok og skilde seg.

Forlaget utnyttar forventningane publikum har til Tikkanen og lanserer boka som ein roman om romantisk kjærleik, men det er vanskeleg å sjå at det stemmer. Teksten er bygd opp som biografi og slektsgransking, og navet i forteljinga er undringa Märta Tikkanen opplever i møte med si eiga, hittil ukjente familiehistorie. Tikkanen er velformulert, men dette er ikkje kunstprosa verken i stil eller innhald. Ho viser flittig til brev ho har nærlese, til augevitneskildringar og avisoppslag, og når ho spekulerar over kva paret kan ha tenkt og sagt til kvarandre, signaliserer ho tydeleg at det er spekulere ho gjer.

Kjære mor
Men om det var ”ekte kjærleik” mellom Emma og Uno er langt mindre interessant for lesaren enn det er for Tikkanen. Kva Uno måtte føle for Emma verkar knapt som ei relevant problemstilling i lys av kor lite kjærleik han viste i handling. For ein utanforståande er dette først og fremst historia om ei ung kvinne som held fast på kjærleiken og sitt eige løfte om truskap med beundringsverdig styrke, når mannen hennar prioriterte alt anna framfor å forsørge og vere saman med familien. Men så blir det ei historie om kjærleik likevel: Emma viar livet sitt til å gi dei seks borna ein trygg oppvekst og gode utdanningar, og saman danner ho og borna eit lykkeleg og sterkt fellesskap som varer livet ut. Faren vert knapt omtala mellom dei etter skilsmissa, men to av borna brevvekslar med han, dei må ha arva det beundringsverdige tålmodet frå mora.

Utan at det blir gjort til eit hovudpoeng, demonsterer framstillinga kor naudsynt kvinnefrigjeringa har vore; kor urimeleg prisgitt ei kvinne var far og ektemann i Skandinavia for berre litt over hundre år sidan. På same måte som To: scener fra et kunstnerekteskap er difor Emma og Uno feministisk opplysande tekst, og verd merksemda, trass villeiande marknadsføring. Det er innsikt å hente utanfor romanen også.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Ja visst gör det ont

Ein bukett av fine formuleringar og sanningar om livet som sikkert vil gjere det bra som bokklubbok.

Roman
Riikka Pulkkinen:
Sannheten
Omsett av Tor Tveite
Gyldendal 2012

Riikka Pulkkinen, som debuterte med brask og bram i Finland i 2006, gjer no stor lukke med bok nummer to, Sannheten. Og ho er flink, det er ikkje tvil om det, her er det fine formuleringar og nøye utpensla scener som viser oss gleda og smerta ved forboden kjærleik. Likevel får eg denne uforklarlege trangen til å kanalisere Georg Johannesen på sitt mest sarkastiske: ”Så sørgjelig og interessant!”

Den farlege forelskinga
Kvifor det? Fordi dette ikkje kjennest viktig. Fordi det verkar som Pulkkinen er så forelska i fantasien og formuleringsevna si at ho har falt for freistinga til å skildre i langdrag ei historie som kunne ha vore fortalt på halve plassen eller mindre. Når det er sagt, så reknar eg med at dette er ei bok mange vil like fordi forfattaren dveler ved tema dei fleste kan kjenne seg igjen i: Når oppstår kjærleik mellom to framande, korleis kjennes det, korleis påverkar det hemmelege livet til dei vaksne det uskuldige bornet, korleis er det å miste nokon ein elskar.

Historia startar med at bestemora Elsa har fått dødsdommen og ektemannen Martti, dottera Eleonora og bornebornet Anna og Maria skal stelle henne heime til slutten kjem. Så får Anna vite at bestefaren hadde ei kjærleiksaffære med au pair’en Eeva då Eleonora var lita jente og Elsa reiste mykje på grunn av forskarkarrieren. Anna lever seg inn i skjebna til Eeva, og det blir hinta om at Anna sjølv har ei kjærleikssorg bak seg av same slag: Dobbel sorg fordi tap av elskaren førte til tap av den vesle dottera hans òg. Gradvis får vi, gjennom fantasien til Anna, eit bilete av trekantdramaet rundt den vesle Eleonora.

Pulkkinen gjer eit matt forsøk på å knyte den forbodne kjærleiken til normoppløysinga og ungdomsopprøret som toppa seg i 1968, men tidsskildringa er blind for det politiske og endar som ei bleik kulisse for det emosjonelle dramaet på kammerset. Det er som om forfattaren resiterer ”Ja visst gör det ont när knoppar brister!” medan ho har klype på nasen for ikkje å kjenne lukta av napalm.

Livet tyngre enn draumen
Til gjengjeld er teksten spekka med ”livet er”-formuleringar: ”Livet, selv når det er lykkelig, er langt mer beskjedent i virkeligheten enn i drømmene. Og samtidig veier det tyngre.” Det må ein vel kalle ei relativt beskjeden innsikt. Pulkkinen har elles høge tankar om kva romanen kan oppnå:

”Kanskje et helhetsbilde av livet bare var for Gud (…) Og for forfattere som stilte seg utenfor livet og trofast sporet opp hver eneste tanke og følelse hos alle skikkelsene sine og belyste hendelsene fra alle kanter.”

Nett det at romanen skaper eit fiktivt bilete av heilskap og meining, gav i si tid støyten til den litterære modernismen. Det er det kanskje surmaga å komme trekkjande med? Vi prøver jo alle å skjøne kva livet og verda er. Men å få desse fiktive karakterarane granska frå alle kantar opplevde eg som langdrygt, forenklande og ein smule sentimentalt.

Eg vil tru at Pulkkinen flyt til utlandet på båra av suksess som Märta Tikkanen, Monica Fagerholm og Sofi Oksanen har skapt, men ho har eit stykke igjen til deira litterære nivå. Det skal ein imidlertid ikkje laste omsetjar Tor Tveite for, han har gitt boka eit reint og presist norsk.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Kjærleikskunsten

Det er lett å forstå at to kunstnerisk skapande menneske som Märta og Henrik Tikkanen fall for kvarandre. Men at dei heldt ut kvardagen saman er nesten ufatteleg.

Memoarer
Märta Tikkanen:
To. Scener fra et kunstnerekteskap
Omsett av Jo Ørjasæter
Gyldendal 2006

Det er ei svært personleg bok forfattaren Märta Tikkanen har skrive om ekteskapet sitt med forfattaren og biletkunstnaren Henrik Tikkanen. Personleg i tydinga subjektiv, og i tydinga omsynslaust ærleg. Men den som blir mest blottlagt er ikkje Märta sjølv, men ektemannen Henrik. Eg ser ingen grunn til å tvile på det som kjem fram, men det blir som alltid når ein får ei historie frå ein vinkel: Forteljaren framstår som den fornuftige, mens det er dei andre som er urimelege. Dette skjer sjølv om Märta Tikkanen prøver å vise kor ho sjølv kan ha gjort feil, det er berre det at dei skildringane ho elles gir av samlivet seier noko anna: Det var Henrik som var paranoid, narsissistisk, infantil, løgnaktig, dominerande. Mens Märta sjølv heldt ut og gav av seg sjølv med tolmodet til ein helgen, styrken til ein krigar og kreativiteten til ein kunstnar. Ikkje berre heime, men òg i yrkeslivet, i kunsten og i ideell verksemd. Igjen – eg veit nok om kjønnsrollene den gongen og om korleis folk kan vere, både på godt og vondt, til å tru på det ho skriv. Det må berre seiast likevel, at det vil alltid vere ein blind vinkel i ei slik subjektiv framstelling.

Kjærleikshistoria
Märta møtte Henrik i 1956, då ho var 21 og han var 32 år, mens dei begge var journalistar i Hufvudstadsbladet i Helsinki. Det gnistra mellom dei både fysisk og intellektuelt; Märta beundra viddet og formuleringskunsten hans, Henrik kunne ikkje få nok av beundringa. Men dei var begge bundne på kvar sin kant.

Etter fem år med nøling og skjult samliv flytta dei endeleg saman, Märta hadde med ei lita dotter. Raskt kom tre nye born til verda, og Märta fekk ein heilt annan kvardag enn det skrivande yrkeslivet ho hadde drøymt om. Alkoholproblema til Henrik trongen hans etter moderleg omsorg gjorde at ho i praksis hadde hand om fem born, og barnehagar var det ikkje snakk om på den tida, verken for born eller alkoholiserte kunstnerar. Men trongen hennar til å gjere noko meir enn husarbeid blei etterkvart så sterk at ho likevel skaffa seg arbeid utanfor heimen, som rektor ved vaksenopplæringssenteret Arbis.

Det meste av boka handlar om tida på 70-talet kor ho gjennom yrkeslivet og bøkene sine blei ein stadig viktigare samfunnsaktør, og om dei stormane dette skapte både i det avgrensa og gjennomsiktige finsksvenske miljøet i Finland og på heimebane. Henrik oppfatta virket hennar som at ho konkurrerte med han på hans felt, og prøvde på alle slags irrasjonelle vis å få henne attende i omsorgsrolla. Sjølv kunne ho ikkje fatte at dei ikkje kunne støtte og inspirere kvarandre, og prøvde i det lengste å komme i dialog med han om dette. Likvel lyktes ho aldri, problema blei kun indirekte handsama gjennom kunsten deira. I 1979 varsla ho at ho ville gå frå han, men så fekk han leukemi. I 1984 døde han, med Märta og borna rundt senga.

Kvinnehistoria
Märta Tikkanen var gjest hos Fredrik Skavlan i Først og Sist for litt over ei veke sidan. Då stilte han eit idiotisk spørsmål: ”Hvis Henrik ikkje hadde blitt sjuk, ville du ha klart å gå frå han?” Skavlan kan umogeleg ha lese boka, og fekk heldigvis svar som fortent: ”Ja.” Tonen i boka er òg knapp og sakleg. Dei første femti sidene opplevde eg som oppramsande, detaljerte og anekdotiske, og lurte på korleis alle dei 332 sidene kunne bli fylt på denne måten. Men etterkvart som forfattaren kjem inn på sin eigen kamp på mange arenaer, blir det ei medrivande bok. Dette er den nære historia vår om kvinnefrigjering, om enn sett gjennom augene til ei kvinne som både levde i ein meir ekstrem livssituasjon enn dei fleste, og som òg var meir evnerik og ressurssterk enn dei fleste.

Eit stort spørsmål danna seg i meg etterkvart som eg las: Kvifor sprang ho ikkje skrikande ut av døra med ein gong ho oppdaga korleis mannen kunne vere? Tikkanen gir sporar til svar i boka, men heilt tydeleg blir det aldri. Ho snakkar om at det var den ”store” kjærleiken, dei ”høyrde saman”. Den intellektuelle inspirasjonen var viktig, men etterkvart ville Märta heller å få rom til å utvikle seg sjølv enn å leve i symbiose med mannen. Det seksuelle tek det tid før forfattaren går inn nærare inn på, men eit godt stykke ut i boka skriv ho nokre få og ganske uklare ord om eit uvanleg sterkt seksuelt samliv, som dei visstnok heldt ved like gjennom alle turbulente periodar. Det må ha vore litt av eit sexliv.

Kunsthistoria
Det finst nok forklaringar som har meir med tida å gjere enn med personane, som kjønnsroller og normer for samliv og familieliv. Men først og fremst må svaret ligge i kven Märta var og er som person, det må ha vore noko i henne som tok utfordinga fordi ho hadde ressursane til å takle dei, og kanskje såg også kunstnaren i henne det råmaterialet ho her hadde for litteraturen sin? For slik er ho og Henrik like: Begge brukte dei sine eigne liv i kunsten dei skapte. Henrik i ei herleg røre av fakta og fiksjon, Märta enten i fiksjonsform eller rått og ærleg med utspring i konkrete situasjonar (som dikta i Århundrets kjærlighetssaga.) At dei begge ville drive med kunst var den største trusselen mot kjærleiken, men resultatet var jo at kjærleiken blei til kunst, både i konkret og overført tyding.
Som kulturhistorie er nok denne boka av størst interesse for dei som kjenner godt til Finland og kunstnarkretsane der, men som kvinnehistorie og innblikk i kunstnarsinn er dette tankjevekkjande lesing for alle.

Tidlegare publisert i Dag og Tid

Vond og vakker draum

I Olavs draumar piskar Jon Fosse opp ein storm av skuld, kjærleik og angst. Historia er enkel, men verket har stor dikterisk kraft.

Forteljing
Jon Fosse:
Olav draumar
Samlaget 2012

Jon Fosse likar ikkje punktum. I forteljinga Olavs draumar, som er på 80 små sider, er det fem av dei, og det første kjem på side 69. Når språket aldri lar deg puste ut ved eit punktum, men stadig driv deg vidare, set det sitt preg på lesaropplevinga, og eg fekk rett og slett høg puls av det. Når hovudpersonen i tillegg går lukt inn i ulukka som ein forsagt skulegut, byrjar det heile å likne eit mareritt. Men ein vond draum kan òg vere vakker. Olavs draumar gjer sterkt inntrykk og opnar store rom for tolking og tenking.

Innhenta av fortida
Forteljinga er ei fortsetjing av Andvake frå 2007. Der møtte vi det unge kjærasteparet Asle og Alida som rømde frå heimbygda i ein stolen båt. Ho var høggravid, og då dei kom til Bjørgvin, nærma tida seg då ho skulle føde, men det fanst ikkje husvære for dei. Dei banka på hos ei fødekone, men då ho uventa nekta å ta imot dei, trengde dei seg likevel inn. Truleg måtte ho døy for at det nye livet skulle få eit rom å fødast inn i.

I Olavs draumar har Asle og Alida bytt namn til Olav og Åsta Vik, og dei har slått seg ned i eit fråflytta hus i Barmen med den nyfødde Sigvald. Men så får Asle det for seg at han må eit ærend inn til Bjørgvin att, for å kjøpe gifteringar. På vegen møter han Gamlingen, som kjenner han att som Asle og ser ut til å vite om alt det gale han har gjort. Derifrå går det berre éin veg for Olav.

”kvifor såg mannen etter han, kva kunne det vera, og kvifor gjekk mannen så sakte, tenkte Olav, og han byrjar å gå endå seinare og han ser mot fjorden og han ser at han er blenkjande og blå, og kvifor skal det, når endeleg ein dag fjorden blenkjer, gå ein mann der framføre han, ein svart mann, ein liten mann, ein samankrøkt mann, ein mann med ei grå huve, og kva er det mannen vil han, noko godt kan det knappast vera”

Slik høyrest det ut i den ordflaumen som er Olav si oppleving av verda, og vi kjenner igjen det rytmiske, gjentakande og samstundes presist skildrande språket til Fosse fra tidlegare utgjevingar. Spesielt i parti med sterk emosjonell lading verkar dette språket sterkt, og i Olavs draumar vert språket suggererande på ein angstframkallande måte. Det bles opp ein storm av skuld, kjærleik og angst, i Olav og i lesaren på hans vegne.

Draumkvadet
Den spesielle språkføringa byggjer òg opp under teksten sitt preg av draum. For det er gode grunnar til spørje seg om kva som er røynd og kva som er draum her. Boktittelen kan ein velje å lese bokstaveleg; skjer det heile i Olavs draumar? I så fall vil dei to, korte partia i boka som framstår som hallusinasjonar, kor Olav kjenner at han ligg i senga med Åsta, og seinare, at ho tek han i handa og reiser han opp, tvert om vere dei einaste partia som skildrar noko verkeleg; dei stundene då Olav vaknar frå draumen.

Ei slik lesing lar seg forsvare. Ordet ‘andvake’, tittelen på den førre boka, har opphav i norrønt og kan tyde ‘nattevak’, ‘søvnløyse’ og ‘aktsemd’. Der hender det at den utmatta Asle vippar mellom draum og røynd. Og ved å velje Olav og Åsta som dekknamn til det unge paret i Olavs draumar, knyt Fosse boka til Draumkvadet, den traderte balladen frå Telemark. Olav Åsteson er nemleg eit av namna som har vorte brukt på mannen som fortel om visjonen sin frå dødsriket.

Eit sentralt tema i Draumkvadet er spørsmål om skuld og soning. I Olavs draumar er det ugjerninga mot fødekona i Andvake som heimsøkjer Olav, i form av Gamlingen, som kan likne Gamle Erik sjøl, han som får grepet om livet ditt når du har gitt deg synda i vald. Han veit alt og er umogeleg å røme frå: Han forsvinn bak Olav på vegen for plutseleg å dukke opp igjen på skjenkestova. Så viser han seg å vere far til den forførande ungjenta som seinare gnir seg inntil Olav og stikk dei lange fingrane sine i lommene hans. Det er òg noko kafkask over skildringa når Gamlingen, som først sit på skjenkestova utan pengar, plutseleg ser ut til å vere både dommar og bøddel og lar Olav føre til fangeholet.

Handlinga i Olavs draumar er enkel og tragisk. Men den vakre ordflaumen, intertekstualiteten og det draumliknande tvitydige gjer den samla forteljinga om Asle (Olav) og Alida (Åsta) til eit verk med stor dikterisk kraft. Eg trur ikkje dette er slutten.

Tidlegare publisert i Dag og Tid.

Sorga til den flinke jenta

Det er vel lite som er så forførande som ein framand som også har noko kjent ved seg. Den nyomsette boka til Assia Djebar vart for meg eit slikt møte.

Memoarer
Assia Djebar:
Ingen steder i min fars hus
Omsett av Kari og Kjell Risvik
Agora 2011

Eg må innrømme at eg er svak for den litt gamaldagse og elegante språkføringa som kan prege bøker omsett frå fransk. På same måte er eg svak for dei overdådige poetiske bileta ein ofte finn i bøker omsett frå arabisk eller hebraisk. Assia Djebar skriv seg inn i den franske sjølvbiografitradisjonen etter Jean-Jacques Rousseau og Marcel Proust, og kombinerer fransk retorisk daning med arabisk kultur. Resultatet er både kjent og framandt, analytisk og kjensleladd, klokt og vakkert.

Sjølv om desse dikotomiane tilsynelatande gjer det arabiske til det eksotiskepå stereotypt vis, var det i skildringa av den muslimske jenta eg sjølv vart slått av gjenkjenning. Akkurat kva eg kjende meg igjen i, er ikkje viktig. Men at skildringar frå ein annan kultur og ei anna tid treff ein eksistensiell nerve og verkar så relevant for meg her og no, viser at dette er stor litteratur.

Tofaldig eksil
Assia Djebar er pseudonym for Fatima-Zohra Imalayen, født 1936 i Algerie, som då var koloni under Frankrike. Ingen steder i min fars hus tek for seg tida fram til 1953. Den blodige frigjeringskrigen bryt ut i 1954.

Barndommen Djebar skildrar er sterkt prega av dei forventningane foreldra har til henne: Ho skal vere flink, flittig og – ikkje minst – moralsk uklanderleg. Faren har progressive haldningar samanlikna med andre menn i det muslimske miljøet, men er likevel svært streng samanlikna med fedrene til dei franske jentene hovudpersonen går på skule med. Å leve under slike krav pregar sjølvsagt den unge jenta sterkt, og den dominerande kjensla i livet hennar er redsla for farens reaksjon om ho gjer noko feil.

I tittelen Ingen steder i min fars hus ligg det sjølvsagt eit oppgjer og ei sorg. Konkret viser orda til historia om dottera til Muhammed som vart fråteken farsarven og tok det så tungt at ho døydde. Dette tapet av farsarv nyttar Djebar som uttrykk for at alt faren stod for vart utilgjengeleg for henne, både på grunn av kjønnet hennar og på grunn retninga livet hennar tok.

Samstundes knyttar ho sin eigen personlegdom til sterke og emosjonelle formødre ho etterkvart får vite meir om. Men òg kulturen dei levde i er tapt for henne, som for alle som vaks opp i det koloniserte Algerie: ”Kolonien er en verden uten arvinger, uten noe å arve. Barna fra den ene og andre siden kommer ikke til å leve i sine fedres hus!” Tida Djebar skildrar vert difor starten på eit tofaldig eksil.

Ei av dei viktige
Djebar fortel med suveren autoritet, og både dei konkrete hendingane i boka og refleksjonane ho knytter til dei kjem til å følgje meg vidare. Noko av det eg likte best, var at setningane ofte tok ei heilt anna retning enn eg forventa, både i innhald og biletbruk.

Til dømes er litteratur og sport dei mentale fluktrutene til den unge Djebar. Men mot slutten av boka spør forteljaren seg: ”Hadde jeg vært blind for meg selv, til tross for at jeg hele tiden rettet blikket innover?” Den flinke jenta som var full av lærdom og fordjupa seg i verdslitteraturen, visste ikkje kva som rørte seg i hennar eige hjarte, og var heller ikkje i stand til å ta gode val for livet sitt, sjølv etter ei krise som demonsterte at det bar feil veg.

Eg innleidde med å seie noko om språket i omsette bøker, for enten boka opprinneleg er fransk eller arabisk, er språket eg les norsk. Og denne opprinneleg franske teksten frå Djebar har omsetjarparet Kari og Kjell Risvik gitt eit nydeleg norsk språk. Ikkje ei språkdrakt, for orda er ikkje som det kvite ullsjalet mora til Djebar måtte svøpe heile kroppen sin i når ho forlet heimen. Språket er fingrane, augene og hjartet, sjølve kroppen til forteljinga.
Som resultat har ein forfattar eg ikkje hadde høyrt om før jul, no blitt ei av dei viktige, ei av dei eg opplever det som heilt naudsynt å lese meir av.

Tidlegare publisert i Dag og Tid

Glimtfiksjon full av flørt

Gyrðir Elíasson flørtar med det okkulte og briljerer med vidd, men vekker sjeldan dei djupe kjenslene.

Noveller
Gyrðir Elíasson:
Mellom trærne
Omsett av Tone Myklebost
Bokvennen forlag 2011

Det er nesten ikkje grenser for kor kort ein tekst kan vere og likevel gje lesaren kjensla av å ha fått del i ei vesentleg historie. Kven har ikkje høyrt teksten Ernest Hemingway skal ha kome med då han vart utfordra til å skrive ein roman på berre seks ord: ”For sale: baby shoes, never worn.” Gyrðir Elíasson fekk i år Nordisk Råds litteraturpris for novellesamlinga Mellom trærne, som inneheld 47 tekstar som er frå tre til seks sider lange. Han skriv både vakkert, intelligent og leikent, likevel var det berre nokre få av tekstane som sat igjen i minnet mitt etter endt lesing. Det har tatt meg lang tid å kome fram til kvifor.

Helvete på Ikea
Dei korte historiene er meir prega av melankoli og nostalgi enn ytre dramatikk. Der er underliggjande drag av død og traumer, men midt i dette er det òg ein god del humor, av det mørkare slaget, naturleg nok. Mange av tekstane har form av minner, og det seier eg utan å gjere meg opp ei meining om det er minna til forfattaren eller til fantasien hans vi då har med å gjere. Andre tekstar har element av det overnaturlege eller skrekkfilmaktig uforklarlege ved seg.

Imidlertid opplever eg at forfattaren gir ei sterk føring for korleis dette skal lesast ved at han har kalla den aller første novella for Inferno, og let August Stridbergs spøkelse manifestere seg der, ved eit bord i kafeteriaen på Ikea. Den humoristiske påstanden er sjølvsagt at Ikea er inferno, eller helvete, ei påstand mannen min utan vidare vil slutte seg til. Men Inferno er òg tittelen på eit påstått sjølvbiografisk verk Strindberg utgav i 1897, kor han fortel om okkulte opplevingar. Samtida tolka boka som prov på at han leid av angst og paranoia.

Denne intertekstualiteten legg opp til at innslag av det overnaturlege i Elíassons noveller kan lesast som uttrykk for psykiske tilstander hos forteljaren. Men først og fremst les eg brudda på realismen som leik frå forfattaren si side, og at Elíassons flørt med det okkulte ikkje stikk så djupt, kjenner eg meg overtydd om etter å ha lese den humoristiske novella Magi. Der prøvar ein forfattar å drepe ein ven ved hjelp av voodoo fordi venen var kritiskt til nokre nyskrivne dikt.

“Flash fiction”
Elíasson leikar seg altså med novellesjangeren både ved det svært korte formatet og ved at han bryt med realismen som sjangeren i all hovudsak har vore prega av. På det vidunderlege verdsvide nettet har eg nett lært at det finst fleire omgrep for svært korte, litterære tekstar, og det mest brukte ser ut til å vere ”flash fiction”. Sjølv om Gyrðir Elíassons nyleg omsette bok – godt omsette bok, må eg skyte inn – er ei novellesamling, synest eg nemninga glimtfiksjon (mi omsetjing) er nyttig å ha når eg skal seie noko om tekstane, for eg opplever at det korte formatet stiller heilt spesielle krav til forfattaren om å treffe lesaren med ein gong.

Om vi ser attende på Hemingway’s seks ords forteljing ”For sale: baby shoes, never worn”, er ho effektfull fordi han rører ved sterke, djupe og ålmenne kjensler som på ein augneblink vekkjer innlevinga hos lesaren. Elíasson briljerer med intelligens, språk, teknikk og humor, men tekstane treff sjeldan emosjonelle strengar. Dei glimta eg kjem til å ta med meg vidare frå denne boka, er typisk nok dei som pirrar anten fantasien, gjenkjenninga eller empatien min. Eit døme er Nattskrifter, om forfattaran som skreiv ein roman i søvne. Eit anna er Speilbilder, om guten som byrja å spikke djevelfigurar den sommaren faren forlet familien, og som heldt fram med det sjølv om faren kom attende.

Elíasson lukkast best der tekstane etterlét tydelege bilete for det indre auget, eller der den uforløyste spenninga er størst.

Teksten er tidlegare publisert i Dag og Tid.

Varmare, våtare, villare?

Då eg var i tenåra, og lånte i snitt ti bøker på biblioteket kvar veke, kom eg over ein novelleantologi med tittelen Et usendt kjærlighetsbrev og andre noveller om kjærlighet fra hele verden. Eg var sjølvsagt ute etter romantikk, og det fann eg, men av eit anna slag enn venta.

I novella Clara Shiatos skjønne liv brukar den hebraiske forfattaren Yoram Kanik 26 sider på å skildre ei dramatisk sjebne: Som 12-åring møter Clara sin store kjærleik, Shmuel, men dei blir gifta bort på kvar sin kant. Ho overlever jødeforfølgjingane under 2. verdskrig og emigrerer til det nyoppretta Israel, kor tilstandane er kaotiske. Clara jobbar som vaskehjelp, sørgjer over sonen som vart katolsk munk, trøstar barnebarnet sitt som er prostituert med ein valdeleg hallik, smuglar motvillig hasj til sonen som sit i fengsel og steller den døyande mannen sin. Så møter ho Shmuel att, dei giftar seg og flyttar til eit hus ved havet. Språket er herleg blømande og poestisk heseblesande, og siste setninga er slik:

”Siden satt de ved vinduet i rommet med den blå vasen og drakk myntete, og Shmuel spurte, Clara, hva tenker du på, og hun sa på livet, og han sa hva da, og hun sa jo, på hvor deilig livet var, hvor skjønt det var, dette mitt liv.”

Høyrest det banalt ut? Det er klart at den litterære stilen var romantisk og svært unorsk. Men for ei tenåringsjente – rein dynamitt! Den uventa sluttreplikken tok fullstendig knekken på meg, eg grein og grein, og i fleire år var denne novella ein skatt som eg tok fram og las av og til. Og grein kvar gong.

Likevel gjorde ikkje den sterke lesaropplevinga at eg kasta meg over andre noveller. Novellesjangeren har hatt lite å by dei av oss som innimellom likar å kjenne håra reise seg på armane medan vi les, og som har ein hang til ”sturm und drang”. Norske noveller har vore dominert av grå kvardagar, vanskelege relasjonar og mangelfull kommunikasjon, formidla så subtilt at du først etter avslutta lesing tek til å skjøne kva som eigentleg stod der. Den forståinga av novellesjangeren er ikkje eit særnorsk fenomen.

Lese heile bokessayet her (pdf).

Teksten er tidlegare publisert i Aftenposten K (desember 2011).